Iyd namozlarini uyda o‘qisa bo‘ladimi?
Bu yilgi Ramazon oyi o‘ziga xos suratda o‘tdi va Ramazon hayitini ham o‘ziga xos vaziyatda kutib olmoqdamiz. Har yili bu kunlarda masjidlarda hayit namozi uchun tayyorgarlik ishlari jadal boshlangan bo‘lar edi. Biroq, bu yil holat boshqacha, biroz ranjitadigan: majidlarda hayit namoz o‘qilmaydigan bo‘lib turibdi. Hammasi ham Alloh taoloning irodasi, sabr qilamiz va yaxshilikka bo‘lishini umid qilamiz. Ammo bu vaziyatga oid shar’iy hukmlarni bilib olishimiz lozim. Xo‘sh, bunday holatda biz nima qilishimiz kerak?
Ayni kunlarda ayrim kishilar «Uyda hayit namozini o‘qisak bo‘ladimi?» yoki «Uyda hayit namozini qanday ado etamiz?» degan ma’noda savollar berishmoqda. Yana «Misrda hayit namozini uyda o‘qiladi, deyilibdi-ku, biz ham o‘qiymizmi?» degan savollar ham yo‘q emas. Ushbu mazmundagi savollarga umumiy javob va barchamizga ham ilm bo‘lishi umidida shu haqdagi shar’iy fatvolarni e’tiboringizga havola qilmoqchiman. Bu mavzu fiqhiy bo‘lgani uchun yurtimizda joriy bo‘lgan hanafiy mazhabi ijtihodiga ko‘ra yoritildi.
Hanafiy mazhabi ulamolarining so‘zlariga ko‘ra, hayit namozi vojib namoz hisoblanadi va shu bois uni ado etish uchun juma namozining xutbadan boshqa shartlari topilishi lozim. Aks holda, hayit namozini ado etish vojib bo‘lmaydi, soqit bo‘ladi va agar ado etilsa ham sharti topilgan namoz sifatida maqbul sanalmaydi.
Juma namozining shartlari quyidagilar:
- Shahar yoki shaharlashgan qishloq bo‘lishi.
- Sulton, amir, ya’ni davlat, hokimiyat mavjud bo‘lishi.
- Vaqt. Juma namozining vaqti juma kuni tushdan keyin asrgacha.
- Xutba.
- Jamoat. Eng kamida imomdan tashqari 3 kishi bo‘lishi kerak.
- Umumiy ruxsat. Ya’ni amir tarafidan ruxsat etilishi va namozga qatnashish barcha uchun ochiq bo‘lishi, ma’lum toifa musulmonlarga xos jamoat bo‘lmasligi darkor.
Hanafiy mazhabining eng mo‘tabar manbalaridan «Bahrur-roiq»da shunday deyiladi: «Agar iyd namozini imom bilan birga tark etgan bo‘lsa, qazosini o‘qimaydi».
Shariatda bu kabi maxsus sifat bilan o‘qiladigan namoz faqatgina shartlar topilganidagina qurbat amali deb e’tibor qilinadi. Kishi iyd namozni yakka holatda, yolg‘iz o‘zi o‘qigan taqdirda bu shartlar tugal bo‘lmaydi. Buni yuqoridagi matndan ham anglasa bo‘ladi. Binobarin, iyd namozni yolg‘iz holda ado etish durust hisoblanmaydi.
Biroq, jamoat to‘planmay, imomi ham iyd namozini o‘qimagan joyda yashaydigan kishi boshqa joyga borib, u yerdagi imom bilan hayit namozini o‘qishining imkoni bo‘lsa, o‘sha joyga borib iyd namozini ado etadi. Chunki ulamolar ittifoqiga ko‘ra, bir shaharda ikki va undan ko‘p joyda iyd namozini ado etish joiz. («Bahrur-Roiq», 2-juz, 246‒254 s.)
Hanafiy mazhabining eng mo‘tabar manbalaridan biri «Muhitul-Burhoniy» kitobida ushbu mavzuda quyidagilarni o‘qish mumkin:
«Navodirus-saloti» kitobida «Iyd namozini imom bilan birga tark etgan kishi uni qazo qilib o‘qimaydi», deyilgan.
