Muqaddas kalom mo‘jizasi
Muqaddas Islom dinining asosiy manbasi Qur’oni karimdir. Qur’oni karim Alloh taolo tomonidan Payg‘ambarimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga yigirma uch davomida farishta Jabroil alayhissalom vositasi ila tushirilgan hamda mus'haflarga bitilgan, qalblarda hifz, tillarda qiroat qilingan holda hech bir o‘zgarishsiz, uzluksiz uzatish orqali yetib kelgan ilohiy kitobdir.
Garchi Qur’oni karim tarqoq holda nozil etilgan bo‘lsa-da, biroq bu muborak kalomning avvalidan oxirigacha oyatlarning mutanosib, izchil ketma-ketlikda, nafis, puxta uslubda, o‘zaro mustahkam bog‘liq ekanini ko‘ramiz. Qur’ondagi sura, oyat va jumlalar mahorat bilan ipga tizilgan qimmatbaho marjondek bir-biriga chambarchas bog‘liqdir. Avval ham, keyin ham insonning bunga o‘xshash kalomi bo‘lmagan.
Qur’oni karim uslubidagi bunday mutanosiblik, oyatlar orasida hech bir ixtilofning yo‘qligi ham uning Alloh kalomi ekaniga katta dalildir. Alloh taolo: «Qur’onni tadabbur qilib ko‘rmaydilarmi? Agar u Allohdan boshqaning huzuridan bo‘lganida unda ko‘p ixtiloflar topar edilar»,[1] degan.[2]
Ammo Qur’ondan boshqa, odamlar tarafidan muqaddas deb sanalgan kitoblar tarixi o‘rganilsa, ular bizning zamonimizga yetib kelishida turli noaniq holatlarga duch kelinadi. Masalan, yahudlar va nasorolar qo‘llaridagi Tavrot va Injilni Alloh taolo tushurganidek, o‘zgartirishsiz, asl holatda saqlay olishmadi. Shuning uchun musulmon kishi Tavrot yoki Injildan biron narsa eshitsa, uni inkor ham, tasdiq ham qilmaydi, Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning ko‘rsatmalariga muvofiq, sizlar va bizlarga nozil bo‘lgan narsaga iymon keltiramiz, deydi. Alloh taolo Qur’oni karimni nozil qilar ekan, Qiyomatga qadar saqlashni O‘z zimmasiga olib:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
Ya’ni: “Albatta, bu zikrni (ya’ni Qur’onni) Biz O‘zimiz nozil qildik va uni O‘zimiz asraguvchidirmiz”, – deydi (“Hijr” surasi 9-oyati).
Qur’oni karimni yo‘qotishga son-sanoqsiz dushmanlar tomonidan yuzlab qirg‘inborot urushlar olib borilishiga qaramasdan, biron bir harfiga putur yetmagan holda saqlanib qoldi. Shak-shubhasiz, qiyomatgacha shunday holatda qoladi.
Qur’oni karim va uning kitob bo‘lib jamlanish tarixi shubha tug‘diruvchi har qanday illatlardan mutloq holidir. U sahih – aniq rivoyatlar asosiga qurilgan. Demak, biz o‘qiyotgan Qur’oni karimning bizgacha hech bir o‘zgarish va nuqsonsiz yetib kelishi – Alloh taoloning marhamati bilan hamda bu borada ulkan jonbozlik ko‘rsatgan sahobalarning zahmatli mehnatlari mahsulidir.
