Iyd namozlarini uyda o‘qisa bo‘ladimi?
Bu yilgi Ramazon oyi o‘ziga xos suratda o‘tdi va Ramazon hayitini ham o‘ziga xos vaziyatda kutib olmoqdamiz. Har yili bu kunlarda masjidlarda hayit namozi uchun tayyorgarlik ishlari jadal boshlangan bo‘lar edi. Biroq, bu yil holat boshqacha, biroz ranjitadigan: majidlarda hayit namoz o‘qilmaydigan bo‘lib turibdi. Hammasi ham Alloh taoloning irodasi, sabr qilamiz va yaxshilikka bo‘lishini umid qilamiz. Ammo bu vaziyatga oid shar’iy hukmlarni bilib olishimiz lozim. Xo‘sh, bunday holatda biz nima qilishimiz kerak?
Ayni kunlarda ayrim kishilar «Uyda hayit namozini o‘qisak bo‘ladimi?» yoki «Uyda hayit namozini qanday ado etamiz?» degan ma’noda savollar berishmoqda. Yana «Misrda hayit namozini uyda o‘qiladi, deyilibdi-ku, biz ham o‘qiymizmi?» degan savollar ham yo‘q emas. Ushbu mazmundagi savollarga umumiy javob va barchamizga ham ilm bo‘lishi umidida shu haqdagi shar’iy fatvolarni e’tiboringizga havola qilmoqchiman. Bu mavzu fiqhiy bo‘lgani uchun yurtimizda joriy bo‘lgan hanafiy mazhabi ijtihodiga ko‘ra yoritildi.
Hanafiy mazhabi ulamolarining so‘zlariga ko‘ra, hayit namozi vojib namoz hisoblanadi va shu bois uni ado etish uchun juma namozining xutbadan boshqa shartlari topilishi lozim. Aks holda, hayit namozini ado etish vojib bo‘lmaydi, soqit bo‘ladi va agar ado etilsa ham sharti topilgan namoz sifatida maqbul sanalmaydi.
Juma namozining shartlari quyidagilar:
- Shahar yoki shaharlashgan qishloq bo‘lishi.
- Sulton, amir, ya’ni davlat, hokimiyat mavjud bo‘lishi.
- Vaqt. Juma namozining vaqti juma kuni tushdan keyin asrgacha.
- Xutba.
- Jamoat. Eng kamida imomdan tashqari 3 kishi bo‘lishi kerak.
- Umumiy ruxsat. Ya’ni amir tarafidan ruxsat etilishi va namozga qatnashish barcha uchun ochiq bo‘lishi, ma’lum toifa musulmonlarga xos jamoat bo‘lmasligi darkor.
Hanafiy mazhabining eng mo‘tabar manbalaridan «Bahrur-roiq»da shunday deyiladi: «Agar iyd namozini imom bilan birga tark etgan bo‘lsa, qazosini o‘qimaydi».
Shariatda bu kabi maxsus sifat bilan o‘qiladigan namoz faqatgina shartlar topilganidagina qurbat amali deb e’tibor qilinadi. Kishi iyd namozni yakka holatda, yolg‘iz o‘zi o‘qigan taqdirda bu shartlar tugal bo‘lmaydi. Buni yuqoridagi matndan ham anglasa bo‘ladi. Binobarin, iyd namozni yolg‘iz holda ado etish durust hisoblanmaydi.
Biroq, jamoat to‘planmay, imomi ham iyd namozini o‘qimagan joyda yashaydigan kishi boshqa joyga borib, u yerdagi imom bilan hayit namozini o‘qishining imkoni bo‘lsa, o‘sha joyga borib iyd namozini ado etadi. Chunki ulamolar ittifoqiga ko‘ra, bir shaharda ikki va undan ko‘p joyda iyd namozini ado etish joiz. («Bahrur-Roiq», 2-juz, 246‒254 s.)
Hanafiy mazhabining eng mo‘tabar manbalaridan biri «Muhitul-Burhoniy» kitobida ushbu mavzuda quyidagilarni o‘qish mumkin:
«Navodirus-saloti» kitobida «Iyd namozini imom bilan birga tark etgan kishi uni qazo qilib o‘qimaydi», deyilgan.
