Sayt test holatida ishlamoqda!
11 Yanvar, 2025   |   11 Rajab, 1446

Toshkent shahri
Tong
06:24
Quyosh
07:48
Peshin
12:36
Asr
15:33
Shom
17:17
Xufton
18:36
Bismillah
11 Yanvar, 2025, 11 Rajab, 1446

Pandemiya davrida zarur bo‘lgan o‘nta axloq

6.08.2020   2318   8 min.
Pandemiya davrida zarur bo‘lgan o‘nta axloq

Bismillahir rohmanir rohim. Bandalarning Allohga bo‘lgan imon-ishonchi, Unga bo‘lgan tavakkuli va o‘zaro bir-birlariga bo‘lgan muruvvat va ehsonlari qay darajada ekanligini sinash uchun Alloh taolo ba’zida mana shunday qiyinchiliklarni yuborib turishi Haq taoloning sunnatidir. Alloh taolo shunday marhamat qilgan:

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ

ya’ni: “Albatta, Biz, to sizlarning orangizdagi jiddu-jahd qiluvchi va sabr qiluvchilarni bilgunimizcha hamda sizlarning xabarlaringizni sinab bo‘lgunimizcha, sizlarni imtihon qilurmiz” (Muhammad surasi, 31-oyat).

Shunday ekan, musulmon kishi Allohning irodasi bilan kelgan sinov paytida shunday odob va axloq me’yorlariga ega bo‘lish lozimki, u bilan o‘z ibodatini, axloqini va insoniyligini muhofaza qilib, sinovdan o‘tib olishi darkor. Quyida ana shu axloq namunalarini sanab o‘tamiz:

Birinchi: Axborot tarqatishdan avval uni rost ekanligiga ishonch hosil qilish, tasdiqlanmagan, mish-mishlardan iborat bo‘lgan axborotlarni tarqatishdan saqlanish. Darhaqiqat, Qur’oni karim asossiz xabarlarni tarqatishni qoralagan. Garchi, bu kabi ishlar ayrim insonlar nazdida arzimas sanalsada, Allohning nazdida eng katta gunohlardan ekanini bayon qilgan. Alloh taolo shunday marhamat qiladi:

 إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّنًا وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ

ya’ni: “O‘shanda sizlar uni tildan tilga ko‘chirib, og‘izlaringiz bilan o‘zlaringiz aniq bilmagan narsani so‘zlar va buni yengil sanar edingiz. Holbuki, u Alloh nazdida ulkan gunohdir” (Nur surasi, 15-oyat).

Ikkinchi: Insonlar orasida sokinlik va xotirjamlik kayfiyatini yoyish, ularni qo‘rquvga solish, vahima qo‘zg‘ashdan saqlanish. Chunki Payg‘ambarimiz alayhissalom:

لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يُرَوِّعَ مُسْلِمًا (أخرجه أبو داود)

ya’ni: “Musulmon kishiga boshqa musulmonni qo‘rqitishi, vahimaga solishi halol emas”, – deganlar (Imom Abu Dovud rivoyati).

Uchinchi: Musibat yetgan vaqtda Alloh taologa nisbatan odobni saqlagan holda Unga itoat etish, chin dildan iltijo qilish, Unga qalban yolvorib duo qilish, mana shunday balo va qiyinchilik vaqtlarida sayyidimiz Rasululloh sallallohu alayhi vasallam va sahobai kiromlarning Alloh taolodan zorlanib yordam so‘raganlarini esga olib, ularning tutgan yo‘llariga ergashish.

To‘rtinchi: Har doim ham odamlar orasida o‘zaro hamjihatlik, bir-biriga yordam berish ijtimoiy hamda shar’iy burch va majburiyatlardan hisoblanadi. Xususan, qiyin paytlarda bunga rioya qilish vojib sanaladi. Batahqiq, Payg‘ambarimiz alayhissalom bu ishga buyurib shunday deganlar:

عن أبي سعيد الخدري قال بينما نحن في سفر مع النبي صلى الله عليه وسلم إذ جاء رجل على راحلة له قال فجعل يصرف بصره يمينا وشمالا فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم مَنْ كَانَ مَعَهُ فَضْلُ ظَهرٍ فَلْيَعُدْ بِهِ عَلىٰ مَنْ لا ظَهْرَ لَهُ، وَمَن كانَ لَهُ فَضْلٌ مِن زَادٍ فَلْيَعُدْ بِهِ عَلَىٰ مَن لا زَادَ لَهُ، فَذَكَرَ مِن أَصْنَافِ المَالِ مَا ذَكَرَ حَتَّى رَأَيْنَا أَنَّهُ لا حَقَّ لأحدٍ مِنَّا في فَضْلٍ (أخرجه مسلم).