Qur’on oyatlari nozil bo‘lishi bilan Payg‘ambarimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning qalblariga o‘rnashar, so‘ngra uni sahobalarga o‘qib berar edilar. Sahobalar ularni yodlab olishar, shu bilan birga, xurmo po‘stloqlari, yapaloq toshlar, taxtachalar, terilar, hayvonlarning kurak suyaklariga kabi ashyolarga yozib borilgan. Payg‘ambarimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning 44 ta vahiy kotiblari bo‘lib, ulardan 14 tasi mashhur bo‘lgan. Ular nozil bo‘layotgan har bir oyat va suralarni Payg‘ambarimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ko‘rsatmalariga muvofiq navbatma-navbat yozib borishgan. Bulardan tashqari, huzurlarida hozir bo‘lgan boshqa kishilar ham Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam aytgan oyatlarni yozib olar va yodlar edilar.[3]
Ta’kidlash o‘rinliki, Qur’oni karim o‘qish-yozishni bilmaydigan ummatga nozil bo‘lgan, shuning uchun ular Qur’oni Karimni xotiralariga muhrlab olishgan. Allohning bu ummatga ato etgan rahmatidan biri shuki, ularga Qur’onni yod olishni oson qilib qo‘ydi, uzoq yillar davomida bo‘lak-bo‘lak nozil bo‘lgan oyatlarini fahmlashni yengil qilib qo‘ydi. Ular Qur’onni yod olib, ma’nolarini anglab olishdi. Qur’onning bo‘lak-bo‘lak nozil bo‘lishi sahobai kiromlarga ta’lim uslubini ko‘rsatib berdi. Ular uni hayotlariga tatbiq qilishdi, so‘ng tobe’inlar ulardan buni meros qilib olishdi. Bu esa bosqichma-boskich ta’lim olishdir. Imom Bayhaqiy «Shu’abul iymon»da Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan qilgan rivoyatda u kishi: «Qur’onni besh oyat-besh oyat qilib o‘rganinglar», degan.[4] Ibn Asokir Abu Nazradan qilgan rivoyatda esa: «Abu Sa’id Xudriy roziyallohu anhu bizga Qur’onni ertalab besh oyat, kechki payt besh oyat o‘rgatar, Jabroil ham Qur’onni besh oyat-besh oyat olib tushganini aytardi», degan.
Alloh jamiyatning bosqichma-bosqich isloh bo‘lishini xohladi, chunki buzuq johiliy jamiyat bir kecha-kunduzning o‘zida solih jamiyatga aylanib qolishi mumkin emas edi. Shuning uchun Qur’on uning bosqichma-bosqich o‘zgarishini va bu o‘zgarishning mustahkam asoslari bo‘lishini ta’minladi. Avvalboshda aqiyda va uning dalillariga bog‘liq bo‘lgan, chiroyli xulqlarga chorlaydigan oyatlar nozil bo‘ldi. Nihoyat, odamlar iymon keltirib, nafslari poklanganidan keyin esa halol va haromga oid oyatlar muayyan izchillikda nozil bo‘ldi. Bunga dalil imom Buxoriyning Oisha roziyallohu anhodan qilgan rivoyati bo‘lib, unda Oisha onamiz shunday deganlar: «Undan ilk nozil bo‘lgan narsa jannat va do‘zax haqidagi mufassal suralardir. Odamlar Islomga guruh-guruh bo‘lib kira boshlagach, halol va harom haqidagi oyatlar, ahkomlar nozil bo‘ldi”.
Qur’oni karimning voqea-hodisalarga muvofiq nozil bo‘lishi sabablaridan biri – Qur’on oyatlari qalbga yanada ta’sirli va hayot bilan chambarchas bog‘liq bo‘lishi uchun edi. Chunki u voqea-hodisalarga munosib yechim o‘laroq nozil bo‘lgan.
Bir ifoda bilan aytganda, Alloh taoloning muqaddas kalomi Qur’oni karim Uning O‘zi va’da qilganidek, qiyomatga qadar o‘zgarmasdan qoladigan, tilovati ham, hukmi ham, matni ham birdek saqlanib qoladigan ilohiy muqaddas, mo‘jiza kalomdir.
Oripov Zavqiddin,
Navoiy viloyati Qiziltepa tumani
“Boyazid Bistomiy” jome masjidi imom xatibi
Onlayn suhbatni Muhtarama ULUG‘OVA uyushtirdi.
[1] Mansurov A. “Qur’oni karim ma’nolarining tarjimasi”. – T. “Toshkent islom universiteti” nashriyot‑ matbaa birlashmasi, 2004 y.
[2] Niso surasi, 82-oyat.
[3] Imoduddin Ismoil ibn Kasir. “Tafsirul qur’anil azim”, dorul ma’rifa. Liviya – Bayrut.1409-1989. 1-j, 32-b.
[4] Ahmad ibn al-Husayn ibn Ali Abu Bakr al-Bayhaqiy. “Shu’ab ul-imon”. Imom Navaviyning “Sahihu Muslim”ga sharhi. 1-j, 120-b. http://www.al-islam.com
“Solombo Times”: O‘zbekistonda “Uchinchi Renessans” g‘oyasini amalga oshirish davlat siyosatiga aylangan
Shri-Lankaning “Solombo Times” nashrida “O‘zbekistonda Yangi uyg‘onish davri: kelajak texnologiyalari yordamida buyuk o‘tmishni qayta tiklash” sarlavhali tahliliy maqola e’lon qilindi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Shri-Lankalik taniqli jurnalist Fazan Navaz tomonidan yozilgan ushbu materialda so‘nggi o‘n yilda O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan Yangi O‘zbekistonni bunyod etish, “Uchinchi Renessans” g‘oyasini amalga oshirishga qaratilgan islohotlar va ularning samarali natijalari xususida so‘z yuritilgan.
