Iyd namozlarini uyda o‘qisa bo‘ladimi?
Bu yilgi Ramazon oyi o‘ziga xos suratda o‘tdi va Ramazon hayitini ham o‘ziga xos vaziyatda kutib olmoqdamiz. Har yili bu kunlarda masjidlarda hayit namozi uchun tayyorgarlik ishlari jadal boshlangan bo‘lar edi. Biroq, bu yil holat boshqacha, biroz ranjitadigan: majidlarda hayit namoz o‘qilmaydigan bo‘lib turibdi. Hammasi ham Alloh taoloning irodasi, sabr qilamiz va yaxshilikka bo‘lishini umid qilamiz. Ammo bu vaziyatga oid shar’iy hukmlarni bilib olishimiz lozim. Xo‘sh, bunday holatda biz nima qilishimiz kerak?
Ayni kunlarda ayrim kishilar «Uyda hayit namozini o‘qisak bo‘ladimi?» yoki «Uyda hayit namozini qanday ado etamiz?» degan ma’noda savollar berishmoqda. Yana «Misrda hayit namozini uyda o‘qiladi, deyilibdi-ku, biz ham o‘qiymizmi?» degan savollar ham yo‘q emas. Ushbu mazmundagi savollarga umumiy javob va barchamizga ham ilm bo‘lishi umidida shu haqdagi shar’iy fatvolarni e’tiboringizga havola qilmoqchiman. Bu mavzu fiqhiy bo‘lgani uchun yurtimizda joriy bo‘lgan hanafiy mazhabi ijtihodiga ko‘ra yoritildi.
Hanafiy mazhabi ulamolarining so‘zlariga ko‘ra, hayit namozi vojib namoz hisoblanadi va shu bois uni ado etish uchun juma namozining xutbadan boshqa shartlari topilishi lozim. Aks holda, hayit namozini ado etish vojib bo‘lmaydi, soqit bo‘ladi va agar ado etilsa ham sharti topilgan namoz sifatida maqbul sanalmaydi.
Juma namozining shartlari quyidagilar:
- Shahar yoki shaharlashgan qishloq bo‘lishi.
- Sulton, amir, ya’ni davlat, hokimiyat mavjud bo‘lishi.
- Vaqt. Juma namozining vaqti juma kuni tushdan keyin asrgacha.
- Xutba.
- Jamoat. Eng kamida imomdan tashqari 3 kishi bo‘lishi kerak.
- Umumiy ruxsat. Ya’ni amir tarafidan ruxsat etilishi va namozga qatnashish barcha uchun ochiq bo‘lishi, ma’lum toifa musulmonlarga xos jamoat bo‘lmasligi darkor.
Hanafiy mazhabining eng mo‘tabar manbalaridan «Bahrur-roiq»da shunday deyiladi: «Agar iyd namozini imom bilan birga tark etgan bo‘lsa, qazosini o‘qimaydi».
Shariatda bu kabi maxsus sifat bilan o‘qiladigan namoz faqatgina shartlar topilganidagina qurbat amali deb e’tibor qilinadi. Kishi iyd namozni yakka holatda, yolg‘iz o‘zi o‘qigan taqdirda bu shartlar tugal bo‘lmaydi. Buni yuqoridagi matndan ham anglasa bo‘ladi. Binobarin, iyd namozni yolg‘iz holda ado etish durust hisoblanmaydi.
Biroq, jamoat to‘planmay, imomi ham iyd namozini o‘qimagan joyda yashaydigan kishi boshqa joyga borib, u yerdagi imom bilan hayit namozini o‘qishining imkoni bo‘lsa, o‘sha joyga borib iyd namozini ado etadi. Chunki ulamolar ittifoqiga ko‘ra, bir shaharda ikki va undan ko‘p joyda iyd namozini ado etish joiz. («Bahrur-Roiq», 2-juz, 246‒254 s.)
Hanafiy mazhabining eng mo‘tabar manbalaridan biri «Muhitul-Burhoniy» kitobida ushbu mavzuda quyidagilarni o‘qish mumkin:
«Navodirus-saloti» kitobida «Iyd namozini imom bilan birga tark etgan kishi uni qazo qilib o‘qimaydi», deyilgan.
Ammo imom Shofe’iy: «Namozxon xuddi imom bilan o‘qiganidek, yolg‘iz o‘zi ham iyd namozini o‘qiydi», deydi. Bu hukm «Iyd namozi yolg‘iz tartibda ham o‘qiladimi yo yo‘qmi?» degan masaladan kelib chiqadi. Hanafiylarga ko‘ra, iyd yolg‘iz o‘qilmaydi. Shofe’iyning nazdida esa o‘qiladi. Chunki u kishiga ko‘ra, iyd namozi uchun jamoat va sulton shart emas. Shu bois, imom bilan iyd namozni o‘qiy olmagan kishi qazosini ado etishdan ojiz bo‘lmaydi.
Imom Shofe’iy rahmatullohi alayh iyd namozining qazosini taroveh namoziga qiyos qilgan. Agar kishi ramazon oyida taroveh namozini jamoat bilan o‘qimasa, yolg‘iz o‘zi qazosini ado etadi, chunki u bunga qodir. Zero, taroveh namozini jamoat bo‘lib o‘qish joiz bo‘lganidek, yolg‘iz holda ado etish ham durustdir. Shu bois, u kishining nazdida iyd namozi ham qazo qilinadi. ya’ni jamoat bilan o‘qiy olmagan odam, o‘zi qazosini ado etadi.