Ammo imom Shofe’iy: «Namozxon xuddi imom bilan o‘qiganidek, yolg‘iz o‘zi ham iyd namozini o‘qiydi», deydi. Bu hukm «Iyd namozi yolg‘iz tartibda ham o‘qiladimi yo yo‘qmi?» degan masaladan kelib chiqadi. Hanafiylarga ko‘ra, iyd yolg‘iz o‘qilmaydi. Shofe’iyning nazdida esa o‘qiladi. Chunki u kishiga ko‘ra, iyd namozi uchun jamoat va sulton shart emas. Shu bois, imom bilan iyd namozni o‘qiy olmagan kishi qazosini ado etishdan ojiz bo‘lmaydi.
Imom Shofe’iy rahmatullohi alayh iyd namozining qazosini taroveh namoziga qiyos qilgan. Agar kishi ramazon oyida taroveh namozini jamoat bilan o‘qimasa, yolg‘iz o‘zi qazosini ado etadi, chunki u bunga qodir. Zero, taroveh namozini jamoat bo‘lib o‘qish joiz bo‘lganidek, yolg‘iz holda ado etish ham durustdir. Shu bois, u kishining nazdida iyd namozi ham qazo qilinadi. ya’ni jamoat bilan o‘qiy olmagan odam, o‘zi qazosini ado etadi.
Bizning mazhab ulamolari ‒ Alloh ulardan rozi bo‘lsin ‒ bu fikrga qo‘shilmaganlar. Ular: «Iyd namozi ado etilishi uchun ma’lum shartlar topilishi kerak, jumladan, imom bo‘lishi lozim. Shu bois, iyd namozini imom bilan ado etmagan kishi uni qazo qilib o‘qishdan ojiz hisoblanadi va unga qazoni ado etish lozim bo‘lmaydi», deydilar.
Agar: «Iyd namozi zuho namozining o‘rnida, shuning uchun ham iyd namozidan oldin zuho namozini ado etish makruh bo‘ladi. Iyd namozi zuho namozi o‘rnida bo‘lib, yolg‘iz kishi zuho namozini o‘zi ado etishga qodir ekan, unga iyd namozi o‘ringa zuho namozini ado etishi vojib bo‘lib qoladi-ku. Bu xuddi juma namozini jamoat bilan ado etmagan odamga peshin namozini o‘qishi lozim bo‘lganidek gap», deyilsa, bunga shunday javob beramiz:
«To‘g‘ri iyd namozi zuho namozi o‘rniga o‘tadi. Biroq, shartlar topilmay iyd namozini ado etishdan ojiz qolinsa, ish asliga qaytadi, ya’ni zuho namozi ado etiladi. Zuho namozi esa aslida vojib emas, balki nafl amal hisoblanadi. Ammo juma namozida shartlar topilmagani tufayli uni ado etishdan ojiz qolinsa, juma soqit bo‘ladi va ish juma vojib bo‘lishidan oldingi holga qaytadi. Juma farz bo‘lmay turib namozxonga peshin farz edi, ixtiyorli emas edi. Binobarin, juma vojib bo‘lmagach, u farz bo‘yi qoladi».
Iyd namozini o‘qimagan odam zuho namozini o‘qishi mumkin. Bu nafl o‘rnida bo‘ladi. Xohlasa, ikki rakat, xohlasa, to‘rt rakat namoz o‘qiydi va bu zuho namozi bo‘ladi. Afzali to‘rt rakat o‘qishdir. Chunki Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhudan shu fatvo rivoyat qilinadi. U kishi shunday degan: «Kim iyd namozini ado eta olmagan bo‘lsa, to‘rt rakat namoz o‘qiydi. Birinchi rakatga A’lo surasini, ikkinchi rakatga Shams surasini, uchinchi rakatga Layl surasini va to‘rtinchi rakatga Zuho surasini qiroat qiladi».
Bu haqda Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan go‘zal hushxabar va katta savob borligi rivoyat qilingan» (Iqtibos tugadi. Tarjima ozgina erkinroq qilindi).