ya’ni: Abu Sa’id al-Xudriy r.a. rivoyat qilib aytadilar: Biz Payg‘ambar s.a.v. bilan birga safarda edik, shu payt bir kishi uloviga minib keldi va o‘ng va chap tomonga alanglab qaray boshladi. Shunda Rasululloh s.a.v.: “Kimni ortiqcha ulovi bo‘lsa, uni ulovi yo‘qqa bersin, kimni ortiqcha oziq-ovqati bo‘lsa, oziq-ovqati yo‘qqa bersin, dedilar. Shu orada qanday mol turlari bo‘lsa sanab o‘tdilar, hatto biz “o‘zimizdagi ortiqcha narsada birortamizning haqqimiz yo‘q ekan-da”, –  deb o‘ylab qoldik” (Imom Muslim rivoyati).

Beshinchi: O‘zgalarga ilinish, o‘zgalarni o‘zidan ustun qo‘yish kabi eng go‘zal xulq bilan ziynatlanish, aksincha, qiyinchilik vaqtida faqat o‘z foydasini o‘ylab birlamchi zaruriy mahsulotlarni keragidan ortiq miqdorda sotib olish, ularni saqlab qo‘yish kabi illatlardan uzoqda bo‘lish. Bunday hatti-harakatlar alaloqibat narxlarning sun’iy tarzda ko‘tarilib ketishiga va kambag‘allarni zaruriy ehtiyojlarini qondirishdan mahrum bo‘lishlariga olib keladi. Holbuki, habibimiz Nabiy sollallohu alayhi vasallam Ash’ariy qabilasini tang ahvollarda o‘zaro rahm-shavqat, o‘zgani o‘zidan ustun qo‘yish kabi sifatlarini barchaga maqtab shunday deganlar:

إنَّ الأشْعَرِيِّينَ إذا أرْمَلُوا في الغَزْوِ، أوْ قَلَّ طَعامُ عِيالِهِمْ بالمَدِينَةِ، جَمَعُوا ما كانَ عِنْدَهُمْ في ثَوْبٍ واحِدٍ، ثُمَّ اقْتَسَمُوهُ بيْنَهُمْ في إناءٍ واحِدٍ، بالسَّوِيَّةِ، فَهُمْ مِنِّي وأنا منهمْ (أخرجه مُسلم).

ya’ni: “Ash’ariylar g‘azotda oziq-ovqat tanqisligiga uchrasalar yoki Madinada oilalarining yeguligi ozayib qolsa, o‘zlaridagi bor narsalarini bir matoga to‘plab, keyin uni o‘rtalarida bir idishda bab-barobar taqsimlashadi. Shunday ekan, ular mendan va men ulardanman” (Imom Muslim rivoyati).

Oltinchi: Ushbu sinovli kunlarda namozlarni uyda jamoat bo‘lib o‘qish, duo qilish, nafl ro‘za tutish, Qur’oni karim tilovati bilan mashg‘ul bo‘lish, tunlari qoim bo‘lib ibodat qilish orqali Alloh taologa yaqin bo‘lishga intilish. Shoyad, shular najot bersa!

Yettinchi: Kasallikka chalinib dard chekayotgan kishilarning dardiga malham bo‘lishga, og‘rig‘ini his qilishga harakat qilish. Zinhor, bu dardga chalingan kimsaga nisbatan tahqir va masxara nazari bilan boqmaslik. Vaholangki, bu musibat butun ummatning boshiga kelgan va undan hech kim omonda emas. Rasulimiz sollallohu alayhi vasallam mo‘min inson qanday bo‘lishini bayon qilib shunday deganlar:

مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ؛ إِذَا اشْتَكَىٰ مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَىٰ لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّىٰ (مُتفق عليه).

ya’ni: “Mo‘minlar o‘zaro rahmu shafqatda, mehru muhabbatda bir jasad kabidirlar, agar uning bir a’zosi og‘rib qolsa, qolgan butun jasad bedorlik va isitma bilan og‘riqqa javob beradi” (Muttafaqun alayh).

