BIRINCHI JUZ: Fotiha surasi, 5–7 oyatlar. Suraning fazilatlari
Fotiha surasi, 5–7 oyatlar.
ٱهۡدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَ
- Bizlarni to‘g‘ri yo‘lga boshla;
"To‘g‘ri yo‘l" – Allohning hidoyat yo‘li, Uning rizosiga erishish yo‘lidir. Mazkur suraning xulosasi shuki, Islom dini uchun asos bo‘lgan aqida uchtadir: birinchisi – tavhid, ya’ni Allohni zot va sifatda yakkayu yagona bilish; ikkinchisi – risolat, ya’ni Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni haq payg‘ambar deb bilish; uchinchisi – Qiyomatga imon keltirish. Aksari makkiy suralarda ushbu uch aqida borasida so‘z boradi. Allohning hidoyat yo‘li faqat Uning O‘ziga imon keltirish, Unga qullik qilish, Uning toat-ibodatida qoim bo‘lishdir. Faqat Parvardigorning O‘ziga yukunish, barcha ishlarni Unga havola etish, Uning O‘zidangina umidvor bo‘lish, Undan qo‘rqish, mag‘firati va rahmatini umid qilish eng to‘g‘ri yo‘ldir. Alloh taolo insonni O‘ziga ibodat qilishi, amr-farmonlarini bajarishi uchungina xalq qilgan. Bunga da’vat qilish uchun rasullarini yuborgan, kitoblar nozil qilgan. Uning haq yo‘lini tutganlar, Unga ibodat qilganlar, amr-farmonlarini bajarib, qaytargan ishlaridan chekinganlar hidoyat topishgan. Oxiratda ajr-mukofotlarga (jannatga) erishish xushxabari bilan mujdalanishgan. Allohning buyruqlarini inkor etgan, rasullariga itoatda bo‘lmagan, zalolatga ketib, kufr va shirk yo‘lini tanlagan kimsalarga esa oxiratda alamli azoblar, do‘zax qiynoqlari borligi xabari berilgan.
صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمۡتَ عَلَيۡهِمۡ
- Sen in’om etgan zotlarning yo‘liga;
Allohning in’omiga (hidoyatiga) sazovor bo‘lgan, Alloh sevgan zotlar payg‘ambarlar, siddiqlar, shahidlar va solih-yaxshi kishilardir. Masalan, payg‘ambarlar Alloh taolo insonlar orasidan saralab olgan zotlar bo‘lib, ular mo‘minlarga dunyo va oxirat xushxabarlarini yetkazishadi, kofir va mushrik kimsalarni dunyo va oxiratda shiddatli azoblar borligidan ogohlantirishadi. Siddiqlar esa Allohning mavjudligi va yagonaligiga, Uning payg‘ambarlari, farishtalari, kitoblariga hech qanday taraddudsiz, shubha-gumonsiz ishongan rostgo‘y va imonli kishilardir. Shahidlar esa Alloh dinini g‘olib qilish, Uning shariati Yer yuzida joriy bo‘lishi yo‘lida jon fido qilgan saodatmand mo‘minlardir. Alloh bandalarini O‘ziga ibodat qilishlari uchun aziz va mukarram, Yerdagi O‘zining xalifasi qilib yaratish bilan birga ularni imtihon ham qilish uchun ularga ikki yo‘lni – imon va hidoyat yo‘li bilan kufr va zalolat yo‘lini ro‘para qilib qo‘ygan. Birinchi yo‘lni tanlaganlar Allohga bo‘ysunishadi, Undan qo‘rqishadi, Alloh ko‘rsatganiday faqat solih, ezgu amallar qilib o‘tishadi. Bularning evaziga abadiy rohat-farog‘at maskani bo‘lmish jannat bilan mukofotlanishadi. Ikkinchi yo‘lni tanlaganlar esa Allohga shirk keltirgan, shayton vasvasasiga, nafs aldoviga uchib, umrini gunoh va qabih ishlar bilan o‘tkazgan, yelga sovurganlardir. Ular cheksiz azob-uqubat o‘chog‘i bo‘lmish jahannamda abadiy azob chekish bilan jazolanadilar. Shuning uchun musulmonlar har namozlarida Alloh taologa yolborib, Parvardigor in’omiga sazovor bo‘lgan solih insonlar safida etib qo‘yishini so‘rashadi.