Hanafiy mazhabi ulamolariga ko‘ra, iyd namozini maxsus shartlari bor namoz bo‘lish bilan birga, vojib namoz hisoblanadi. Shofe’iy mazhabiga ko‘ra esa, bu namoz sunnat va ularning nazdida hanafiylarda qo‘yilgan ayrim shartlar yo‘q. Shu bois, shofe’iylarga ko‘ra, hayit namozini uyda, yolg‘iz tartibda yoki oilaviy o‘qisa bo‘ladi, xuddi taroveh namozi kabi. Azhar ulamolarining fatvosi ana shu ma’noda, ya’ni shofe’iylarga ko‘ra berilgan, chunki misrliklarning aksari shu mazhabga amal qiladi. Ammo fiqhda hanafiy mazhabiga tobe bo‘lgan yurtlarda bugungidek vaziyatlarda hayit namozi uylarda ham o‘qilmaydi. Biroq, uning o‘rniga zuho namozini o‘qish mumkin. Odatda bizda ayollarning uyda hayit namozi o‘qimasligi ham yuqoridagi fatvoga asosandir.
Hayit namozi o‘qilmasa-da, fitr sadaqasi beriladi. Uni arafa yoki hayit kuni tongda berish afzal. Undan oldin berilsa ham bo‘laveradi.
Shuni ta’kdilash o‘rinliki, bu hukm asosiy aholisi va hukumat rahbarlari musulmon bo‘lgan yurtlarga xos hisoblanadi. Zero, bunday o‘lkalarda Islom iyd namozlari jamiyatning peshvolari, hokimlari nazoratida, ularning ishtirokida, bir so‘z bilan aytganda, rasmiy suratda ado etiladi. Ammo musulmonlar ozchilikni tashkil qilgan, Islom shiorlariga rasmiy darajada e’tibor qaratilmagan, g‘ayrimuslimlar hukmron bo‘lgan yurtlarda davlat rahbarining izni shart bo‘lmaydi. Chunki hukmdorlar musulmon bo‘lmagach, Islom ahkomlarining ado etilishiga e’tibor bermaydi. Masalan, bugungi G‘arb mamlakatlarida istiqomat qiladigan musulmonlar shunday vaziyatda hisoblanadilar. Shu bois, ular o‘zlari kichik-kichik jamoat bo‘lib to‘planib hayit namozlarini ado etishlari mumkin.
Hasanxon Yahyo Abdulmajid
Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi
Rabbining elchisi ekanini tasdiqlash uchun har payg‘ambarga ham xos kitob nozil bo‘lishi shart emas
Olimlar payg‘ambarni bunday ta’riflagan: «Payg‘ambar – shariat vahiy qilingan inson». Demak, payg‘ambarlik Alloh taoloning O‘zi bandalari orasidan tanlab olgan zotga vahiy nozil qilishi orqali yuzaga chiqadi. Alohida kitob tushishi payg‘ambarlik shartlariga kirmaydi. Bunga quyidagi dalillar dalolat bo‘ladi.
1. Payg‘ambarlik xabari vahiy orqali yetkaziladi. Alloh taolo biror bandasini payg‘ambarlik yo elchilikka tanlar ekan, unga saylanganini bildirib qo‘yadi. Bu bildirish nubuvvat va risolatning asosi bo‘lgan vahiyning bir turidir. Undan keyin Alloh taolo o‘sha payg‘ambarga kitob nozil qilishi ham, qilmasligi ham mumkin.
Nubuvvat xabari ba’zan kitob tushishi bilan boshlanadi. Masalan, Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy bo‘lib Alaq surasining «Yaratgan Zot bo‘lmish Parvardigoringiz nomi bilan o‘qing!» oyati nozil qilingan. Biroq payg‘ambarlik ko‘pincha kitob tushishidan boshqa yo‘llar bilan boshlangan va aksar payg‘ambarlarda shunday bo‘lgan.
2. Nubuvvatning tasdig‘i payg‘ambarning so‘zlari va u keltiradigan mo‘jizalarga bog‘liq. Alloh taolo tanlagan bandasiga payg‘ambarlik berganidan keyin odamlar orasida bu nubuvvat va risolatning haqiqiyligi faqat ikki hodisa bilan sobit bo‘ladi:
Birinchisi: Payg‘ambar o‘z ummatiga: «Alloh taolo meni sizlarga payg‘ambar va elchi qilib yubordi», deb e’lon qiladi.
