2. BAQARA (sigir) surasi, 49 – 52 oyatlar
وَإِذۡ نَجَّيۡنَٰكُم مِّنۡ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ يَسُومُونَكُمۡ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبۡنَآءَكُمۡ وَيَسۡتَحۡيُونَ نِسَآءَكُمۡۚ وَفِي ذَٰلِكُم بَلَآءٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَظِيمٞ٤٩
- Va o‘g‘illaringizni so‘yib, qizlaringizni tirik qoldirgan va sizlarga yomon azob bergan Fir’avn odamlaridan qutqarganimizni eslanglar. Ana shu ishlarda Parvardigoringizdan katta imtihon bor edi.
Misr hukmdori Fir’avn o‘z qo‘l ostidagi Bani Isroil qavmining boshiga ko‘p kulfatlar solgan, ularni xorlik, jabr-zulm, qahr-g‘azab bilan qiynagan. Zolim Fir’avn Bani Isroildan bir o‘g‘il chaqaloq dunyoga kelishi bilan shu zahoti so‘yib o‘ldirishga buyurar, qizlarni esa tirik qoldirar edi. Chunki kohinlar (folbinlar) Bani Isroil qavmidan bir o‘g‘il bola tug‘ilib, podshohni o‘z qo‘li bilan o‘ldiradi, deb xabar berishgandi. Imom Faxruddin Roziy aytadi: "O‘g‘il bolalarni so‘ydirib, qizlarni tirik qoldirishda Bani Isroilga bir necha tomondan zarar yetkazish ko‘zda tutilgan edi: o‘g‘il bolalarni o‘ldirish nasl uzilishiga sabab bo‘ladi (ya’ni millat tag-tugi bilan yo‘q bo‘lib ketadi); erkaklarning halok bo‘lishi hayotiy sharoitning butunlay izdan chiqishiga yoki og‘irlashuviga sabab bo‘ladi; erkaklarni qattiq qiynab o‘ldirish eng og‘ir zulmlardan biridir; ayollarning o‘z juftlarisiz, himoyachisiz qolishlari ularning dushman qo‘lida ermak bo‘lishlariga olib keladi, millat uchun bundan ortiq xorlik bo‘lishi mumkinmi?" ("Tafsiru Faxrir-Roziy", 1-jild, 358-bet). Alloh taolo Bani Isroil qavmini ana shu xorlik va zulmdan qutqardi. U bu bilan qavmni imtihon qilishni iroda etgan edi.
وَإِذۡ فَرَقۡنَا بِكُمُ ٱلۡبَحۡرَ فَأَنجَيۡنَٰكُمۡ وَأَغۡرَقۡنَآ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ وَأَنتُمۡ تَنظُرُونَ٥٠
- Va dengizni yorib, sizlarni qutqarganimizni, ko‘z o‘ngingizda Fir’avn odamlarini g‘arq qilganimizni ham eslanglar.
Muso alayhissalom Fir’avn va uning zolim qavmiga bas kelolmagach, ularning imonga kelishidan umidini uzadi. Alloh taoloning amri bilan Bani Isroil va qibtiylardan imon keltirganlarini olib, Misrni tashlab qochib ketishga qaror qiladi. Ammo bundan xabar topgan Fir’avn va uning lashkarlari Muso alayhissalom va unga ergashganlarni quva boshladi. Vaziyat tahlikali edi, qavm orasida qo‘rquv, tahlika, sarosima boshlandi. Shunda Muso alayhissalom qavmini zolimlardan xalos qilishni so‘rab, Parvardigoriga iltijo qildi. Alloh taoloning nusrati, yordami uzoq kuttirmadi. Qur’oni karimda bu haqda bunday oyatlar bor: "O‘shanda Musoga: «Asoing bilan dengizni urgin!» deb vahiy qildik. Shunda (dengiz) bo‘linib, har bo‘lagi ulkan tog‘dek bo‘ldi. Boshqalarni ham o‘sha yerga yaqinlashtirdik. Muso va u bilan birga bo‘lganlarning hammasini qutqardik. So‘ngra boshqalarni g‘arq qilib yubordik" (Shuaro, 63-66). Muso alayhissalom va uning odamlarini tutib olib, jazolamoqchi, Haq yo‘ldan qaytarmoqchi bo‘lgan zolimlar ana shunday dahshatli o‘lim topishdi. Bularning hammasi Bani Isroil foydasiga hal bo‘ldi. Alloh taolo yuqoridagi oyati karimada ularga ana shu va bunga o‘xshash juda ko‘p ne’matlarni, yaxshiliklarni ato etganini eslatmoqda.