Sakkizinchi: Musibat yetgan paytda nafsni tergab, uni hisob-kitob qilish. Musibatlar – bu, oxiratni esga soluvchi vositadir. Tavbaga shoshilish, istig‘forni ko‘p aytish, ibodat va itoatga o‘tish, gunoh va ma’siyatlardan batamom tiyilish balodan najot topish yo‘lidir. Alloh taolo Qur’oni karimda shunday marhamat qilgan:

وَمَا كَانَ اللهُ مُعَذِّبَهُمۡ وَهُمۡ يَسۡتَغۡفِرُونَ (سورة الأنفال: 33)

ya’ni: “Modomiki, ular istig‘for aytar ekanlar, Alloh ularni azablovchimas” (Anfol surasi, 33-oyat).

To‘qizinchi: Salomatlikni asrash, virusdan himoyalanish bo‘yicha soha mutaxassislari, tibbiyot olimlari va mas’ullar tomonidan berilayotgan ko‘rsatma va tavsiyalarga qat’iy amal qilish. Chunki, o‘zining va boshqalarning hayotini saqlab qolishda har bir insonning o‘z  o‘rni bor. Ibni Umar roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi, Rasululloh sallollohu alayhi vasallam:

السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ عَلَىٰ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ فِيمَا أَحَبَّ وَكَرِهَ، مَا لَمْ يُؤْمَرْ بِمَعْصِيَةٍ، فَإِذَا أُمِرَ بِمَعْصِيَةٍ، فَلَا سَمْعَ وَلَا طَاعَةَ (متفق عليه).

ya’ni:  “Modomiki musulmon kishi gunoh va ma’siyatga buyurilmas ekan yaxshi ko‘rgan narsasida ham, yomon ko‘rgan narsasida ham (ish boshilarga) quloq solishi va itoat qilishi vojibdir. Qachonki, gunoh va ma’siyatga buyurilsa, quloq solinmaydi va itoat qilinmaydi” (Muttafaqun alayh).

O‘ninchi: Musulmon kishi musibat kelgan vaqtda ma’naviy ibodatlar bo‘lmish sabr, ishonch, yaxshi niyat va Alloh taologa haqiqiy tavakkul qilish kabilarni jonlantirish bilan birga, o‘zini va o‘zgalarni virus balosiga duchor bo‘lishdan asraydigan moddiy sabablarga rioya qilishi lozim.

 

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

raisining birinchi o‘rinbosari

Homidjon Ishmatbekov 

Maqolalar
Boshqa maqolalar

Duolarning ta’sirlari bayoni

10.01.2025   2598   10 min.
Duolarning ta’sirlari bayoni

 - 58وَلِلدَّعَوَاتِ تَأْثِيرٌ بَلِيغٌ وَقَدْ يَنْفِيهِ أَصْحَابُ الضَّلاَلِ

 

Ma’nolar tarjimasi: Duolarning yetuk ta’siri bordir, gohida adashganlar uni inkor qiladilar.


Nazmiy bayoni:

Duolarning yetuk ta’sirlari bor,
Adashganlargina qilarlar inkor.


Lug‘atlar izohi:

لِ – jor harfi فِي ma’nosida kelgan.

دَعَوَاتِ – kalimasi دَعْوَةٌ ning ko‘plik shakli bo‘lib, lug‘atda “iltijolar” ma’nosini anglatadi. Jor va majrur mubtadosidan oldin keltirilgan xabardir.

تَأْثِيرٌ – xabaridan keyin keltirilgan mubtado.

بَلِيغٌ – sifat. Ushbu kalimada duoning ta’sirga sabab ekaniga ishora bor. Chunki ta’sir, aslida, Alloh taoloning yaratishi bilan vujudga keladi.

وَ – “holiya” ma’nosida kelgan.

قَدْ – “taqliliya” (cheklash) ma’nosida kelgan.

يَنْفِيهِ – fe’l va maf’ul. نَفِي kalimasi lug‘atda “bir chetga surib qo‘yish” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.

اَصْحَابُ – foil. Bu kalima صَاحِب ning ko‘plik shakli bo‘lib, “lozim tutuvchilar” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.

الضَّلاَلِ – muzofun ilayh. Ushbu izofada لِ jor harfi muqaddar bo‘lgan[1]. “Zalolat” kalimasi “to‘g‘ri yo‘ldan adashish” ma’nosida ishlatiladi.

 

Matn sharhi:

Duo lug‘atda “iltijo”, “o‘tinch” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa “banda o‘zining faqirligini, hojatmandligini va muteligini hamma narsaga qodir bo‘lgan Alloh taologa izhor qilib, manfaatlarni jalb qilishni va zararlarni daf qilishni so‘rashi, duo deb ataladi”[2].