Ikkinchisi: Alloh taolo ushbu da’voni tasdiqlash uchun o‘sha zot orqali mo‘jiza ko‘rsatadi.
Payg‘ambarning «Men Allohning elchisiman, Alloh meni sizlarga nabiy qilib yubordi» degan so‘zlari tilovat qilinmaydigan vahiy (ya’ni, muqaddas kitobning bir qismi) bo‘lib, payg‘ambarlikning, elchilikning, shariat va dinga oid barcha hukmlarning haqligini e’tirof etish mana shu so‘zning tasdig‘iga tayanadi.
3. Kitobning ilohiyligi g‘ayri matluv (tilovat qilinmaydigan) vahiy bilan tasdiqlanadi: Alloh taolo biror elchisiga kitob nozil qilganida, u payg‘ambarga tushishi hamono «Allohning huzuridan tushgan kitob» bo‘lib qolmaydi, ya’ni odamlar buni birdan bila qolmaydi. Bu kalom Alloh taoloning huzuridan tushganini sobit qilish elchining «Bu kitob Alloh taoloning huzuridan nozil qilingandir» degan so‘zlari orqali amalga oshadi.
Demak, rasullarning bu guvohligi Alloh taolo ularga bildirgan tilovat qilinmaydigan vahiydir. Kitob ko‘rinishidagi tilovat qilinadigan vahiyning haqligi mana shu tilovat qilinmaydigan vahiy ustiga bino bo‘ladi.
4. Agar payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan amalga oshadi, deb hisoblansa, unda o‘ziga kitob nozil qilinmagan barcha haq payg‘ambarlarning nubuvvati botil bo‘lib qolgan bo‘lardi. Shuningdek, bunday payg‘ambar minglab mo‘jizalar ko‘rsatib, rostgo‘yligiga minglab dalillar keltirsa ham, hech kim unga imon keltirishga majbur bo‘lmas va bu gunoh sanalmas edi.
Vaholanki, Alloh taolo alohida kitob tushirmasdan minglab payg‘ambarlar yuborgani barchaga ma’lum va ijmo’ qilingan (barcha ulamolar bir ovozdan tasdiqlagan, haq deb ittifoq qilgan) haqiqatdir. Alloh u zotlarga yo tilovat qilinmaydigan vahiy orqali bildirilgan hukmlarga amal qilishni, yo o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitobiga muvofiq ish tutishni buyurgan. Masalan, Muso alayhissalomdan keyin Bani Isroilga yuborilgan payg‘ambarlar Tavrotga amal qilinishiga mas’ul edi. Alloh taolo Iso alayhissalom haqida bunday deydi: «Iso ibn Maryam: «Ey Bani Isroil, albatta, men o‘zimdan oldin kelgan Tavrotni tasdiqlovchi va mendan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini beruvchi, Alloh sizlarga yuborgan Payg‘ambarman», deganini eslang. (Ahmad) ularga haq bilan kelgan vaqtda esa, “bu ochiq-oydin sehrdir” dedilar» [Sof surasi, 6-oyat].
Iso alayhissalomga ham Bani Isroilning boshqa payg‘ambarlari kabi Tavrot hukmlariga amal qilish buyurilgan edi. Payg‘ambarlarga kitob tushmagan bo‘lsa-da, ularni yolg‘onchiga chiqargan qavmlarni Alloh taolo turli azoblarga mubtalo qildi va bu jazolarning bir qismini Qur’oni karimda bayon etib ham o‘tdi.
5. Kitoblar va sahifalar faqatgina ba’zi payg‘ambarlar va nabiylarga nozil qilingani, ularning aksariyatiga esa hech qanday kitob ham, sahifa ham tushmagani ijmo’ qilingan haqiqatdir. Ularga faqat vahiyning o‘zi – kitobsiz, sahifasiz – nozil qilingan. Shu bilan payg‘ambarligi mukammal, nubuvvati sobit bo‘lgach, ular yuborilgan qavmlar uchun hujjat-dalil tayyor holatga kelgan va endi odamlar imon keltirish va ergashishga majbur bo‘lgan.