وَإِذۡ وَٰعَدۡنَا مُوسَىٰٓ أَرۡبَعِينَ لَيۡلَةٗ ثُمَّ ٱتَّخَذۡتُمُ ٱلۡعِجۡلَ مِنۢ بَعۡدِهِۦ وَأَنتُمۡ ظَٰلِمُونَ٥١
- Biz Muso bilan qirq kechaga va’dalashganimizni, u ketgach zolim bo‘lgan holingizda buzoqqa sig‘inganlaringni eslanglar.
Muso alayhissalom Alloh taoloning amri bilan muqaddas Tuvo vodiyiga ketganida uning qavmi oltindan bir buzoq yasab olib, unga sig‘ina boshlaydi. Qur’oni karimning Toho surasida Muso alayhissalom bilan Somiriy ismli kohin o‘rasida bo‘lib o‘tgan bu hodisa keng bayon etiladi. Muso alayhissalom Sino tog‘iga Alloh bilan muloqat uchun ketayotganida o‘ttiz kunda qaytishni va’da qilgan edi, ammo u yerga borishning o‘ziga shuncha vaqt ketib qoladi va Alloh muloqot muddatini qirq kunga uzaytirdi. Muso alayhissalomning o‘z vaqtida qaytmaganidan foydalangan Somiriy Bani Isroildan barcha tilla taqinchoq-bezaklarni so‘rab olib, ularni olovda eritadi va buzoq shaklidagi bir but-haykal yasaydi. Bu haykal-but ustiga Jabroil alayhissalomning oti tuyog‘i ostidan olib qolgan bir siqim tuproqni sochib yuborgan edi, buzoq xuddi tirikday "mo‘"lay boshladi. Somiriy boshchiligidagi yo‘ldan ozgan kimsalar buzoq atrofida tavof etib, raqs tushib, xursandchilik qila boshlashdi. Qavmning zalolatidan qattiq tashvishga tushgan Horun alayhissalom (Muso alayhissalomning inisi) ularni Somiriyga itoat etishdan, Allohni qo‘yib, buzoqqa sig‘inishdan qaytarishga urindi. Qur’oni karimda bunday deyiladi: "Darhaqiqat, ilgari Horun ularga: «Ey qavmim, bu bilan fitnaga duchor qilindingiz, xolos. Shubhasiz, Parvardigoringiz Rahmondir. Endi menga ergashinglar, amrimga itoat qilinglar», degan edi." (Toho, 90). Shu tariqa shirkka moyil Bani Isroil Muso alayhissalom qaytib kelgunicha qirq kun mobaynida buzoqqa sig‘inib yurgan.
ثُمَّ عَفَوۡنَا عَنكُم مِّنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٥٢
- So‘ng shundan keyin shoyad shukr qilsanglar, deb sizlarni afv etdik.
Somiriyning ergashuvchilari Alloh taoloning azobidan qo‘rqa boshlashdi, qilgan ishlaridan afsus-nadomat chekishdi, Allohdan kechirishini so‘rab iltijolar qila boshlashdi. Ammo Alloh azza va jalla ularning tavbasini faqat qatl bilan qabul etishini bayon qildi. Muso alayhissalom Allohga yolborib, qavmlari gunohidan o‘tishni so‘radilar. Alloh taolo Muso alayhissalom va qavmlaridan bir necha izdoshlarini yana O‘z muloqotiga chaqirdi. Hammalari Muso alayhissalom bilan birga qavmning buzoqqa sig‘inib qilgan xatosi uchun Alloh huzuriga tavba qilish va uzr aytish uchun borishdi. Alloh ularning tavbalarini qabul qilib, avf etdi va halok bo‘lganlarni qayta tiriltirdi.
MUQADDAS QADRIYAT VA UNI NIQOB QILGAN MANFUR SIYOSAT: SHAHIDLIK MASALASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
“Shahid” so‘zi “hozir”, “guvoh”, “o‘z bilganlari haqida xabar beruvchi” ma’nolarini ifodalaydi. Shuningdek, “Shahid” Alloh taoloning ismlaridan biri bo‘lib, “guvohligi ishonchli, har doim hozir bo‘luvchi Zot” degan ma’nolarni anglatadi.
“Shahid” so‘zi umumiy tarzda Allohning yo‘lida halok bo‘lgan shaxsga nisbatan ishlatiladi.
Shahidlik – Allohning roziligi yo‘lida jonini fido qilgan, iymon-e’tiqodi va nomusini saqlash yo‘lida zolim dushman qo‘lida qatl qilingan kishilarga Alloh tomonidan beriladigan darajadir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarida vabodan, ichki kasalliklardan, fojiali falokatdan vafot etganlarni ham shahidlik darajasini topishi xabar berilgan.
