Yaxshilik va yomonlik teng bo‘lmas
Bismillahir rohmanir rohim
Yaxshilik bilan yomonlik barobar bo‘lmas. Siz (yomonlikni) go‘zalroq (muomala) bilan daf qiling! (Shunda) birdan siz bilan o‘rtalaringizda adovat bo‘lgan kimsa qaynoq (qalin) do‘stdek bo‘lib qolur. Unga faqat sabrli zotlargina erishurlar, unga faqat ulug‘ nasiba egasigina erishur. Agar Sizni shayton tomonidan vasvasa tutmoqchi bo‘lsa, u holda Allohdan panoh so‘rang. Zero, U eshituvchi va biluvchi zotdir (Fussilat, 34-35).
Yaxshilik bilan yomonlik barobar bo‘lmas. Ibn Abbos (Roziyallohu anhu): “Yaxshilik “La ilaha illalloh”, yomonlik qo‘pollikdir”, degan. Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu): “Yaxshilik Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam)ning oilasini sevish, yomonlik ularga g‘azab qilishdir”, degan. Imom Zahhok (rahimahulloh): “Yaxshilik ilm, yomonlik fahshdir”, degan. Yaxshilikni toat-ibodatning biror naviga, yomonlikni ham gunoh masiyatning biror turiga xoslab qo‘yilmaydi. Oyatdagi so‘z umumiy bo‘lib, barcha yaxshiliklarni va yomonliklarni qamrab oladi.
Imom Zajjoj (rahimahulloh) ushbu oyatning tafsirida shunday deydi “Toat bilan masiyat, imon bilan kufr barobar bo‘lmas”. Boshqa olimlar ham uni turlicha tafsir qilganlar “Ko‘ruvchi bilan ko‘zi ojiz, sabrli bilan besabr, ozorga bardoshli bilan yomonlik qiluvchi teng bo‘lmas”, deganlar. Payg‘ambarimizga Abu Jahl ko‘p ozor bergani uchun uni ko‘rsalar g‘azablanardilar, shunda Alloh taolo uni afv qilishga, kechirishga buyurdi.
Siz (yomonlikni) go‘zalroq (muomala) bilan daf qiling! Yaxshilik va yomonlik o‘rtasida katta farq bor. Sizda ikkita yaxshilik qilishni imkoniyati bor, shu ikkisining go‘zali bilan ba’zi dushmanlar tomonidan kelgan yomonlikni daf qiling. Shuningdek, sizga bir kimsa yomonlik qilsa uni kechirishingiz yaxshilik bo‘lsa, sizga yomonlik qilgan joyda yaxshilik qilishingiz go‘zal bo‘ladi. Yoki bolangizni o‘ldirgan kimsaning farzandini dushman qo‘lidan qutqarib qolish yaxshilikning go‘zalidir.
Ibn Abbos (roziyallohu anhu) “go‘zalroq (muomala) bilan” degan ma’nodagi oyatning qismini “G‘azab chiqqanda sabr qilish, johillik vaqtida halim bo‘lish, yomonlik qilinganda afv etish”, deb tafsir qilgan. Imom Mujohid (rahimahulloh) “Yomon ko‘rgan kimsa bilan uchrashib qolganda salom berish, ro‘baro‘ kelib qolganda qo‘l berib ko‘rishish degan ma’no tushuniladi”, degan.
Yaxshi so‘z bilan yomonini, la ilaha illalloh bilan shirkni, sabr bilan g‘azabni daf qilish kabi ma’nolar tushuniladi.
(Shunda) birdan siz bilan o‘rtalaringizda adovat bo‘lgan kimsa qaynoq (qalin) do‘stdek bo‘lib qolur. Yomonlikni go‘zal muomala bilan daf qilsangiz siz bilan o‘rtalaringizda adovat bo‘lgan kimsa qarindoshingiz kabi yaqin bo‘lib qoladi.
Ushbu oyatni Nabiy (alayhissalom)ga ko‘p ozorlar beradigan dushman bo‘lib, keyinchalik u zotga yaqin do‘stga aylangan Abu Sufyon ibn Harb haqida nozil bo‘lgan deyiladi. Boshqa rivoyatda Nabiy (alayhissalom)ga ko‘p aziyat bergan Abu Jahl ibn Hishom haqida nozil bo‘lgan deyiladi. Alloh taolo Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi vasallam)ni sabrga chaqirib, u bilan qo‘l berib so‘rashishga buyurgan.