6. Mana Bu qissa Shuaro, Naml, Qasas, Toha va Noziot suralarida bayon qilingan bo‘lib, voqealar Muso alayhissalomga Tavrot nozil qilinishidan oldin yuz bergan. Alloh taolo ushbu qissada Musoning bir qibtiyni (qibtiylar – qadimgi Mirs xalqi) o‘ldirib qo‘ygani sababli Fir’avn va uning qavmidan qochib, Misrdan chiqib ketganini, Madyan tomon yo‘l olganini va u yerdagi solih kishining qiziga uylanganini zikr qiladi. Keyin u ahli ayoli bilan Misrga qaytayotganda Tur tog‘i tomonida bir olovni ko‘rib qoladi. Alloh taolo aytadi: «Bas, u(olov)ga kelganida, nido qilindi: «Ey Muso! Albatta, Men O‘zim sening Rabbingdirman. Kavushlaringni yech. Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni ixtiyor qilib oldim. Vahiy qilinadigan narsaga quloq os. Albatta, Men, O‘zim, Allohdirman. Mendan o‘zga iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va meni zikr etish uchun namozni to‘kis ado et» [Toha surasi, 11-14-oyatlar].
Alloh azza va jalla unga payg‘ambar ekanini xabar qildi va unga vahiy qilinayotgan narsaga quloq tutishni, ibodat qilish va namozni ado etishni buyurdi. So‘ng Haq taolo ikki mo‘jiza bo‘lishi uchun unga qo‘lidagi asoni tashlashni, keyin esa qo‘lini qo‘yniga qo‘yishni buyurdi. Shundan keyin buyuk Zot unga Fir’avn huzuriga borishni amr etdi: «Biz senga buyuk mo‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun (shunday qildik). Fir’avnga bor, albatta u tug‘yonga ketdi», dedi». [Toha surasi, 23-24-oyatlar].
So‘ngra Alloh taolo Muso alayhissalom bilan Fir’avn o‘rtasida nimalar bo‘lganini zikr qiladi.
Demak, Fir’avnga Muso alayhissalomning da’vati yetib borishi va bu da’vatga ulkan mo‘jizalar hamroh bo‘lishi bilan hukmdor uchun hujjat qoyim bo‘lgan edi. Vaholanki, u paytda Muso alayhissalomga hali Tavrot nozil qilinmagandi. Chunki, Tavrot u zot Bani Isroil bilan birga Misrdan chiqib ketgani va Fir’avn g‘arq qilinganidan keyin nozil bo‘lgan. Bu Qasas surasidagi oyatlarda bayon etilgan.
Shunday qilib, hujjat vahiy nozil bo‘lganidan keyin da’vatning yetib borishi va unga mo‘jizalar hamrohlik qilishi bilan qoyim bo‘ladi. Faqat kitob bilangina qoyim bo‘lganida edi, Fir’avn uchun hujjat kuchga kirmagan va Alloh taolo tomonidan unga va qavmiga dalilsiz azob berilgan bo‘lar edi. bu esa, Al-Adl bo‘lgan Allohning sifatiga umuman to‘g‘ri kelmaydi.
Yuqorida zikr qilganlardan kelib chiqib aytish mumkinki, vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emas, balki ba’zida kitobsiz va sahifasiz ham bo‘lishi mumkin. Payg‘ambarlikning yuzaga chiqishi va sobit bo‘lishida asosiy mezon – vahiyning nozil bo‘lishi. Kitob esa Alloh taolo elchilari orasidan saralab olgan zotlarga xoslab berilgan vahiydir.
7. Payg‘ambarlik kitob tushishi bilan emas, balki vahiy nozil bo‘lishi bilan amalga oshishiga va vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emasligiga dalolat bo‘ladigan jihatlardan yana biri – Alloh taoloning biror kitobi borligi ma’lum bo‘lmagan va Alloh taolo kitob ato etmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashganidir. Biz bu so‘zlashuvlarni Haq taolo so‘nggi Kitobida zikr qilgani tufayli bilganmiz. Quyida Qur’oni Karimda Alloh taoloning kitob nozil qilinmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashgani haqida hikoya qilingan voqealardan namunalar keltiramiz.