غَيۡرِ ٱلۡمَغۡضُوبِ عَلَيۡهِمۡ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ
- g‘azabga uchragan va adashganlarning emas".
Uning g‘azabiga uchraganlar yahudiylar, yo‘ldan ozgan-adashganlar esa nasroniylardir. Darhaqiqat, insoniyat tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsangiz, Qur’oni karimning bu haqiqati va hikmatiga to‘la ishonch hosil qilasiz. Yahudiylar eng qadimiy, Alloh aziz qilgan, ulkan salohiyat, ilmu hikmat ato etgan ulug‘ qavm, xalq bo‘lgan. Deyarli barcha payg‘ambarlar ham shu millatdan tanlab olingan. Alloh taolo bu xalqqa juda ko‘p marhamatlar qilgan, ne’matlar ato etgan, ularning martabasini ko‘targan. Ammo aynan yahudiylargina hamisha Allohning vahiylariga osiylik qilishgan, u yuborgan payg‘ambarlarni xo‘rlashgan, hatto jismonan yo‘qotishgacha borishgan. Ana shunday osiyliklari uchun ular Alloh taoloning g‘azabiga giriftor bo‘lishgan, necha marta ular boshiga turli ofat-balolar, halokatlar kelgan. Qur’oni karimda bunday marhamat qilinadi: "Ularga xorlik-muhtojlik tushirildi va Alloh taoloning g‘azabiga giriftor bo‘lishdi. Bu, Alloh taoloning hukmlariga kufr keltirishgani, payg‘ambarlarni nohaq o‘ldirishgani uchundir. Bu, itoatsizlik qilib, haddan oshishgani uchundir!" (Baqara, 61).
Nasroniylar esa, din va shariatlaridan chalg‘ib-adashib ketishgan, Iso Masihni Allohning o‘g‘li, hatto Xudo deyishgacha borishgan, "Muqaddas Uchlik" (Xudo, Uning ayoli Maryam va Xudoning "o‘g‘li" Iso yoki Xudo, Uning "o‘g‘li" Iso va Jabroil) degan bema’ni e’tiqodni o‘ylab topishgan, o‘zlariga nozil qilingan Injilga behisob tuzatish-o‘zgartirishlar kiritib, uning ilohiy mohiyatiga nuqson yetkazishgan. Shuning uchun Alloh taolo ularni O‘z Kalomida "yo‘ldan adashganlar" deb zikr etyapti. Goho ayrimlarning mana bunday "dono"liklariga duch kelamiz: "Yahudiy va nasroniylar ham yagona Allohga ibodat qilishadi, musulmonlar ularning payg‘ambarlari Muso va Iso alayhimassalomni Allohning payg‘ambarlari, deb ishonishadi. Shunday bo‘lgach, uchala ilohiy din o‘rtasidagi ixtiloflarga chek qo‘yish uchun ularni birlashtirib, yagona bir dinga e’tiqod qilsa bo‘lmaydimi?" Dinlar tarixidan mutlaqo bexabar kimsalarning bu "kashfiyot"lari misrlik din islohotchisi Muhammad Abdu’ning "Islom va nasroniylik" kitobidagi mana bu jumlalarga nihoyatda hamohang va o‘xshash bo‘lib ko‘rinadi: "Barcha dinlar yagonadir. Ular tashqi ko‘rinishlari bilan farqlanadi, xolos. Men xohlardimki, yahudiylar, nasroniylar va musulmonlar bir-birlarini qo‘llab-quvvatlasalar (Olimning fikri shu yergacha mantiqan to‘g‘ri – muallif). Men aytamanki, dunyoning ikki ulug‘ dini bo‘lgan Islom va nasroniylik bir-biriga qo‘lini cho‘zib quchoqlashadi. O‘shanda Tavrot, Injil va Qur’on bir-birini quvvatlaydigan kitoblar bo‘ladi, hamma yerda o‘qiladi va har bir millat tomonidan e’zozlanadi". Muhammad Abdu’ musulmonlar Tavrot va Injil o‘qiydigan bo‘lishlarini kutayotganini yozgan.