Ammo imom Shofe’iy: «Namozxon xuddi imom bilan o‘qiganidek, yolg‘iz o‘zi ham iyd namozini o‘qiydi», deydi. Bu hukm «Iyd namozi yolg‘iz tartibda ham o‘qiladimi yo yo‘qmi?» degan masaladan kelib chiqadi. Hanafiylarga ko‘ra, iyd yolg‘iz o‘qilmaydi. Shofe’iyning nazdida esa o‘qiladi. Chunki u kishiga ko‘ra, iyd namozi uchun jamoat va sulton shart emas. Shu bois, imom bilan iyd namozni o‘qiy olmagan kishi qazosini ado etishdan ojiz bo‘lmaydi.
Imom Shofe’iy rahmatullohi alayh iyd namozining qazosini taroveh namoziga qiyos qilgan. Agar kishi ramazon oyida taroveh namozini jamoat bilan o‘qimasa, yolg‘iz o‘zi qazosini ado etadi, chunki u bunga qodir. Zero, taroveh namozini jamoat bo‘lib o‘qish joiz bo‘lganidek, yolg‘iz holda ado etish ham durustdir. Shu bois, u kishining nazdida iyd namozi ham qazo qilinadi. ya’ni jamoat bilan o‘qiy olmagan odam, o‘zi qazosini ado etadi.
Bizning mazhab ulamolari ‒ Alloh ulardan rozi bo‘lsin ‒ bu fikrga qo‘shilmaganlar. Ular: «Iyd namozi ado etilishi uchun ma’lum shartlar topilishi kerak, jumladan, imom bo‘lishi lozim. Shu bois, iyd namozini imom bilan ado etmagan kishi uni qazo qilib o‘qishdan ojiz hisoblanadi va unga qazoni ado etish lozim bo‘lmaydi», deydilar.
Agar: «Iyd namozi zuho namozining o‘rnida, shuning uchun ham iyd namozidan oldin zuho namozini ado etish makruh bo‘ladi. Iyd namozi zuho namozi o‘rnida bo‘lib, yolg‘iz kishi zuho namozini o‘zi ado etishga qodir ekan, unga iyd namozi o‘ringa zuho namozini ado etishi vojib bo‘lib qoladi-ku. Bu xuddi juma namozini jamoat bilan ado etmagan odamga peshin namozini o‘qishi lozim bo‘lganidek gap», deyilsa, bunga shunday javob beramiz:
«To‘g‘ri iyd namozi zuho namozi o‘rniga o‘tadi. Biroq, shartlar topilmay iyd namozini ado etishdan ojiz qolinsa, ish asliga qaytadi, ya’ni zuho namozi ado etiladi. Zuho namozi esa aslida vojib emas, balki nafl amal hisoblanadi. Ammo juma namozida shartlar topilmagani tufayli uni ado etishdan ojiz qolinsa, juma soqit bo‘ladi va ish juma vojib bo‘lishidan oldingi holga qaytadi. Juma farz bo‘lmay turib namozxonga peshin farz edi, ixtiyorli emas edi. Binobarin, juma vojib bo‘lmagach, u farz bo‘yi qoladi».
Iyd namozini o‘qimagan odam zuho namozini o‘qishi mumkin. Bu nafl o‘rnida bo‘ladi. Xohlasa, ikki rakat, xohlasa, to‘rt rakat namoz o‘qiydi va bu zuho namozi bo‘ladi. Afzali to‘rt rakat o‘qishdir. Chunki Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhudan shu fatvo rivoyat qilinadi. U kishi shunday degan: «Kim iyd namozini ado eta olmagan bo‘lsa, to‘rt rakat namoz o‘qiydi. Birinchi rakatga A’lo surasini, ikkinchi rakatga Shams surasini, uchinchi rakatga Layl surasini va to‘rtinchi rakatga Zuho surasini qiroat qiladi».
Bu haqda Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan go‘zal hushxabar va katta savob borligi rivoyat qilingan» (Iqtibos tugadi. Tarjima ozgina erkinroq qilindi).