Mo‘min bandalarning qilgan duolarida o‘zlariga ham, agar marhumlar haqlariga duo qilayotgan bo‘lsalar, ularga ham manfaatlar yetadi. Duolarning ta’siri borligini adashgan kimsalargina inkor qiladilar. Matndagi “zalolatdagilar” degan so‘zdan mo‘taziliy toifasi ko‘zda tutilgan. Chunki mo‘taziliy toifasi bu masalada ham Ahli sunna val-jamoa e’tiqodiga zid da’volarni qilgan.

Duolarning ta’sirini inkor etadiganlar bir qancha dalillarni keltirishgan. Masalan, oyati karimalarda har bir insonga o‘zi qilgandan boshqa narsa yo‘qligi bayon qilingan:

“Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur”[3].

Boshqa bir oyatda esa kishi o‘zining qilgan yaxshi ishlari tufayli mukofotga erishsa, yomon qilmishlari sababli jazolanishi bayon etilgan:

“Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir”[4].

Ushbu oyati karimalarda har bir kishining ko‘radigan manfaatlari boshqalarning qilgan duo va xayrli ishlaridan emas, faqat o‘zining qilgan ishlaridan bo‘lishi bayon qilingan, bu esa duolarning ta’siri yo‘qligiga dalolat qiladi, – deyishgan.


Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilarga raddiyalar

Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilar keltirishgan yuqoridagi va undan boshqa dalillariga batafsil javoblar berilgan. “Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy” kitobida quyidagicha javob kelgan: "Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur" ma’nosidagi oyatda bayon qilinganidek, haqiqatda inson o‘z sayi-harakati va yaxshi fe’l-atvori bilan do‘stlar orttiradi, uylanib bola-chaqali bo‘ladi, insonlarga mehr-muhabbat ko‘rsatadi va ko‘plab yaxshi ishlarni amalga oshiradi. Shunga ko‘ra insonlar uni yaxshilik bilan eslab, unga Alloh taolodan rahmat so‘rab duo qilsalar, toat-ibodatlarning savoblarini unga hadya qilsalar, bularning barchasi birovning emas, aslida, o‘z sayi-harakatining natijasi bo‘ladi.

Ikkinchi dalil bo‘lgan "Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir", ma’nosidagi oyat ham yuqoridagi kabi oyat bo‘lib, har bir kishi o‘zining qilgan yaxshi ishining samarasini ko‘radi, qilgan ma’siyatiga ko‘ra jazolanadi, kabi ma’nolarni ifodalaydi. (Ya’ni “har kim ekkanini o‘radi”, deyilgani kabi)”[5].

Shuningdek, duo qilishning foydasi bo‘lmaganida mag‘firat so‘rashga buyruq ham bo‘lmasdi. Qur’oni karimda esa mag‘firat so‘rashga buyurilgan:

“Bas, (ey Muhammad!) Allohdan o‘zga iloh yo‘q ekanini biling va o‘z gunohingiz uchun hamda mo‘min va mo‘minalar(ning gunohlari) uchun mag‘firat so‘rang!”[6].

Shuningdek, vafot etib ketgan kishilar haqiga qilingan duolarda manfaat bo‘lmaganida, ularni eslab duo qilganlar Qur’oni karimda madh etilmasdi:

“Ulardan keyin (dunyoga) kelganlar: “Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin, iymon keltirganlarga (nisbatan) qalbimizda nafrat (paydo) qilmagin. Ey, Robbimiz, albatta, Sen shafqatli mehribonsan”, – derlar”[7].

Shuningdek, vafot etganlarga janoza namozini o‘qish tiriklar zimmasiga vojib qilingan. Janoza namozida esa sano va salovot aytish bilan birgalikda “Ey Allohim, bizlarning tiriklarimizni ham, o‘liklarimizni ham mag‘firat qilgin”, ma’nosidagi duo o‘qiladi.

Mazkur dalillarning barchasida duolarning ta’siri borligi ko‘rinib turibdi. Shuning uchun inson vafotidan keyin ham o‘z haqiga xayrli duolar qilinishiga sabab bo‘ladigan yaxshi amallarni qilishi lozim.

Duo qilish bandaga foyda keltiradigan va undan zararlarni daf qiladigan eng kuchli sabablardan ekani Qur’oni karimda ham, hadisi shariflarda ham bayon qilingan:

“Parvardigoringiz: “Menga duo qilingiz, Men sizlar uchun (duolaringizni) ijobat qilay!” – dedi. Albatta, Menga ibodat qilishdan kibr qilgan kimsalar yaqinda tuban holatda jahannamga kirurlar”[8].