Muallifning yozishicha, Markaziy Osiyo markazida sokin, ammo ulkan ahamiyatga ega inqilob yuz bermoqda. Bu kurash qurol-yarog‘ bilan emas, balki qo‘lyozmalar, muzeylar va mikrochiplar yordamida amalga oshirilmoqda.
Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida O‘zbekiston Samarqand va Buxoro kabi shaharlar jahon ilm-fani, she’riyati va falsafasining yetakchi markazlari bo‘lgan O‘rta asrlardagi “Oltin asr” shon-shuhratini qayta tiklashga intilmoqda.
Bu jarayonning o‘ziga xos jihati shundaki, O‘zbekiston ming yildan ziyod tarixga ega madaniy merosni asrash, qayta tiklash va keng ommaga yetkazish uchun sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan faol foydalanmoqda.
Nashrda O‘zbekistonning boy madaniy va tarixiy merosi hamda uni saqlash bo‘yicha islohotlarga to‘xtalib o‘tilgan. Qayd etilganidek, bu zamin insoniyat tarixidagi eng buyuk allomalarga beshik bo‘lgan. Astronom va davlat arbobi Mirzo Ulug‘bek Samarqandda yulduzlarni hayratlanarli darajada aniq kuzatish imkonini bergan rasadxona barpo etgan. Xorazmdagi Ma’mun akademiyasi olimlari esa Yevropada Renessans boshlanishidan ancha avval matematika va tibbiyot sohalarida yuksak yutuqlarga erishgan edi.
O‘zbekiston yetakchisi bu tarixiy merosni tez-tez tilga olib, Mirzo Ulug‘bekni nafaqat buyuk olim, balki ilm-fanni eng yuksak qadriyat deb bilgan davlat arbobi sifatida ta’riflaydi. Davlat rahbari bugungi yangilanish jarayonini “Uchinchi Renessans” deb atab, uni O‘zbekistonning ilmu ma’rifat va madaniyat markazi sifatidagi mavqeini qayta tiklashga qaratilgan umummilliy loyiha sifatida baholaydi. Tarixchilar ta’biri bilan aytganda – bu atama mintaqada avval mavjud bo‘lgan ikki buyuk yuksalish davridan keyingi navbatdagi uyg‘onish bosqichini anglatadi.
Muallifning fikricha, O‘zbekistonda Uchinchi Renessans g‘oyasini amalga oshirish shunchaki gap emas, balki davlat siyosatiga aylangan.
“Bu ulkan maqsadning eng yorqin ramzi joriy yil Toshkentda qad rostlagan Islom sivilizatsiyasi markazidir. 2026 yil mart oyida 40 mamlakatdan tashrif buyurgan 1500 dan ortiq mutaxassis ishtirokida qurib bitkazilgan mazkur markaz o‘z bag‘rida islom olamining eng noyob yodgorliklaridan biri – VII asrga mansub Usmon Mus'hafini saqlaydi. Shuningdek, bu yerda ilmiy laboratoriyalar, restavratsiya ustaxonalari va arxivlar faoliyat yuritadi. Markaz allaqachon dunyodagi eng chiroyli yangi muzeylardan biri sifatida e’tirof etilgan”, – deya qayd etgan jurnalist.
Materialda ta’kidlanishicha, O‘zbekiston yondashuvining boshqalardan ajratib turadigan muhim jihati – bu sun’iy intellektdan iqtisodiy taraqqiyot vositasi sifatidagina emas, balki madaniy merosni muhofaza qilish vositasi sifatida ham foydalayotganidadir.
Sun’iy intellekt turizm sohasini ham tubdan o‘zgartirmoqda. Bu tashabbus 2026 yilda mamlakatga 12 million sayyohni jalb qilish rejasining bir qismi hisoblanadi.
Fazan Navaz o‘z maqolasini “Uchinchi Renessans” o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarga to‘liq erishadimi-yo‘qmi, buni vaqt ko‘rsatadi. Biroq bugunning o‘zidayoq O‘zbekiston qanday yo‘ldan odimlab borayotgani aniq ko‘rinib turibdi”, – degan so‘zlar bilan yakunlagan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati