BIRINCHI JUZ: Fotiha surasi, 5–7 oyatlar. Suraning fazilatlari
Fotiha surasi, 5–7 oyatlar.
ٱهۡدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَ
- Bizlarni to‘g‘ri yo‘lga boshla;
"To‘g‘ri yo‘l" – Allohning hidoyat yo‘li, Uning rizosiga erishish yo‘lidir. Mazkur suraning xulosasi shuki, Islom dini uchun asos bo‘lgan aqida uchtadir: birinchisi – tavhid, ya’ni Allohni zot va sifatda yakkayu yagona bilish; ikkinchisi – risolat, ya’ni Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni haq payg‘ambar deb bilish; uchinchisi – Qiyomatga imon keltirish. Aksari makkiy suralarda ushbu uch aqida borasida so‘z boradi. Allohning hidoyat yo‘li faqat Uning O‘ziga imon keltirish, Unga qullik qilish, Uning toat-ibodatida qoim bo‘lishdir. Faqat Parvardigorning O‘ziga yukunish, barcha ishlarni Unga havola etish, Uning O‘zidangina umidvor bo‘lish, Undan qo‘rqish, mag‘firati va rahmatini umid qilish eng to‘g‘ri yo‘ldir. Alloh taolo insonni O‘ziga ibodat qilishi, amr-farmonlarini bajarishi uchungina xalq qilgan. Bunga da’vat qilish uchun rasullarini yuborgan, kitoblar nozil qilgan. Uning haq yo‘lini tutganlar, Unga ibodat qilganlar, amr-farmonlarini bajarib, qaytargan ishlaridan chekinganlar hidoyat topishgan. Oxiratda ajr-mukofotlarga (jannatga) erishish xushxabari bilan mujdalanishgan. Allohning buyruqlarini inkor etgan, rasullariga itoatda bo‘lmagan, zalolatga ketib, kufr va shirk yo‘lini tanlagan kimsalarga esa oxiratda alamli azoblar, do‘zax qiynoqlari borligi xabari berilgan.
صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمۡتَ عَلَيۡهِمۡ
- Sen in’om etgan zotlarning yo‘liga;
Allohning in’omiga (hidoyatiga) sazovor bo‘lgan, Alloh sevgan zotlar payg‘ambarlar, siddiqlar, shahidlar va solih-yaxshi kishilardir. Masalan, payg‘ambarlar Alloh taolo insonlar orasidan saralab olgan zotlar bo‘lib, ular mo‘minlarga dunyo va oxirat xushxabarlarini yetkazishadi, kofir va mushrik kimsalarni dunyo va oxiratda shiddatli azoblar borligidan ogohlantirishadi. Siddiqlar esa Allohning mavjudligi va yagonaligiga, Uning payg‘ambarlari, farishtalari, kitoblariga hech qanday taraddudsiz, shubha-gumonsiz ishongan rostgo‘y va imonli kishilardir. Shahidlar esa Alloh dinini g‘olib qilish, Uning shariati Yer yuzida joriy bo‘lishi yo‘lida jon fido qilgan saodatmand mo‘minlardir. Alloh bandalarini O‘ziga ibodat qilishlari uchun aziz va mukarram, Yerdagi O‘zining xalifasi qilib yaratish bilan birga ularni imtihon ham qilish uchun ularga ikki yo‘lni – imon va hidoyat yo‘li bilan kufr va zalolat yo‘lini ro‘para qilib qo‘ygan. Birinchi yo‘lni tanlaganlar Allohga bo‘ysunishadi, Undan qo‘rqishadi, Alloh ko‘rsatganiday faqat solih, ezgu amallar qilib o‘tishadi. Bularning evaziga abadiy rohat-farog‘at maskani bo‘lmish jannat bilan mukofotlanishadi. Ikkinchi yo‘lni tanlaganlar esa Allohga shirk keltirgan, shayton vasvasasiga, nafs aldoviga uchib, umrini gunoh va qabih ishlar bilan o‘tkazgan, yelga sovurganlardir. Ular cheksiz azob-uqubat o‘chog‘i bo‘lmish jahannamda abadiy azob chekish bilan jazolanadilar. Shuning uchun musulmonlar har namozlarida Alloh taologa yolborib, Parvardigor in’omiga sazovor bo‘lgan solih insonlar safida etib qo‘yishini so‘rashadi.
غَيۡرِ ٱلۡمَغۡضُوبِ عَلَيۡهِمۡ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ
- g‘azabga uchragan va adashganlarning emas".
Uning g‘azabiga uchraganlar yahudiylar, yo‘ldan ozgan-adashganlar esa nasroniylardir. Darhaqiqat, insoniyat tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsangiz, Qur’oni karimning bu haqiqati va hikmatiga to‘la ishonch hosil qilasiz. Yahudiylar eng qadimiy, Alloh aziz qilgan, ulkan salohiyat, ilmu hikmat ato etgan ulug‘ qavm, xalq bo‘lgan. Deyarli barcha payg‘ambarlar ham shu millatdan tanlab olingan. Alloh taolo bu xalqqa juda ko‘p marhamatlar qilgan, ne’matlar ato etgan, ularning martabasini ko‘targan. Ammo aynan yahudiylargina hamisha Allohning vahiylariga osiylik qilishgan, u yuborgan payg‘ambarlarni xo‘rlashgan, hatto jismonan yo‘qotishgacha borishgan. Ana shunday osiyliklari uchun ular Alloh taoloning g‘azabiga giriftor bo‘lishgan, necha marta ular boshiga turli ofat-balolar, halokatlar kelgan. Qur’oni karimda bunday marhamat qilinadi: "Ularga xorlik-muhtojlik tushirildi va Alloh taoloning g‘azabiga giriftor bo‘lishdi. Bu, Alloh taoloning hukmlariga kufr keltirishgani, payg‘ambarlarni nohaq o‘ldirishgani uchundir. Bu, itoatsizlik qilib, haddan oshishgani uchundir!" (Baqara, 61).
Nasroniylar esa, din va shariatlaridan chalg‘ib-adashib ketishgan, Iso Masihni Allohning o‘g‘li, hatto Xudo deyishgacha borishgan, "Muqaddas Uchlik" (Xudo, Uning ayoli Maryam va Xudoning "o‘g‘li" Iso yoki Xudo, Uning "o‘g‘li" Iso va Jabroil) degan bema’ni e’tiqodni o‘ylab topishgan, o‘zlariga nozil qilingan Injilga behisob tuzatish-o‘zgartirishlar kiritib, uning ilohiy mohiyatiga nuqson yetkazishgan. Shuning uchun Alloh taolo ularni O‘z Kalomida "yo‘ldan adashganlar" deb zikr etyapti. Goho ayrimlarning mana bunday "dono"liklariga duch kelamiz: "Yahudiy va nasroniylar ham yagona Allohga ibodat qilishadi, musulmonlar ularning payg‘ambarlari Muso va Iso alayhimassalomni Allohning payg‘ambarlari, deb ishonishadi. Shunday bo‘lgach, uchala ilohiy din o‘rtasidagi ixtiloflarga chek qo‘yish uchun ularni birlashtirib, yagona bir dinga e’tiqod qilsa bo‘lmaydimi?" Dinlar tarixidan mutlaqo bexabar kimsalarning bu "kashfiyot"lari misrlik din islohotchisi Muhammad Abdu’ning "Islom va nasroniylik" kitobidagi mana bu jumlalarga nihoyatda hamohang va o‘xshash bo‘lib ko‘rinadi: "Barcha dinlar yagonadir. Ular tashqi ko‘rinishlari bilan farqlanadi, xolos. Men xohlardimki, yahudiylar, nasroniylar va musulmonlar bir-birlarini qo‘llab-quvvatlasalar (Olimning fikri shu yergacha mantiqan to‘g‘ri – muallif). Men aytamanki, dunyoning ikki ulug‘ dini bo‘lgan Islom va nasroniylik bir-biriga qo‘lini cho‘zib quchoqlashadi. O‘shanda Tavrot, Injil va Qur’on bir-birini quvvatlaydigan kitoblar bo‘ladi, hamma yerda o‘qiladi va har bir millat tomonidan e’zozlanadi". Muhammad Abdu’ musulmonlar Tavrot va Injil o‘qiydigan bo‘lishlarini kutayotganini yozgan.
Bu masalada haqiqat kim tomonida? Agar yuqoridagi fikrlarda asos bo‘lsa, unda Alloh taolo nega butun insoniyatga oxirgi haq din deb Islomni tanlagan? Unda nega Alloh butun kishilik jamiyatiga oxirgi payg‘ambar qilib Muhammad alayhissalomni yuborgan? Ana shu savollarga aniq javobni esa Qur’oni karim oyatlaridan topamiz: "Alloh nazdidagi maqbul din Islomdir. Ahli kitoblar bilib turishsa ham o‘zaro hasad tufayli tortishuvga borishdi". (Oli Imron, 19); "Bugun diningizni mukammal qildim, ne’matlarimni benuqson, to‘liq qilib berdim va sizlarga Islomni din deb rozi bo‘ldim". (Moida, 3); "U O‘z Payg‘ambarini hidoyat va haq din bilan, uni barcha dinlardan ustun qilish uchun yuborgan Zotdir". (Fath, 28).
Fotiha surasining avvalgi qismida Alloh taologa hamdu sano va ikkinchi qismida duo ta’limi bor. Surani o‘qib tugatgach, "Omin!" ("Allohim, ijobat qil" ma’nosida) deyish sunnatdir. Chunki Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Agar imom "...g‘oyril mag‘zubi ’alayhim valaddoliyn" desa, "Omin!" denglar, kimning "omin!" degani farishtalarning "omin"iga to‘g‘ri kelib qolsa, oldingi gunohlari mag‘firat qilinadi", deganlar (Buxoriy rivoyati). Mazhabimizda "Omin!" lafzi maxfiy (ovoz chiqarmay) aytiladi.
SURANING FAZILATLARI
Alloh taolo aytadi: "(Ey Muhammad), darhaqiqat, Biz sizga “yetti takrorlanuvchi”ni va ulug‘ Qur’onni berdik" (Hijr surasi, 87-oyat). Mazkur oyatdagi "yetti takrorlanuvchi" Fotiha surasidir.
Mazkur suraning fazilatlari haqida janobi Payg‘ambarimizdan ko‘plab hadislar vorid bo‘lgan. Abu Sa’id ibn Muallo aytadi: "Men namoz o‘qiyotgan edim, Payg‘ambar alayhissalom chaqirib qoldilar... Borsam: "Masjiddan chiqib ketmasingdan oldin senga Qur’onning eng ulug‘ surasini o‘rgataymi?" dedilar-da qo‘limdan tutdilar. So‘ng masjiddan chiqmoqchi bo‘lganimizda: "Ey Allohning Rasuli, siz menga Qur’onning eng ulug‘ surasini o‘rgataymi?" degan edingiz, deya eslatdim. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Yetti oyatdan iborat Fotiha surasi bo‘lib, menga berilgan ulug‘ Qur’on shudir!" dedilar (Buxoriy rivoyati).
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan qudsiy hadisda Alloh taolo aytadi: "Fotiha surasini O‘zim bilan bandam orasida ikkiga taqsimlaganman, bandam nimani so‘rasa beraman".
Agar banda: "Alhamdu lillahi Robbil olamin" desa, Alloh: "Bandam menga maqtov va shukr aytdi", deydi.
Banda: "ar-Rohmanir Rohiym" desa, Alloh: "Bandam menga sano aytdi", deydi.
Banda: "Maliki yavmiddin" desa, Alloh: "Bandam meni ulug‘ladi", deydi.
Banda: "Iyyaka na’budu va iyyaka nasta’in" desa, Alloh: "Bu Men va bandam orasidagi narsa, u nimani so‘rasa beraman", deydi.
Banda: "Ihdinas sirotol mustaqiym, sirotollazina an’amta alayhim g‘oyril mag‘zubi ’alayhim valaz-zollin" desa, Alloh: "Bu bandamga xos, so‘raganini berdim", deydi (Nasoiy rivoyati).
“EHSON” TUSHUNCHASI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Tasavvuf masalasi ham salafiylar tomonidan qattiq tanqidga olingan va ko‘r-ko‘rona rad etiladigan mavzulardan biridir. Tasavvuf, tariqat, suluk, shayx, murid va shu kabi atamalarni eshitishlari bilan mavzuni inkor qilishga tushib ketadilar. Lekin aslida ham shundaymi?
Ming yillardan beri Islomning ruhi bo‘lib kelgan va Islom ummati og‘ishmay amal qilib kelayotgan bu mavzu rad etilishi kerakmi?!
Tasavvuf – bu Allohni tanish va nafsni poklashni o‘rgatadigan va shu yo‘ldagi harakatlarni ifodalaydigan, ularni anglatadigan va bu holatlarga erishish uchun nima qilish kerakligini tushuntiradigan bir ilmdir. Tasavvuf islomiy ilmlarning eng sharaflisidir. Bu ilmning sharafi, mavzusining sharafi bilandir.
Modomiki, tasavvufning maqsadi, mavzusi ma’rifatulloh – Allohni bilish-tanish ekan, u o‘z-o‘zidan islomiy ilmlarning eng sharaflisi bo‘ladi. Tasavvuf bizga nima qilsak, Alloh bizni sevadi? Nima qilsak, qalbimizda bo‘lishini istaganimiz “Alloh sevgisi” hosil bo‘ladi, kabi savollarga javob beradi va bu maqomga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.
Tasavvufga ulamolar tomonidan ko‘plab ta’riflar berilgan. Shayx Ibrohim ibn Muvallid Roqqiy rahmatullohi alayh o‘zining kitoblarida bu ta’riflarni yuzdan oshig‘ini jamlagan.
Shayx Muhammad ibn Ali Qassob rahimahulloh: “Tasavvuf bu – saodat asrida sharafli qavmning eng oliyjanob kishisidan sodir bo‘lgan eng go‘zal xulqlardir”, degan.
Shayx Abu Muhammad Jaririy rahimahulloh: “Tasavvuf – har bir go‘zal xulqni olish va har bir yomon xulqni tark qilishdir”, dedi.
Shayx Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh: “Tasavvuf – go‘zal xulq bilan bir ma’noda bo‘lib, kimning xulqi senikidan go‘zal bo‘lsa, tasavvufi ham go‘zaldir”, degan.
Shayx Abu Hafs Naysoburiy rahimahulloh: “Tasavvuf – uning barchasi odobdir. U har bir vaqt, har bir hol va har bir maqomning odobidir”, degan.
Tasavvuf ba’zi kishilar: “Bu narsa hijriy uchinchi asrdan keyin paydo bo‘lgan bid’at, avvalgi davrda bo‘lmagan. Qur’oni karim va hadisi sharifda “Tasavvuf” so‘zi biror marta zikr qilinmagan”, deb da’vo qilayotganidek keyin paydo bo‘lib qolgan bid’at ilm emas, balki u barcha shar’iy ilmlar qatori Islomning avvalidan mavjuddir.
Qur’oni karimda va hadisi shariflarda “Tasavvuf” so‘zini biror marta kelmagani uni islomiy ilm emasligiga dalil bo‘lmaydi. Chunki boshqa islomiy ilmlarning ham nomlari Qur’on va hadisda zikr qilinmagan. Agar Qur’on va hadisda zikr qilinmagan narsalarni inkor qilsak, juda ko‘plab narsalardan voz kechishimizga to‘g‘ri keladi.
Tasavvuf Islomning avvalgi asrlaridan beri mavjud bo‘lib, u ham boshqa islomiy ilmlar qatori Qur’on va sunnatdan olingan. Bunga Qur’on, hadis va tobeinlarning so‘zlarida dalillar bor. Avval aytganimizdek tasavvufning asosiy vazifasi insonning nafsini tarbiyalash, gunohlardan poklash va botiniy amallarini tartibga solishdir.
Alloh taolo An’om surasining 120-oyatida bunday marhamat qilgan:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Va oshkora hamda maxfiy gunohlarni tark qilinglar!”.
Alloma Alouddin Ali ibn Muhammad Bag‘dodiy rahimahulloh bu oyati karimani tafsir qilib: “Oshkora gunohdan tashqi a’zolar bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan. Maxfiy gunohdan qalb bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan” degan.
Zohiriy a’zolar bilan qilinadigan gunohlarni tark qilishni va unga beriladigan jazolarni fiqh fani o‘rgatsa, qalb kasalliklarini davolashni aynan tasavvuf o‘rgatadi. Boshqa oyati karimada shunday deyiladi:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Batahqiq, kim u(nafs)ni poklasa, yutuqqa erishdi” (Shams surasi, 9-oyat).
Darhaqiqat, inson oxiratda yutuqqa erishishi uchun, jahannam olovidan omonda bo‘lishi uchun bu dunyoda kufrdan, shirkdan, nifoqdan va turli gunoh va qalb kasalliklaridan o‘zini poklashi kerak.
Alloh taolo bu oyati karimalarda bandalarini kufr, shirk va gunohlardan o‘zlarini poklashga buyurmoqda. Mana shu poklashni o‘rgatadigan fanni “Tasavvuf” deb nomlash insonlar orasida urf bo‘lgan.
Shuningdek, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida tasavvuf ehson deb nomlangan. “Jabroil hadisi” deb nomlangan mashhur hadisi sharifda “ehson” ayni tasavvuf ekani namoyon bo‘ldi.
Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Birdan ustimizda oppoq kiyimli, sochlari qop-qora odam paydo bo‘ldi. Unda safarning asari ko‘rinmas edi. Uni birortamiz tanimas ham edik. U kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning to‘g‘rilariga o‘tirdi. Ikki tizzasini u zotning ikki tizzalariga tiradi. Ikki kaftini sonlari ustiga qo‘ydi va: “Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar ber”, dedi.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Islom “Laa ilaaha illallohu Muhammadur Rasululloh”, deb shahodat keltirmog‘ing, namozni to‘kis ado qilmog‘ing, zakot bermog‘ing, Ramazon ro‘zasini tutmog‘ing, agar yo‘liga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi u. Biz undan ajablandik. O‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.
“Menga iymon haqida xabar ber”, dedi.
“Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirmog‘ing, yaxshiyu yomon qadarga iymon keltirmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi.
“Menga ehson haqida xabar ber”, dedi u.
“Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
“Menga Soat (qiyomat)dan xabar ber”, dedi.
“So‘raluvchi bu haqda so‘rovchidan bilimliroq emas”, dedilar.
“Uning alomatlaridan xabar ber”, dedi.
“Cho‘ri o‘z xojasini tug‘ishi, yalangoyoq, yalang‘och, kambag‘al cho‘ponlarning bino qurishda bir-birlaridan o‘zishga urinishlarini ko‘rmog‘ing», dedilar. So‘ngra u (qaytib) ketdi. Bas, birmuncha vaqt o‘tkazdim. So‘ngra u zot menga:
“Ey Umar, so‘rovchi kimligini bildingmi?” dedilar.
“Alloh va Uning Rasuli biluvchidir”, dedim.
“Albatta, u Jabroildir. Sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi”, dedilar».
Ushbu hadisi sharifda dinning asllari iymon, Islom, ehson, zohiriy va botiniy amallarni isloh qilish va oxirat kuni haqida va bularning barchasi din ekanligini xabari berilmoqda.
Hadisi sharifda zikr qilingan “Islom”ni fiqh ilmi o‘rgatadi. “Iymon” qismini aqoid ilmi o‘rgatadi. Bizning mavzumizga bevosita bog‘liq bo‘lgan “ehson” qismini esa tasavvuf ilmi o‘rgatadi va bu hadisi sharifda bunga amaliy namuna ham bor.
Jabroil alayhissalom: “Menga ehson haqida xabar ber”, deganlarida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
Tasavvufning asosiy maqsadlaridan biri ham banda qilayotgan har bir ibodatida, amalida Alloh uni ko‘rib turganini va bu amaliga qiyomat kuni albatta savol-javob bo‘lishini qalban his qildirishdir.
“Tasavvuf” so‘zi Islomning dastlabki asrida ishlatilmagan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda “so‘fiy” so‘zi ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.
Ulamolar mutavotir hadisning qanday bo‘lishi va shartlarini bayon qilib aytadilarki “Mutavotir hadis – uning sanadidagi har bir tabaqada juda ko‘p roviy rivoyat qilgan. Ana shu roviylarning barchasi rivoyat qilingan hadisni o‘zgartirishga kelishib olishlari mumkinligini aql inkor etadi”.
Shunday ekan, tasavvuf ilmi ham ikkinchi asrdan (tobeinlar asridan) to shu kungacha minglab shariatimiz peshvolari orqali ham naqlan, ham amalan mutavotir holatda bizgacha yetib kelgan. Shuning o‘zi ham tasavvuf ilmining shar’iy ilm ekaniga yetarli dalil bo‘ladi.
Mashhur muhaddis olim, Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviy rahimahulloh: “Suhbatlarimiz va ta’lim-tarbiyamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga sahih va mashhur sanad bilan yetib borgan tariqat odobidir”, degan.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