Ibn Kasir rahmatullohi alayh ushbu oyat haqida: “Alloh taolo bandalarini O‘ziga duo qilishga da’vat etgan va O‘z fazlu marhamati bilan qilgan duolarini albatta ijobat etishga kafolat bergan”, – degan. Oyati karimaning davomidagi “ibodatdan kibr qilganlar” esa Alloh taologa duo qilishdan takabburlik qilgan kimsalar deya tafsir qilingan. Hadisi shariflarda duoning qazoni qaytarishga sabab qilib qo‘yilgani bayon etilgan:

عَنْ سَلْمَانَ الْفَارْسِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قال لَا يَرُدُّ القَضاءَ إلا الدُّعاءُ وَ لَا يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ إِلاَّ الْبِرُّ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ

Salmon Forsiy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Qazoni faqatgina duo qaytaradi, umrni faqatgina yaxshilik ziyoda qiladi”, – dedilar (Termiziy rivoyat qilgan).

Sharh: Ushbu hadisda duoning bajariladigan ishlarga bog‘lab qo‘yilgan qazoni qaytarish sabablaridan ekani bayon qilingan. Zero, Alloh taolo amalga oshadigan barcha narsalarga azaliy sabablarni tayin qilib qo‘ygan. Solih amallar saodatga erishish uchun azaliy sabablar bo‘lsa, yomon amallar badbaxt bo‘lish uchun azaliy sabablardir. Shuningdek, yaxshilik, go‘zal xulqli bo‘lish, qarindoshlik aloqalarini uzmaslik kabi amallar ham azaliy sabablar qatoriga kiradi. Ana shunday azaliy sabablar yuzaga chiqarilgan paytda o‘sha sababga bog‘langan ishlar ham yuzaga chiqadi.

Imom Tahoviy[9] rahmatullohi alayh “Aqidatut Tahoviya” asarida quyidagilarni yozgan: “Tiriklarning duo va sadaqalarida o‘liklar uchun manfaatlar bordir. Alloh taolo duolarni qabul qiladi va xojatlarni ravo qiladi (deb e’tiqod qilamiz)”.


Keyingi mavzu:
Dunyoning yo‘qdan bor qilingani bayoni.

 


[1] Bu haqidagi ma’lumot 53-baytning izohida bayon qilindi.

[2] Doktor Ahmad Farid. Bahrur-Roiq. – Iskandariya: “Dorul Majd”, 2009. – B. 105.

[3] Najm surasi, 39-oyat.

[4] Baqara surasi, 286-oyat.

[5] Muhammad Anvar Badaxshoniy. Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy. – Karachi: “Zamzam babilsharz”, 1415h. – B. 192.

[6] Muhammad surasi, 19-oyat.

[7] Hashr surasi, 10-oyat.

[8] G‘ofir surasi, 60-oyat.

[9] Abu Ja’far Ahmad ibn Muhamad ibn Salama Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 239 yilda Misrning “Toha” shaharchasida tug‘ilgan.

Imom Tahoviy hanafiy mazhabidagi mo‘tabar olimlardan bo‘lib, “Sihohi sitta” mualliflari bilan bir asrda yashab faoliyat yuritgan. Bu zot haqida ulamolar ko‘plab maqtovli so‘zlarni aytganlar. Jumladan Suyutiy “Tobaqotul Huffoz” asarida: “Imom Tahoviy alloma, hofiz, go‘zal tasnifotlar sohibidir”, – degan. Zahabiy: “Kimki ushbu imomning yozgan asarlariga nazar solsa, bu zotning ilm  darajasi yuqori, ma’rifati keng ekaniga amin bo‘ladi”, – degan.

Imom Tahoviy tafsir, hadis, aqida, fiqh va siyratga oid ko‘plab asarlar yozib qoldirgan. Ularning ayrimlari quyidagilardir:

1. Ahkamul Qur’an (Qur’on hukmlari);

2. Sharhu ma’onil osor ( Asarlarning ma’nolari sharhi);

3. Aqidatut Tahoviya (Tahoviy aqidasi);

4. Bayonu mushkilil osor (Asarlarning mushkilotlari bayoni);

5. Sharhu jomeis sag‘ir (Jomeus sag‘ir sharhi);

Imom Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 321 yilda Misrda vafot etgan.