Unga faqat sabrli zotlargina erishurlar, unga faqat ulug‘ nasiba egasigina erishur. Yaxshi so‘z va yomonlikni daf qilish, Allohni toati hamda farzlarni ado qilishda sabr qilgan va oxiratda buyuk nasibasi bor bandalarga beriladi.
Ali ibn Abu Tolha (roziyallohu anhu) ushbu oyatni tafsiri haqida ibn Abbos (roziyallohu anhu) dan rivoyat qiladi. Alloh taolo mo‘minlarni g‘azab chiqqanda sabrga, jahl kelganda halim bo‘lishga, yomonlik qilinganda afv qilishga buyurdi. Mana shularni bajarsa, Alloh uni shaytondan saqlaydi, dushmanlarini bo‘ysundirib yaqin do‘stdek qilib qo‘yadi.
Ibn Abbos roziyallohu anhu “ulug‘ nasiba” kalimasini savob deb tafsir qilgan. Imom Hasan (rahimahulloh) esa jannatdan boshqa ulug‘ nasiba bo‘lmaydi degan. Qatoda (rahimahulloh) “ulug‘ nasiba” jannat bo‘ladi. Shuning uchun u jannat vojib bo‘lgan insonlarga beriladi deb aytgan.
Agar Sizni shayton tomonidan vasvasa tutmoqchi bo‘lsa, u holda Allohdan panoh so‘rang. Shayton sizni vasvasa qilsa uni yomonligidan Alloh panoh berishini, bardosh bilan turishni so‘rang. Imom Muqotil (rahimahulloh) ushbu oyat tafsirida “Shaytondan sizga fitna bo‘lsa Allohdan panoh so‘rang”, deganlar. Imom Kalbiy (rahimahulloh) “Yomonlikni daf qilish mobaynida biror gunoh sodir bo‘lish xavfi paydo bo‘lsa, Allohdan panoh so‘rang”, deb aytganlar.
Ikki kishi Nabiy (sollallohu alayhi vasallam)ning oldilarida bir-birlarini so‘kdilar. Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam): “Bir so‘zni bilaman kim uni aytsa, g‘azabi ketadi”, dedilar. Buni eshitgan kishilarning biri “Meni majnun deb o‘ylayapsanmi?” dedi. Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi vasallam): “Agar Sizni shayton tomonidan vasvasa tutmoqchi bo‘lsa, u holda Allohdan panoh so‘rang. Zero, U eshituvchi va biluvchi zotdir” oyatini o‘qidilar (Imom Buxoriy, Muslim rivoyati).
Zero, U eshituvchi va biluvchi zotdir. Alloh taolo panoh so‘rashingizni eshituvchi, kofirlarni so‘zini ham azoblanishini ham biluvchi zotdir.
Bahriddin Jo‘rabek o‘g‘li
Imom Buxoriy yurtida buyuk allomalar merosi ilm, ma’rifat va tadqiqotlar bilan yanada boyimoqda
Shu kunlarda joylarda Vatanimiz davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlamoqda. O‘tgan yillarga nazar tashlasak, istiqlol nafaqat siyosiy va iqtisodiy mustaqillik, balki buyuk ajdodlar merosi va ma’naviy ildizlariga qaytish imkonini berganini yanada chuqur his etamiz.
Ayniqsa, keyingi yillarda Yangi O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ilm-ma’rifat, diniy ta’lim va buyuk allomalarimiz merosini o‘rganish sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar bu borada mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi.
Prezidentimiz 2017 yildayoq yurtimizda shakllangan buyuk ilmiy maktablarni qayta tiklash, xususan, Samarqandda hadisshunoslik maktabini tashkil etish tashabbusini ilgari surgan edi. Oradan ko‘p o‘tmay bu ezgu g‘oya amaliy ifodasini topdi. Davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi «Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni asosida Samarqandda Hadis ilmi maktabi tashkil etildi. Shu yilning 1 noyabrida qabul qilingan Hukumat qarori bilan uning faoliyatining tashkiliy-huquqiy asoslari belgilab berildi.
Bu voqea, bizningcha, shunchaki yangi ta’lim muassasasining ochilishi emas edi. Bu – Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Dorimiy kabi buyuk muhaddislarni yetishtirgan zaminda hadis ilmining uzoq asrlik an’analarini zamonaviy asosda davom ettirish yo‘lidagi tarixiy qadam bo‘ldi.