1. Odam alayhissalom bilan. Alloh taolo aytadi: “Va: “Ey Odam, sen o‘z jufting ila jannatda maskan top. Unda nimani xohlasalaringiz, yenglar, osh bo‘lsin, faqat mana bu daraxtga yaqin kelmanglar, bas, u holda zolimlardan bo‘lasizlar”, dedik” [Baqara surasi, 35-oyat].
Haq taolo dedi: “Rabbi ularga nido qilib: «Sizlarni ana o‘sha daraxtdan qaytargan emasmidim va, albatta, shayton ikkovingizga ochiq-oydin dushmandir, demaganmidim?!» dedi» [A’rof surasi, 22-oyat].
Bu voqealar ular Yerga tushirilishidan oldin, jannatda bo‘lganida yuz bergan.
Ular Yerga tushirilganidan keyin Alloh taolo bunday degan: “Odam o‘z Rabbidan so‘zlarni qabul qilib oldi, keyin U Zot uning tavbasini qabul qildi. Albatta, U tavbani qabul qiluvchi va rahmli Zotdir” [Baqara surasi, 37-oyat].
Bu ham Odam alayhissalomga biror kitob nozil qilinmasdan oldin bo‘lgan ishlar sirasidandir.
2. Nuh alayhissalom bilan. Haq taolo Nuh alayhissalom bilan uning qavmi o‘rtasida kechgan voqealarni zikr qilganidan keyin bunday deydi: “Va Nuhga: «Qavming orasidan avval imon keltirganlardan boshqa hech kim imon keltirmas va ularning qilmishlaridan qayg‘uga tushmagin. Bizning rioyatimiz va vahiyimiz ila kema yasagin hamda zulm qilganlar to‘g‘risida Menga gap ochmagin, albatta, ular g‘arq bo‘lguvchilardir», deb vahiy qilindi. U kema yasamoqda. O‘z qavmidan bo‘lgan zodagonlar qachon oldidan o‘tsalar, uni masxara qildilar. U: «Agar bizni masxara qilsangiz, biz ham xuddi siz bizni masxara qilganingizdek sizlarni masxara qilamiz. Bas, yaqinda kimga sharmanda qiluvchi azob kelishini va kimning ustiga muqim azob tushishini bilib olursiz», dedi. Toki Bizning amrimiz kelib, tannur favvora otganda: «U (kema)ga har narsadan bir juftdan va ahlingdan avval so‘z ketmaganini va imon keltirganlarni ol», dedik. U bilan birga imon keltirganlar juda oz edi. U: «Kemaga mininglar, uning yurishi ham, turishi ham Allohning ismi ila bo‘lur. Albatta, Rabbim mag‘firatli va rahmlidir», dedi. U (kema) ularni tog‘lardek to‘lqinda olib ketayotganida, Nuh bir chetda turgan o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, biz bilan birga (kemaga) mingin, kofirlar bilan birga bo‘lmagin», dedi. U (o‘g‘il): «Toqqa joylashib olsam, meni suvdan saqlaydi», dedi. U esa: «Bugun Allohning amridan saqlovchi yo‘qdir. Kimga rahm qilsagina (saqlar)», dedi. Shunda ular orasini to‘lqin to‘sdi va u (o‘g‘il) g‘arq bo‘lganlardan bo‘ldi. «Ey Yer, suvingni yutgin, ey osmon, o‘zingni tutgin», deyildi. Suv quridi. Farmon bajarildi va (kema) Judiy (tog‘i)ga joylashdi. «Zolim qavmlar yo‘qolsin!» deyildi. Nuh Rabbiga nido qilib: «Rabbim, albatta, o‘g‘lim ahlimdandir, albatta, va’dang haqdir va Sen hukm qilguvchilarning eng hikmatlisisan», dedi. U Zot: «Ey Nuh, albatta u (o‘g‘il) ahlingdan emas. Albatta, u yaxshi amal emasdir. O‘zing bilmagan narsani zinhor so‘ramagin. Men senga johillardan bo‘lmasligingni nasihat qilaman», dedi. U: «Rabbim, men o‘zim bilmagan narsani Sendan so‘ramoqdan panoh tilayman. Agar meni mag‘firat qilmasang va menga rahm ko‘rsatmasang, ziyon ko‘rguvchilardan bo‘laman», dedi. «Ey Nuh, Bizdan senga va sen bilan birga bo‘lgan ummatlarga tinchlik va barakotlar ila (kemadan) tushgin. Yana bir ummatlar bo‘lur, ularni biroz huzurlantirurmiz, so‘ngra ularni bizdan bo‘ladigan alamli azob tutar», deyildi” [Hud surasi, 36-48-oyatlar].
