Eng yaxshi va eng yomon odam
Abdurahmon ibn Abu Bakra roziyallohu anhudan, u otasidan rivoyat qiladi: “Bir kishi: “Ey, Allohning Rasuli! Insonlarning qaysisi afzal” – dedi.U zot sollallohu alayhi vasallam: “Umri uzoq bo'lib, amali chiroyli bo'lgani” – dedilar.U: “Insonlarning qaysinisi yomon” – dedi.U zot sollallohu alayhi va sallam: “Umri uzoq bo'lib, amali yomon bo'lgani” – dedilar”(Imom Termiziy rivoyati).
Sahobiy roziyallohu anhum Islom sharafiga erishgach, din va dunyosi uchun muhim bo'lgan amallarga alohida e'tibor berganlar. Har ikki dunyolari uchun foydali narsalarni bilib o'rganib ularga amal qilishga hamda zararli narsalardan xabardor bo'lib, ulardan uzoq bo'lishga intilganlar. Ularning mana shu qiziqish va intilishlari ularni Payg'ambarimiz sollallohu alayhi va sallamga “Eng afzal amal qaysi?”, “Kimga ko'proq yaxshilik qilay?”, “Nima qilsam jannat ahlidan bo'laman?”, “Jannatga sabab bo'ladigan amallar qaysilar?”, “Insonlarning eng yaxshisi kim?” kabi savollarni berishga undar edi. Payg'ambarimiz solallohu alayhi va sallam har bir sahobiyning yoshi, holati, imkoniyatiga qarab yoki Islomga yangi kirganligini hisobga olgan holda javob berar edilar.
Ushbu hadisda ham bir sahobiy Payg'ambarimizdan “Eng yaxshi inson qanday bo'ladiyu, yomon inson qanday bo'lishi” haqida so'radi. Payg'ambarimiz unga javoban uzoq umr ko'rib o'sha uzoq umri davomida yaxshi solih amallarni ko'p-ko'p qilib, natijada savoblarini ko'paytirib olgan kishi insonlarning eng yaxshisi bo'lishini aytdilar. O'z o'rnida uzoq umr ko'rishdek imkoniyatdan to'g'ri foydalanmasdan butun umrini yomonlik bilan o'tkazgan inson eng yomon inson bo'lib qolishini ta'kidladilar. Payg'ambarimiz ushbu javoblari bilan inson hayotining mazmunini belgilab berdilar.
Darhaqiqat inson hayotga kelar ekan qachon, qayerda, qaysi holatda vafot etishini bilmaydi. Zero, uzoq yoki kam umr ko'rish Allohdan bo'lib, insonning ixtiyorida bo'lmagan ishdir. Chunki umrlar Allohning qo'lidadir. Insonning imkonida bori esa, o'sha umrida yaxshi amal qilib qolishidir. Chunki Alloh taolo insonga aql bergan, kitoblar nozil qilgan, Payg'ambarlar yuborgan, dalillarni bayon qilgan. Har bir insonning solih amal qilishga imkoniyati bor.
Shu bilan birga Payg'ambarimiz sollallohu alayhi va sallam ba'zi solih amallar insonning umri uzayishiga sabab bo'lishini aytganlar. Anas ibn Molik Payg'ambarimiz sollallohu alayhi va sallamdan rivoyat qilgan hadisda: “Kim rizqi keng umri uzoq bo'lishini xush ko'rsa qarindoshlariga yaxshilik qilsin” deyilgan (Imom Buxoriy rivoyati).
Insonlarning yaxshisi umri uzoq bo'lib, amali go'zal bo'lgani ekan, doimo, Allohdan umri uzoq, amali solih bo'lgan bandalardan qilishini so'rashi lozim. Mana shundan yaxshi amallarsiz ko'rilgan uzoq umrda inson uchun yaxshilik yo'qligi ma'lum bo'ladi. Chunki goho uzoq umr inson uchun yomon va zarar bo'lib qolishi mumkin. Shu sababdan ba'zi ulamolar Allohdan quruq uzoq umr emas, balki toat ibodatda yaxshi amallar uzra o'tadigan uzoq umrni so'rashi lozim bo'ladi, deyishgan.
Tiybiy rahmatullohi alayh inson umridagi lahzalarni tijoratchining sarmoyasiga o'xshatib shunday deydi: Albatta, lahzalar va vaqtlar tijoratchining sarmoyasiga o'xshaydi. Tijoratchi foyda ko'radigan ishlarida tijorat qiladi. Sarmoyasi qancha ko'p bo'lsa, ko'radigan foydasi ham shuncha ko'p bo'ladi. Huddi shu kabi inson ham umridan yaxshi amallar qilib foydalanib qolsa, muvaffaqiyatga erishadi. Kim (vaqtini) sarmoyasini zoye qilsa, foyda ko'rmay ochiq ziyonda qoladi.