Hanafiy mazhabi ulamolariga ko‘ra, iyd namozini maxsus shartlari bor namoz bo‘lish bilan birga, vojib namoz hisoblanadi. Shofe’iy mazhabiga ko‘ra esa, bu namoz sunnat va ularning nazdida hanafiylarda qo‘yilgan ayrim shartlar yo‘q. Shu bois, shofe’iylarga ko‘ra, hayit namozini uyda, yolg‘iz tartibda yoki oilaviy o‘qisa bo‘ladi, xuddi taroveh namozi kabi. Azhar ulamolarining fatvosi ana shu ma’noda, ya’ni shofe’iylarga ko‘ra berilgan, chunki misrliklarning aksari shu mazhabga amal qiladi. Ammo fiqhda hanafiy mazhabiga tobe bo‘lgan yurtlarda bugungidek vaziyatlarda hayit namozi uylarda ham o‘qilmaydi. Biroq, uning o‘rniga zuho namozini o‘qish mumkin. Odatda bizda ayollarning uyda hayit namozi o‘qimasligi ham yuqoridagi fatvoga asosandir.
Hayit namozi o‘qilmasa-da, fitr sadaqasi beriladi. Uni arafa yoki hayit kuni tongda berish afzal. Undan oldin berilsa ham bo‘laveradi.
Shuni ta’kdilash o‘rinliki, bu hukm asosiy aholisi va hukumat rahbarlari musulmon bo‘lgan yurtlarga xos hisoblanadi. Zero, bunday o‘lkalarda Islom iyd namozlari jamiyatning peshvolari, hokimlari nazoratida, ularning ishtirokida, bir so‘z bilan aytganda, rasmiy suratda ado etiladi. Ammo musulmonlar ozchilikni tashkil qilgan, Islom shiorlariga rasmiy darajada e’tibor qaratilmagan, g‘ayrimuslimlar hukmron bo‘lgan yurtlarda davlat rahbarining izni shart bo‘lmaydi. Chunki hukmdorlar musulmon bo‘lmagach, Islom ahkomlarining ado etilishiga e’tibor bermaydi. Masalan, bugungi G‘arb mamlakatlarida istiqomat qiladigan musulmonlar shunday vaziyatda hisoblanadilar. Shu bois, ular o‘zlari kichik-kichik jamoat bo‘lib to‘planib hayit namozlarini ado etishlari mumkin.
Hasanxon Yahyo Abdulmajid
Uchinchi Renessans: tarixiy tajribadan zamonaviy taraqqiyotga
Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida ayrim davrlar borki, ular faqat muayyan xalq yoki mintaqaning emas, balki butun jahon taraqqiyotining yo‘nalishini belgilab bergan. Islom sivilizatsiyasining IX–XV asrlardagi yuksalish davri ana shunday tarixiy bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu davrda ilm-fanning turli sohalari bir-biridan ajralmagan holda. o‘zaro uyg‘unlikda rivojlandi. Matematika astronomiya bilan, tibbiyot falsafa bilan, geografiya matematika bilan, tilshunoslik tarix bilan, diniy ilmlar esa mantiq va tafakkur madaniyati bilan muloqot qilgan. Bugun fanlararo tadqiqot, raqamli gumanitaristika, sun’iy intellekt va kompleks ilmiy yondashuvlar jahon ilm-fanining eng muhim yo‘nalishlariga aylangan bir paytda, o‘sha tarixiy tajriba yanada qiziqarli ahamiyat kasb etmoqda.
Mazkur uyg‘unlik tasodifiy emas edi. U Qur’oni karimda ilmga berilgan yuksak qadr, tafakkurga da’vat, insonni borliqni anglashga chorlovchi g‘oyalar bilan mustahkamlangan ilmiy dunyoqarash mahsuli edi. Shu sababli o‘sha davr olimlarini bugungi zamonaviy tushunchalardagi qat’iy «mutaxassisliklar» doirasiga joylashtirish qiyin.
Forobiy falsafa, mantiq, siyosat, axloq va musiqa nazariyasi bilan shug‘ullangan. Xorazmiy matematika va astronomiya sohalarida ishlagan. Beruniy astronomiya, geografiya, geodeziya, mineralogiya, tarix va etnografiyaga oid asarlar yaratgan. Ibn Sino tibbiyot bilan bir qatorda falsafa, mantiq va tabiiy fanlar haqida ham keng tadqiqotlar olib borgan. Ulug‘bek esa davlat boshqaruvi, ta’lim va astronomik tadqiqotlarni birlashtirgan ilmiy muhitni shakllantirgan. Bu misollarning umumiy jihati shundaki, bilim sohalari o‘rtasidagi chegaralar qat’iy bo‘lmagan.