So‘ng Alloh taolo Payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga dedi: “Ana shu g‘ayb xabarlarini sizga vahiy qilmoqdamiz. Bundan oldin ularni siz ham bilmas edingiz va qavmingiz ham. Bas, sabr qiling, albatta, oqibat taqvodorlarnikidir” [Hud surasi, 49-oyat].
Xo‘sh, Alloh taoloning Nuh alahissalomga bu vahiysi va unga qaratilgan xitobi biror kitobda kelganmidi?! Yoki bu Alloh taolo unga to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘zlagan xitob bo‘lib, u yerda o‘qiladigan hech qanday kitob bo‘lmaganmidi?!
Ushbu oyatlarning uslubi va undagi nidoning yo‘sini Alloh taoloning Nuh alayhissalomga to‘g‘ridan to‘g‘ri xitob qilganini, o‘qiydigan biror kitobni nozil etish orqali amr etmaganini ko‘rsatadi.
3. Yusuf alayhissalom bilan. U quduq tubida yotganda Alloh taolo vahiy qilib, hali akalariga ularning qilmishlari haqida xabar berajagini aytdi: “Bas, uni olib ketishgach va uni quduqning qa’riga tashlashga kelishib olishgach (uni amalga oshirdilar), (Biz) unga: «Bu ishlari to‘g‘risida ularga (kezi kelganda), albatta, xabar berursan, vaholanki, ular (Yusuf ekaningni) sezmaydilar», deb vahiy qildik.” [Yusuf surasi, 15-oyat]. Keyinchalik u Misr azizi (Bosh vaziri) bo‘lganidan keyin ularga bu haqda xabar berdi.
Xo‘sh, u quduqda bo‘lganida kelgan bu vahiy haqiqiy vahiy bo‘la turib, tilovat qilinadigan vahiymidi (muqaddas kitobning bir qismi edimi)? Yo‘q, u g‘ayri matluv vahiy edi.
Alloh taolo payg‘ambarlariga xitobni tilovat qilinadigan vahiy ko‘rinishida (kitob holida) tushirmagani borasidagi oyatlar bular bilan cheklanmaydi. Qur’oni karimda bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, eslatib o‘tish maqsadida ozginasini keltirish bilan kifoyalandik, xolos.
Demak, payg‘ambarlikning asosi alohida bir kitob nozil bo‘lishiga emas, balki bevosita Alloh taoloning tanlangan bandasiga vahiy yuborishiga bog‘liqdir. Qur’oniy qissalar va tarixiy dalillar ko‘rsatganidek, vahiylar faqatgina kitob shaklidagi (tilovat qilinadigan) matnlardan iborat bo‘lmay, ko‘p hollarda payg‘ambarlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri bildirilgan (tilovat qilinmaydigan) ilohiy xitoblar ko‘rinishida kelgan. Shu sababli insoniyatga haqiqatni yetkazish va ularga qarshi ilohiy hujjatni qoyim qilish uchun faqatgina vahiyning o‘zi yetarli bo‘lgan, kitob esa Alloh taolo O‘zi xohlagan elchilarigagina ato etgan maxsus vahiydir.
Nurmuhammad Matkarimov,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot
markazi ilmiy xodimi
Mazkur maqolaga
.Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 7 iyuldagi 02/2 -sonli xulosasi olingan