Musulmon inson o'limni orzu qilmaydi. Chunki u o'ziga berilgan uzoq umrni yaxshi savobli ishlar qilishga imkoniyat deb qabul qiladi. Umrini o'zining yaxshi ishlari bilan xalqiga, diniga va vataniga foydasi tegadigan tarzda o'tkazadi. Natijada, Allohning roziligiga, xalqining duosiga erishib, oxiratda ham yuzi yorug' bo'ladi.
Alloh barchamizni uzoq umr ko'rib, o'sha uzoq umr davomida yaxshi amallarga muvaffaq qilishini hamda oqibatlarimizni ham go'zal bo'lishini nasib qilsin.
Farhod JO'RAYeV,
Toshkent Islom instituti
Aqoid va fiqhiy fanlar kafedrasi o'qituvchisi.
Mo‘minlarning 3 axloqi
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Afvni (qabul qilib) oling
Afv etish biror kishining ayb, yomon ishlarini kechirish, aybdorga nisbatan jazo berishga loyiq bo‘lsa ham lutf ko‘rsatib jazolashni tark etishdir. Kechirimli va sabr-toqatli bo‘lish dinimizning asosiy tamoyillaridan biridir. Ayniqsa, o‘ch olishga qodir bo‘la turib kechirib yuborish go‘zal fazilat, oliy xulq namunasidir.
Oyatdagi “afv” so‘zining tafsiri manbalarda turlicha kelgan. Ba’zi mufassirlar u – bag‘rikenglik bilan o‘zgalarning uzrini qabul qilish, og‘irlikni o‘ziga olib, boshqalarga yengillik baxsh etish desalar, boshqalari zakot vojib qilinmasdan oldin boylardan olinadigan sadaqalar deb izohlaganlar.
Imom Tabariy rahmatullohi alayh bunday deydi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Jabroil alayhissalomdan ushbu oyatni sharhlab berishni so‘raganlarida U zot: “Alloh taolo Sizga buyurib aytmoqda-ki, Sizga zulm qilgan kishini Siz afv eting, Sizga bermagan kishiga Siz bering, Sizdan uzilib ketgan kishiga Siz yaqinlashing!” deb sharhlaganlar”.
Sahobalar Payg‘ambarimiz alayhissalomdan: “Go‘zal xulq nima?” deb so‘radilar. Shunda u zot sollallohu alayhi vasallam: “Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring!” oyatini tilovat qildilar.
Afv go‘zal va maqtalgan axloqlarning asosidir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Kimki uning uchun jannatda binolar qurilishini va darajalari ko‘tarilishini xohlasa, zulm qilganni avf etsin, bermaganga bersin va orani uzganga silai rahm qilsin”, dedilar (Imom Hokim rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamda bu fazilatlarning barchasi mujassam, so‘zlari va fe’llarida ham bu xulq ila ziynatlangan edi, boshqalarni ham kechirimli bo‘lishga undardilar.
Uboda ibn Sobit roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Sizlarga Alloh bandalarining darajasini nima tufayli balandga ko‘tarishini aytaymi?” dedilar. Sahobalar: “Ayting, yo Rasululloh”, deyishdi. U zot sollallohu alayhi vasallam: “Senga jahl qilganga muloyim bo‘lsang, zulm qilganni avf qilsang, seni mahrum qilganga in’om qilsang, sendan aloqani uzgan bilan aloqani bog‘lasang”, dedilar (Imom Termiziy rivoyati).
Nabiy alayhissalom kechirimli, shafqatli va rahmdil bo‘lishda peshqadam edilar. Makka ahli u zot alayhissalomning yo‘llariga tikonlar sochishar, sajda qilib turganlarida tuyaning ichaklarini tashlab ketishar va doimo mazah qilishar edi. Bu hol bir yoki ikki yil davom etgani yo‘q, balki o‘n uch yil muttasil davom etdi. Lekin Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ularni avf etdilar, haqiga duo qildilar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning xulqlari bilan tarbiyalangan sahobalar roziyallohu anhum ham o‘zlariga zulm qilganlarni kechirishda barchaga namuna bo‘ldilar. Bu haqda Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Uyayna ibn Hisr degan kishi Hazrat Umar ibn Xattob roziyallohu anhuning huzuriga kirib: “Ey, Xattobning o‘g‘li! Alloh nomi ila qasam ichib aytamanki, sen bizning o‘rtamizda adolat bilan hukm chiqarmayapsan”, dedi. Bundan Umar roziyallohu anhuning g‘azabi chiqdi, hatto endi bir kor-xol bo‘ladi, deb atrofdagilar qayg‘uga tushib qolishdi. Shunda sahobalardan biri: Ey, amiral mo‘minin! Alloh taolo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga: “Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring!” deb buyurmaganmidi, u odam johillardan”, dedi.
Hazrat Umar roziyallohu anhu Qur’on tilovatini eshitishi bilanoq, g‘azabini yutdi hamda Allohning xitobiga muvofiq ish tutdi (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasullloh sollallohu alayhi vasallam xatokorning aybini kechib yuboruvchilarni Alloh taolo kechirishi haqida bunday deganlar: “Avf bandaga izzatdan boshqani ziyoda qilmas. Bas, afv qiling! Alloh sizni aziz qiladi. Sadaqa molga ko‘payishdan boshqani ziyoda qilmas. Bas, sadaqa qiling! Alloh azza va jalla sizga rahm qiladi” (Imom Ibn Abu Dunyo rivoyati).