Bugun «interdissiplinar tadqiqot» deb ataladigan yondashuvning ayrim tamoyillari aynan ana shu intellektual an’analar bilan hamohang.
Shuningdek, islom sivilizatsiyasining intellektual merosini faqat tabiiy va aniq fanlar bilan cheklash ham to‘g‘ri emas. Chunki diniy ilmlar sohasida ham manbalarni yig‘ish, tekshirish, tasniflash va baholashga qaratilgan murakkab ilmiy an’analar shakllangan.
Imom Buxoriyning hadis ilmidagi merosi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Hadislarni saralashda roviylar haqidagi ma’lumotlar, rivoyat zanjiri va boshqa mezonlar o‘rganilgan. Imom Moturidiy esa aqidaviy masalalarni aql va naql uyg‘unligi asosida tahlil qilgan. Uning merosi islom intellektual an’anasida aqliy dalillash va diniy bilim o‘rtasidagi munosabat masalasida muhim o‘rin tutadi.
Shu jihatdan Islom sivilizatsiyasi tarixini faqat diniy yoki faqat ilmiy tarix sifatida emas, keng intellektual jarayon sifatida ko‘rish mumkin.
O‘zbekistonda ilgari surilayotgan Uchinchi Renessans g‘oyasi tarixiy ilmiy merosni zamonaviy taraqqiyot ehtiyojlari bilan bog‘lashga qaratilgan.
Bu yondashuvning markazida ilm-fan, ta’lim, innovatsiya, madaniyat va ma’naviyatni o‘zaro bog‘liq tizim sifatida rivojlantirish g‘oyasi turadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan barpo etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ham ana shu konsepsiyaning muhim amaliy ifodalaridan biridir.
Markazning vazifasi faqat tarixiy eksponatlarni namoyish qilish bilan cheklanmaydi.
Uning konsepsiyasida islom sivilizatsiyasining ilm-fan, ta’lim, falsafa, san’at, me’morchilik va insonparvarlik sohalaridagi merosini kompleks ravishda o‘rganish va namoyish etish g‘oyasi mujassam.
Nafaqat muzey, balki intellektual platforma
Markazni an’anaviy muzey tushunchasi doirasidagina baholash uning konsepsiyasini to‘liq ifodalamaydi. Zamonaviy muzey faqat eksponat saqlaydigan joy emas. U tadqiqot, ta’lim, raqamlashtirish va xalqaro ilmiy muloqot markaziga aylanishi mumkin. O‘zbekistondagi islom sivilizatsiyasi markazi konsepsiyasida ham ana shu yondashuv muhim o‘rin tutadi.
Qadimiy qo‘lyozma — shunchaki tarixiy buyum emas. U til, tarix, matnshunoslik, kodikologiya, san’at, materialshunoslik va raqamli texnologiyalar nuqtayi nazaridan tadqiq qilinishi mumkin bo‘lgan murakkab manba. Arxeologik merosni o‘rganishda esa geoinformatsion tizimlar, raqamli modellashtirish, 3D texnologiyalar va boshqa zamonaviy usullardan foydalanish imkoniyatlari kengaymoqda. Shunday qilib, madaniy merosni o‘rganishning o‘zi fanlararo jarayonga aylanmoqda.
O‘tmishni sun’iy intellekt bilan bog‘lash
Texnologiyalar madaniy merosni o‘rganish usullarini ham o‘zgartirmoqda.
Qo‘lyozmalarni yuqori sifatda raqamlashtirish, matnlarni elektron bazalarga kiritish, sun’iy intellekt yordamida matnlarni tahlil qilish, 3D modellar yaratish va virtual muhitlarda tarixiy obyektlarni qayta tiklash imkoniyatlari ilmiy tadqiqotlar uchun yangi yo‘nalishlarni ochmoqda.
Bu yerda muhim nuqta bor. Texnologiya tarixning o‘rnini bosmaydi — u tarixni yangi avlod uchun tushunarli va tadqiqot uchun yanada ochiq qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining konsepsiyasi ham o‘tmishdagi ilmiy merosni zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘lashga qaratilgan.