Hadis ilmi maktabi oldiga Qur’oni karim va hadislarning asl mohiyatini teran anglaydigan, hadis ilmining ilmiy-nazariy asoslarini puxta egallagan, buyuk muhaddislarimiz merosini chuqur o‘rganadigan va mustaqil ilmiy tadqiqot olib bora oladigan yetuk mutaxassislarni tayyorlash vazifasi qo‘yildi. Eng muhimi, hadislarda mujassam bo‘lgan ezgulik, halollik, adolat, bag‘rikenglik, vatanparvarlik, ota-onaga ehtirom, inson qadrini ulug‘lash singari umuminsoniy g‘oyalarni xalqimiz, ayniqsa, yosh avlodga to‘g‘ri va ilmiy asosda yetkazish ta’lim dargohining muhim vazifalaridan biriga aylandi. Bugun Hadis ilmi maktabida ta’lim jarayoni nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmay, amaliy mashg‘ulotlar bilan ham uzviy bog‘langan. Talabalar hadislarni taxrij qilish, ya’ni ularning asl manbalarini aniqlash, rivoyat yo‘llari va sanadlarini o‘rganish, hadis matnlarini sharhlash va ilmiy tahlil qilish, ularni mavzu va mazmuniga ko‘ra tasniflash, shuningdek, hadis manbalari va ilmiy asarlarni tadqiq qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni egallamoqdalar.
Ayni paytda, Hadis ilmi maktabining Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bilan yonma-yon faoliyat yuritayotgani ham o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhitni yuzaga keltirmoqda. Buyuk muhaddis Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy merosini o‘rganish, uni jahon ilm ahliga yetkazish, zamonaviy tadqiqotlar bilan boyitish yo‘lida amalga oshirilayotgan ishlar yoshlarimiz uchun ulkan ilmiy maktab vazifasini o‘tamoqda.
Bugun Samarqand zaminida Imom Buxoriy nomi bilan bog‘liq ulkan bunyodkorlik ishlarining amalga oshirilishi ham xalqimizning o‘z buyuk ajdodiga bo‘lgan yuksak ehtiromining ifodasidir. Imom Buxoriy majmuasining zamon talablari asosida qayta bunyod etilishi, uni ilm-ma’rifat, tarbiya va ziyorat maskaniga aylantirishga qaratilgan ishlar nafaqat yurtimiz, balki butun islom olami uchun katta ahamiyatga ega.
Yangi O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohaga bo‘lgan munosabatning eng muhim jihati shundaki, ajdodlar merosi faqat tarixiy faxr sifatida emas, balki bugungi va kelajak avlod tarbiyasiga xizmat qiladigan ulkan ma’naviy xazina sifatida o‘rganilmoqda. Imom Buxoriyning ilmga sadoqati, haqiqatni izlashdagi matonati, hadislarni qabul qilishdagi yuksak ilmiy mezonlari bugungi yoshlarimiz uchun ham ibrat maktabidir.
So‘nggi yillarda yurtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Imom Termiziy, Bahovuddin Naqshband ilmiy-tadqiqot markazlari, Hadis ilmi maktabi kabi qator ilm va ma’rifat maskanlarining tashkil etilgani ham ushbu siyosatning uzviy natijasidir.
Bularning barchasi zamirida bitta buyuk maqsadni ko‘rish mumkin: ma’rifatli, o‘z tarixini biladigan, ajdodlari merosi bilan faxrlanadigan, ayni paytda zamonaviy bilim va tafakkurga ega avlodni voyaga yetkazish. Biz, Hadis ilmi maktabi jamoasi, yaratib berilayotgan bunday imkoniyatlarni katta ishonch va yuksak mas’uliyat sifatida qabul qilamiz. Chunki buyuk muhaddislar yurtida hadis ilmini o‘rganish va o‘rgatish faqat kasbiy vazifa emas, balki ajdodlar oldidagi ma’naviy burch hamdir.
Mustaqilligimizning 35 yilligi arafasida ortga nazar solib, bugungi natijalarni sarhisob qilar ekanmiz, istiqlolning qadrini yana bir bor teran his etamiz. Agar mustaqillik xalqimizga o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini bergan bo‘lsa, Yangi O‘zbekistondagi islohotlar milliy va diniy-ma’rifiy merosimizni chuqur o‘rganish, uni dunyoga munosib tarzda namoyon etish uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochdi. Endilikda bizning vazifamiz – ana shu imkoniyatlardan samarali foydalanib, Imom Buxoriy va boshqa buyuk allomalarimiz qoldirgan ilmiy merosni yanada chuqur tadqiq etish, uning insonparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yosh avlod qalbiga yetkazishdir. Zero, o‘z o‘tmishini anglagan, ilmni qadrlagan va ma’rifatga tayangan xalqning kelajagi hamisha porloq bo‘ladi.
Barot Amonov, Hadis ilmi maktabi rektori.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