Bizning mazhab ulamolari ‒ Alloh ulardan rozi bo‘lsin ‒ bu fikrga qo‘shilmaganlar. Ular: «Iyd namozi ado etilishi uchun ma’lum shartlar topilishi kerak, jumladan, imom bo‘lishi lozim. Shu bois, iyd namozini imom bilan ado etmagan kishi uni qazo qilib o‘qishdan ojiz hisoblanadi va unga qazoni ado etish lozim bo‘lmaydi», deydilar.
Agar: «Iyd namozi zuho namozining o‘rnida, shuning uchun ham iyd namozidan oldin zuho namozini ado etish makruh bo‘ladi. Iyd namozi zuho namozi o‘rnida bo‘lib, yolg‘iz kishi zuho namozini o‘zi ado etishga qodir ekan, unga iyd namozi o‘ringa zuho namozini ado etishi vojib bo‘lib qoladi-ku. Bu xuddi juma namozini jamoat bilan ado etmagan odamga peshin namozini o‘qishi lozim bo‘lganidek gap», deyilsa, bunga shunday javob beramiz:
«To‘g‘ri iyd namozi zuho namozi o‘rniga o‘tadi. Biroq, shartlar topilmay iyd namozini ado etishdan ojiz qolinsa, ish asliga qaytadi, ya’ni zuho namozi ado etiladi. Zuho namozi esa aslida vojib emas, balki nafl amal hisoblanadi. Ammo juma namozida shartlar topilmagani tufayli uni ado etishdan ojiz qolinsa, juma soqit bo‘ladi va ish juma vojib bo‘lishidan oldingi holga qaytadi. Juma farz bo‘lmay turib namozxonga peshin farz edi, ixtiyorli emas edi. Binobarin, juma vojib bo‘lmagach, u farz bo‘yi qoladi».
Iyd namozini o‘qimagan odam zuho namozini o‘qishi mumkin. Bu nafl o‘rnida bo‘ladi. Xohlasa, ikki rakat, xohlasa, to‘rt rakat namoz o‘qiydi va bu zuho namozi bo‘ladi. Afzali to‘rt rakat o‘qishdir. Chunki Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhudan shu fatvo rivoyat qilinadi. U kishi shunday degan: «Kim iyd namozini ado eta olmagan bo‘lsa, to‘rt rakat namoz o‘qiydi. Birinchi rakatga A’lo surasini, ikkinchi rakatga Shams surasini, uchinchi rakatga Layl surasini va to‘rtinchi rakatga Zuho surasini qiroat qiladi».
Bu haqda Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan go‘zal hushxabar va katta savob borligi rivoyat qilingan» (Iqtibos tugadi. Tarjima ozgina erkinroq qilindi).
Hanafiy mazhabi ulamolariga ko‘ra, iyd namozini maxsus shartlari bor namoz bo‘lish bilan birga, vojib namoz hisoblanadi. Shofe’iy mazhabiga ko‘ra esa, bu namoz sunnat va ularning nazdida hanafiylarda qo‘yilgan ayrim shartlar yo‘q. Shu bois, shofe’iylarga ko‘ra, hayit namozini uyda, yolg‘iz tartibda yoki oilaviy o‘qisa bo‘ladi, xuddi taroveh namozi kabi. Azhar ulamolarining fatvosi ana shu ma’noda, ya’ni shofe’iylarga ko‘ra berilgan, chunki misrliklarning aksari shu mazhabga amal qiladi. Ammo fiqhda hanafiy mazhabiga tobe bo‘lgan yurtlarda bugungidek vaziyatlarda hayit namozi uylarda ham o‘qilmaydi. Biroq, uning o‘rniga zuho namozini o‘qish mumkin. Odatda bizda ayollarning uyda hayit namozi o‘qimasligi ham yuqoridagi fatvoga asosandir.
Hayit namozi o‘qilmasa-da, fitr sadaqasi beriladi. Uni arafa yoki hayit kuni tongda berish afzal. Undan oldin berilsa ham bo‘laveradi.
Shuni ta’kdilash o‘rinliki, bu hukm asosiy aholisi va hukumat rahbarlari musulmon bo‘lgan yurtlarga xos hisoblanadi. Zero, bunday o‘lkalarda Islom iyd namozlari jamiyatning peshvolari, hokimlari nazoratida, ularning ishtirokida, bir so‘z bilan aytganda, rasmiy suratda ado etiladi. Ammo musulmonlar ozchilikni tashkil qilgan, Islom shiorlariga rasmiy darajada e’tibor qaratilmagan, g‘ayrimuslimlar hukmron bo‘lgan yurtlarda davlat rahbarining izni shart bo‘lmaydi. Chunki hukmdorlar musulmon bo‘lmagach, Islom ahkomlarining ado etilishiga e’tibor bermaydi. Masalan, bugungi G‘arb mamlakatlarida istiqomat qiladigan musulmonlar shunday vaziyatda hisoblanadilar. Shu bois, ular o‘zlari kichik-kichik jamoat bo‘lib to‘planib hayit namozlarini ado etishlari mumkin.
Hasanxon Yahyo Abdulmajid
“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA
Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.
“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.
Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:
﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾
“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).
Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.
Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:
ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ: الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.
«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).
Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.
Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.
“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).
Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.
«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).
Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.
Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.
Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.
Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.
Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.
Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.
Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:
وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.
“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.
Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.
Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:
قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ
فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.
Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).
Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.
Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar
﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾
“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.
Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.
Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.
Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.
Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