Bu yondashuv tarixiy bilimni arxiv va kitoblar doirasidan chiqarib, xalqaro tadqiqotchilar, talabalar va keng jamoatchilik uchun ochiq intellektual resursga aylantirish imkonini beradi.
«Ma’rifat bilan jaholatga qarshi»
Islom sivilizatsiyasining ilmiy merosini o‘rganishning yana bir ahamiyati bor.
Global axborot makonida din, tarix va madaniyat haqida turli xil, ba’zan bir-biriga zid tasavvurlar yuzaga kelganda tarixiy merosni ilmiy asosda tushuntirish nafaqat madaniy, balki ma’rifiy ahamiyatga ham ega.
Islom sivilizatsiyasi tarixini faqat diniy marosimlar yoki siyosiy voqealar orqali emas, balki matematika, tibbiyot, astronomiya, falsafa, geografiya, me’morchilik va boshqa sohalardagi yutuqlar bilan birga o‘rganish uning murakkab va ko‘p qirrali tabiatini yaxshiroq anglash imkonini beradi.
Shu ma’noda ma’rifat tarixiy bilimni zamonaviy axborot muhitidagi noto‘g‘ri talqinlarga qarshi muhim vositaga aylantirishi mumkin.
O‘zbekistonning yangi xalqaro ilmiy platformasi
Islom sivilizatsiyasi bir mamlakat yoki bir xalqning merosi emas. U Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, Janubiy Osiyo va boshqa hududlarni qamrab olgan keng tarixiy va intellektual makonni ifodalaydi. Shu sababli bu merosni o‘rganish ham xalqaro hamkorlikni talab qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi oldidagi muhim vazifalardan biri ham turli mamlakatlarning olimlari, universitetlari, muzeylari va ilmiy-tadqiqot markazlari o‘rtasida muloqotni kuchaytirishdan iborat.
Bu O‘zbekistonning o‘z tarixiy merosini dunyoga tanitish bilan birga, mamlakatni global gumanitar tadqiqotlarning faol ishtirokchisi sifatida namoyon etishiga xizmat qilishi mumkin.
Uchinchi Renessansning asosiy kuchi
Uchinchi Renessans haqida gap ketganda, masala faqat yangi binolar qurish yoki yangi muassasalar tashkil etishdan iborat emas. Asosiy savol boshqa: O‘zbekiston o‘zining boy ilmiy merosini zamonaviy bilim va innovatsiyalarga qanday aylantira oladi? Bu savolning javobi ilm-fan, ta’lim, texnologiya, madaniyat va inson kapitalining bir nuqtada birlashishini talab qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining ahamiyati ham shu nuqtada namoyon bo‘ladi. U tarixiy merosni saqlash bilan birga, uni tadqiq qilish, raqamlashtirish, xalqaro ilmiy muloqotga olib chiqish va yangi avlodga yetkazish uchun platformaga aylanishi ko‘zda tutilmoqda.
Shu ma’noda Markazni o‘tmishga bag‘ishlangan inshoot emas, kelajakka yo‘naltirilgan intellektual investitsiya sifatida baholash mumkin.
Chunki sivilizatsiyaning haqiqiy qiymati faqat uning o‘tmishda yaratgan merosi bilan emas, balki bu meros yangi avlod uchun qanday yangi bilim va g‘oyalarga aylanishi bilan ham o‘lchanadi.
Xorazmiyning hisoblash usullaridan bugungi algoritmlargacha, Beruniyning kompleks tadqiqotlaridan zamonaviy fanlararo loyihalargacha, Ulug‘bek rasadxonasidan raqamli astronomiyagacha bo‘lgan yo‘l bir haqiqatni ko‘rsatadi: ilm taraqqiyoti chegaralar emas, muloqot va hamkorlik orqali tezlashadi.
Ehtimol, Uchinchi Renessansning eng muhim vazifasi ham ana shunda — ajdodlar yaratgan bilimlarni shunchaki eslash emas, balki ulardan yangi bilimlar yaratish uchun foydalanish. O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi esa ana shu g‘oya atrofida shakllanayotgan yangi intellektual muhitning muhim platformalaridan biridir.
Muallif: Abulfayz Sayidasqarov, iccu.uz
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