Boshqa rivoyatda esa, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “O‘ch olishga haqli bo‘laturib, kechirib yuborgan kishi uchun, Men jannatning o‘rtasidan bir qasr berilishiga kafilman”, deganlar (Imom Abu Dovud rivoyati).
Yaxshilikka buyur
Yaxshilikka buyurish, yomonlikdan qaytarish har bir mo‘min-musulmonning vazifasidir. Bu haqda Abu Sa’id Xudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Sizlardan kim yomon, munkar ishni ko‘rsa, uni qo‘li bilan o‘zgartirsin, agar unga ham qodir bo‘lmasa, tili bilan qaytarsin, tili bilan ham monelik qila olmasa, unda qalbi bilan qaytarsin, ana o‘sha imonning zaifligidir”, dedilar (Imom Muslim rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning yaxshilikka chaqirib, yomonlikdan qaytaruvchi ummatlari eng yaxshi ummat bo‘ldi. Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “Odamlarga chiqarilgan (ma’lum bo‘lgan) ummatning eng yaxshisi bo‘ldingiz, (ey, musulmonlar!) zero, siz amri ma’ruf, nahyi munkar qilasiz va Allohga imon keltirasiz” (Oli Imron surasi, 110-oyat).
Faqih Abu Lays Samarqandiy rahimahulloh yaxshilikka chaqiruvchida quyidagi xislat va fazilatlar jam bo‘lishi lozim deydi:
- Avvalo yaxshilikka chaqirishdan maqsad – Alloh taoloning roziligi bo‘lishi.
- Ilm. Chunki ilmsiz qilingan amri ma’ruf odamlarning qalbiga yetib bormaydi.
- Shafqat, muloyimlik bilan do‘stona nasihat qilmoq. Alloh taolo Muso va Xorun alayhimussalomni Fir’avnga yuborganida bunday buyuradi: “Bas, unga yumshoq so‘z aytingiz! Shoyad, u eslatma olsa yoki (halok qilishimdan) qo‘rqsa” (Toho surasi, 43-oyat).
- Sabrli va halim bo‘lish. Allox taolo Luqmon alayhissalom qissasida: “…yaxshilikka buyur va yomonlikdan qaytar hamda o‘zingga yetgan (balolar)ga sabr qil!” deb marhamat qilgan.
- Amri ma’ruf qiluvchi avvalo aytgan so‘ziga o‘zi amal qilishi. Qur’oni karimda: “…odamlarni yaxshilikka buyurasiz-u, o‘zingizni unutasizmi?!” deyilgan.
Alloh taolo yaxshilikka targ‘ib etuvchi bandalarini madh etadi, ularga O‘z rahmati va marhamati nozil bo‘lishi bashoratini beradi: “Mo‘minlar va mo‘minalar bir-birlariga do‘stdirlar: (odamlarni) yaxshilikka buyuradilar, yomonlikdan qaytaradilar, namoz(lar)ni barkamol ado etadilar, zakotni beradilar hamda Alloh va (Uning) Rasuliga itoat etadilar. Aynan o‘shalarga Alloh marhamat ko‘rsatur. Albatta, Alloh qudratli va hikmatlidir” (Tavba surasi, 71-oyat).
Johillardan yuz o‘gir
Johillik nodonlik, ilmsizlikdir. Dinimiz ilmsizlikdan yuz o‘girishga, ilm, ulamolarga ergashishga da’vat etadi. Qolaversa, johillardan uzoq bo‘lish kishini yomonliklardan saqlaydi, uning axloqini go‘zal qiladi. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “O‘zi uchun behuda narsalarni tark qilishi kishi Islomining husnidandir”, dedilar (Imom Termiziy rivoyati).
Musulmon kishi johillarga e’tibor bermaydi, ularning gap-so‘zlaridan ta’sirlanmaydi, balki yomonlikka qarshi yaxshilik bilan javob qaytaradi. Albatta, bunday fazilatga faqatgina sabr-toqatli, ikki dunyoda ham ulug‘ nasibaga ega bo‘ladigan Alloh taoloning eng syukli bandalari musharraf bo‘ladi: «Rahmonning (suyukli) bandalari yerda kamtarona yuradigan, johil kimsalar (bema’ni) so‘z qotganda “Salomatlik bo‘lsin!” deb javob qiladigan kishilardir» (Furqon surasi, 64-oyat).
Hasan Basriy rahmatullohi alayh ushbu oyat haqida: “Bunday zotlar halim, beozor bo‘lib, agar ularga jahl bilan g‘azab qilinsa, ular aslo johillik qilmaydilar, halimlik bilan javob qaytaradilar”, degan.
Alloh taolo barchamizni ushbu go‘zal xulqlar bilan xulqlanib, O‘zining roziligini topishimizga tavfiq ato etsin.
Davron NURMUHAMMAD