Islom dinida shahidlarning martabasi va ularning maqomi alohida qadrlanadi. Biroq ayrim kimsalar shahidlikni urush-janjallar maydonida o‘lgan odam bilan chegaralab qo‘yib, xato tasavvurga ega bo‘lib yurishadi. Zotan, jangu jadalda o‘lish shahidlikka shart qilingan emas!
Ba’zilar esa o‘z-o‘zini o‘ldirib, portlatib yuborishni ham shahidlik deb odamlarni aldaydilar. O‘z-o‘zini o‘ldirish shahidlik emas. Aslida, bu ikki holatsiz ham inson shahidlik martabasiga ega bo‘lishi mumkin. Zero, Habibimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan kelgan hadisi sharifda quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin.
Sahl ibn Hunayf roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kim Allohdan sidqidildan shahidlikni so‘rasa, garchi ko‘rpasida o‘lsa ham, Alloh uni shahidlar martabasiga yetkazadi”, dedilar (Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Termiziy rivoyati).
Imom Termiziy keltirgan rivoyatda: “Kim Allohdan Uning yo‘lida sodiqlik ila, chin qalbdan qatl bo‘lishni so‘rasa, Alloh unga shahidning ajrini beradi”, deyilgan.
Niyatni xolis qilib, jamiyatdan ajralmagan holda, ota-onasi bag‘rida, oilasi davrasida, do‘stu yorlari bilan birgalikda, vataniga xizmat qilib yurib ham shahidlik martabasiga ega bo‘lib, obro‘-e’tibor va yorug‘ yuz bilan dunyodan o‘tayotgan tabarruk shahid zotlar juda ko‘p. Shulardan o‘rnak olishimiz lozim bo‘ladi.
Shahidlik haqida bir qancha shar’iy hukmlar, fatvolar, bayonotlar mavjud.
Avvalo, shuni bilish lozimki, shahidlar ikki xil bo‘ladi:
1. “Shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid”. Vatan uchun bo‘lgan jangu jadalda, dushmanlar bilan bo‘lgan urushda, Allohning kalimasini oliy qilish uchun bo‘layotgan jihodda o‘lganlar. Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov zulm qilib yoki oilasini himoya qilish natijasida qasddan tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan o‘ldirib ketsa, u “shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid” bo‘ladi.
2. “Shahidi hukmiy” – “shahid bo‘lgan deb hukm qilingan”. Jangu jadalda tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan yaralanib, urush maydonidan chiqarilgandan keyin o‘lganlar. Bu holatda kasalxonaga olib borilsa, dori-darmon yoki taom yeb-ichsa, namoz vaqti bo‘lganini bilsa, vasiyat qilsa, ana undan keyin vafot qilsa, “shahidi hukmiy” bo‘ladi.
Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov tomonidan zulm qilib, qasddan tosh va tayoq (tig‘siz narsalar) kabilar bilan qatl etilganlar yoki bo‘g‘ib o‘ldirib ketilganlar ham “shahidi hukmiy” hisoblanadi.
Taniqli hanafiy olimi Ibn Obidin rahimahulloh “Raddul muhtor”da keltirishicha, gunoh sababli o‘lgan kimsa shahid, deb hukm qilinmaydi. Gunoh oqibatida vafot qilgan odam shahid hisoblanmaydi.
Masalan, nohaq odam o‘ldirayotib, uni ham o‘ldirishsa, u shahid bo‘lmaydi. Begunoh odamlarni o‘ldirib yurgan kimsa jangda o‘ldirilsa, u shahid hisoblanmaydi. Bu xuddi o‘g‘rilik qilayotib, yiqilib o‘lgan kimsaga o‘xshaydi. Aroq ichaverib-ichaverib, aroqqa yorilib o‘lsa, u ham shahid bo‘lmaydi. Birov zino sababli homilador bo‘lib, bola tug‘ayotib o‘lsa, shahid bo‘ldi, deb hukm qilinmaydi. Bu Imom Ramliy rahimahullohning ham qarashidir (Ibn Obidin. “Raddul muhtor”).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlaridek quyidagi kishilar shahidlik maqomiga ega bo‘ladilar. Ammo bular ichida o‘zini o‘zi portlatgan, o‘zgani o‘ldirganlar yo‘q.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Vaboga yo‘liqib o‘lish, suvga cho‘kib o‘lish, qorin og‘rig‘i bilan o‘lish, olovga kuyib o‘lish, ayollar nifos paytida, ya’ni bola tug‘ayotganida o‘lishi ummatimning shahidligidir!” (Imom Suyutiy “Jome’ as-sag‘ir”).