Bu masalada haqiqat kim tomonida? Agar yuqoridagi fikrlarda asos bo‘lsa, unda Alloh taolo nega butun insoniyatga oxirgi haq din deb Islomni tanlagan? Unda nega Alloh butun kishilik jamiyatiga oxirgi payg‘ambar qilib Muhammad alayhissalomni yuborgan? Ana shu savollarga aniq javobni esa Qur’oni karim oyatlaridan topamiz: "Alloh nazdidagi maqbul din Islomdir. Ahli kitoblar bilib turishsa ham o‘zaro hasad tufayli tortishuvga borishdi". (Oli Imron, 19); "Bugun diningizni mukammal qildim, ne’matlarimni benuqson, to‘liq qilib berdim va sizlarga Islomni din deb rozi bo‘ldim". (Moida, 3); "U O‘z Payg‘ambarini hidoyat va haq din bilan, uni barcha dinlardan ustun qilish uchun yuborgan Zotdir". (Fath, 28).
Fotiha surasining avvalgi qismida Alloh taologa hamdu sano va ikkinchi qismida duo ta’limi bor. Surani o‘qib tugatgach, "Omin!" ("Allohim, ijobat qil" ma’nosida) deyish sunnatdir. Chunki Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Agar imom "...g‘oyril mag‘zubi ’alayhim valaddoliyn" desa, "Omin!" denglar, kimning "omin!" degani farishtalarning "omin"iga to‘g‘ri kelib qolsa, oldingi gunohlari mag‘firat qilinadi", deganlar (Buxoriy rivoyati). Mazhabimizda "Omin!" lafzi maxfiy (ovoz chiqarmay) aytiladi.
SURANING FAZILATLARI
Alloh taolo aytadi: "(Ey Muhammad), darhaqiqat, Biz sizga “yetti takrorlanuvchi”ni va ulug‘ Qur’onni berdik" (Hijr surasi, 87-oyat). Mazkur oyatdagi "yetti takrorlanuvchi" Fotiha surasidir.
Mazkur suraning fazilatlari haqida janobi Payg‘ambarimizdan ko‘plab hadislar vorid bo‘lgan. Abu Sa’id ibn Muallo aytadi: "Men namoz o‘qiyotgan edim, Payg‘ambar alayhissalom chaqirib qoldilar... Borsam: "Masjiddan chiqib ketmasingdan oldin senga Qur’onning eng ulug‘ surasini o‘rgataymi?" dedilar-da qo‘limdan tutdilar. So‘ng masjiddan chiqmoqchi bo‘lganimizda: "Ey Allohning Rasuli, siz menga Qur’onning eng ulug‘ surasini o‘rgataymi?" degan edingiz, deya eslatdim. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Yetti oyatdan iborat Fotiha surasi bo‘lib, menga berilgan ulug‘ Qur’on shudir!" dedilar (Buxoriy rivoyati).
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan qudsiy hadisda Alloh taolo aytadi: "Fotiha surasini O‘zim bilan bandam orasida ikkiga taqsimlaganman, bandam nimani so‘rasa beraman".
Agar banda: "Alhamdu lillahi Robbil olamin" desa, Alloh: "Bandam menga maqtov va shukr aytdi", deydi.
Banda: "ar-Rohmanir Rohiym" desa, Alloh: "Bandam menga sano aytdi", deydi.
Banda: "Maliki yavmiddin" desa, Alloh: "Bandam meni ulug‘ladi", deydi.
Banda: "Iyyaka na’budu va iyyaka nasta’in" desa, Alloh: "Bu Men va bandam orasidagi narsa, u nimani so‘rasa beraman", deydi.
Banda: "Ihdinas sirotol mustaqiym, sirotollazina an’amta alayhim g‘oyril mag‘zubi ’alayhim valaz-zollin" desa, Alloh: "Bu bandamga xos, so‘raganini berdim", deydi (Nasoiy rivoyati).
Ikki ulug‘ ne’mat
#Mustaqillikning 35 yilligi
Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.
Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.
Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).
Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.
Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.
Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.
Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.
Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.
Isomiddin AHROROV