Yoki beshta shahidlikni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam quyidagicha sanaganlar: “Alloh yo‘lida yurganida o‘ldirilgan kimsa shahiddir, qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kimsa shahiddir, o‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir, suvga g‘arq bo‘lib o‘lgan shahiddir, ayollar tug‘ayotganida o‘lsa shahiddir” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shahidlikning yetti turini ham sanaganlar. Ular orasida ham o‘zini o‘zi o‘ldirish yo‘q, musulmonlarni o‘ldirish ham yo‘q: “Shahidlik Alloh yo‘lida yurganda o‘ldirilishdan tashqari yettitadir. O‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir; qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kishi shahiddir; g‘arq bo‘lib o‘lgan kishi shahiddir; vayronagarlikda qolib ketgan (masalan, zilzilada) kishi shahiddir; zotiljam kasalidan o‘lgan kishi shahiddir; olovda kuyib o‘lgan kishi shahiddir; tug‘ayotib o‘lgan ayol shahiddir” (Imom Nasoiy, Imom Tabaroniy rivoyati).
Xullas, “Durrul muxtor” va “Raddul muhtor” asarlarida quyidagilarni shahidlar qatorida bo‘lishi sanab o‘tilgan:
⏺ Zotiljam kasaliga yo‘liqib vafot etganlar.
⏺ Ilm talabida yurganda o‘lganlar.
⏺ Dushman bilan kurashib o‘lganlar.
⏺ G‘arq bo‘lganlar.
⏺ Olovda kuyib, tasodifan o‘t ichida qolib o‘lganlar (o‘zini yoqqanlar emas).
⏺ Musofirchilikda qiynalib o‘lganlar.
⏺ Devor ostida, zilzilada qolganlar.
⏺ Qorin og‘riq bilan o‘lganlar.
⏺ Bola tug‘ib, nifos qoni ko‘rayotgan ayollar.
⏺ Juma kechasi vafot topganlar.
⏺ Sil kasalidan o‘lganlar.
⏺ Qattiq isitma ta’sirida vafot topganlar.
⏺ Oilasi, mol-dunyosi va qonini himoya qilayotib o‘lganlar.
⏺ Gunoh bo‘lmagan kuchli ishq-muhabbat oqibatida o‘lganlar.
⏺ Yirtqich va vahshiy hayvon yorgani va shoxlagani oqibatida o‘lganlar.
⏺ Podshohning zulmiga uchrab, nohaq qamalgani sababli qamoqda o‘lganlar.
⏺ Zolimlar urib-urib o‘ldirib qo‘yganlar.
⏺ Chayon yoki ilon chaqib o‘lganlar.
⏺ Xolis muazzinlik qilib vafot topganlar.
⏺ To‘g‘riso‘z va halol savdogar bo‘lib vafot topganlar.
⏺ Oilasini ta’minlash maqsadida halol kasb-kor qilib yurganida vafot topganlar.
⏺ Qayt qilish kasaliga mubtalo bo‘lib, kuchli qayt qilaverish oqibatida qiynalib vafot topganlar.
⏺ Eriga rashk qilaverib, bu rashkiga sabr qilib vafot topgan ayollar.
⏺ Har kuni: “Allohumma, barik liy fil-mavti va fiyma ba’d al-mavti!” (“Allohim, menga o‘lganimda ham, o‘lgandan keyin ham baraka ber!”) deb 25 marta aytib yurganlar.
⏺ Har kuni “zuho” – choshgoh namozini o‘qishni odat qilganlar.
⏺ Ramazonda to‘liq va har oy 3 kun ro‘za tutishni odat qilganlar.
⏺ Uyda ham, safrada ham, har kuni vitr namozini kanda qilmaganlar.
⏺ Fisqu-fasod ko‘paygan zamonlarda sunnatlarni mahkam tutganlar.
⏺ Kasal va bemor bo‘lganida 40 marta “Laa ilaha illa anta! Subhanaka, inniy kuntu minaz-zolimiyn” (“Sendan o‘zga iloh yo‘q! Sen juda ham poksan! Men esa o‘zimga zulm qiluvchilardanman!”) deyishni odat qilganlar.
⏺ Vabo, o‘lat kabi kasalliklardan o‘lganlar.
Demak, musulmon banda Alloh taoloning rahmatidan noumid bo‘lishi kerak emas. Inson o‘z uyida, o‘z to‘shagida jon bersa ham, shahidlik maqomiga muyassar bo‘laveradi. Allohning marhamati keng, bandasiga shahidlik maqomini berib ham oxiratdagi martabasini yuksak qilaveradi. Yuqorida ta’kidlanganidek, inson nohaq odam o‘ldirish bilan yoki o‘z-o‘zini qurbon qilish bilan shahid bo‘la olmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
