Ro‘za falsafasi
Alloh taologa hamd va sanolar, Rasulimiz Muhammadga salavot va salomlar bo‘lsin. Ammo ba’d.
Darhaqiqat, Ramazon eng ulkan xayriyat mavsumidir. Unda nafs sayqallanadi, qalb o‘z Xoliqiga yaqinlashadi. Unda jannat eshiklari ochiladi. Ergashib najot topadiganimiz Qur’oni karim Ramazonda nozil bo‘ldi. Ro‘za uchun beriladigan mukofotni esa Undan o‘zga hech kim bilmaydi. Bu ibodatni Rabbisi talab qilgandek bajarib, va’da qilingan mukofotga erishish uchun inson tutayotgan ro‘zasining mohiyati va falsafasini anglashi zarur. Keling, uning ba’zi haqiqatlarini qisqacha o‘rganishga harakat qilamiz.
Insoniyatni zulmatlardan nur sari yetaklagan, unga yangi hayot bahsh etgan, o‘ziga ergashganlarni bir ummat sifatida shakllantirgan, adolat mezoni, dunyo va oxirat mash’ali, qalblar taskini, nafslar murabbiysi, zohir-u botinning shifosi, ruh-u badanning tabibi, tilovati zikr va Haq taolo bilan so‘zlashish vositasi bo‘lgan boqiy kitob Qur’oni karimni nozil qilish uchun Alloh taolo aynan Ramazoni sharifni tanlagan.
Ibn Mas’ud roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam aytdilar: “Ramazon oyining ilk tuni bo‘lganda jannat eshiklari ochiladi, oy mobaynida uning biror eshigi yopilmaydi. Do‘zax eshiklari yopiladi, butun oy davomida uning biror eshigi ochilmaydi. Jinoyatchi jinlar bog‘lanadi. Osmondan bir nido qiluvchi: “Istig‘for aytuvchi bormi, mag‘firat qilinsa! Tavba qiluvchi bormi, Alloh tavbasini qabul qilsa! Duo qiluvchi bormi, ijobat qilinsa! So‘raguvchi bormi, so‘ragani berilsa!” deb nido qiladi. Ramazon oyining har bir tunida iftorlik paytida Uning Do‘zaxdan ozod qiladigan oltmish mingta quli bordir. Fitr (oxirgi kuni) bo‘lganda Alloh butun oyda o‘ttiz marta oltmish ming oltmish mingdan ozod qilgan miqdorichalik qullarni ozod qiladi”[1].
Ramazon oyi go‘zal oy. Unda Alloh bandalariga O‘z rahmatini namoyish qiladi. Jannat haridorlari osmonlar-u yerni yaratayottganda hisobni bilishimiz uchun oylarni o‘n ikkita qilgan Zotga ibodat qilish ila o‘z xazinalarini boyitishadi. Oldin ko‘rgan zararlari o‘rnini qoplaydilar. Bu muqaddas kunlarda Parvardigorning mag‘firati boshqa vaqtlardagiga qaraganda yanada mavj uradi, ijobat eshiklarining ikki tavaqasi ham keng ochiladi.
Uboda roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam aytdilar: “Sizlarga baraka oyi bo‘lmish Ramazon keldi. Unda Alloh sizlarni (rahmati ila) qamrab olib, rahmat nozil qiladi, xatolarni o‘chiradi, duolarni ijobat qiladi. Alloh sizlar u oyda (ibodat qilishda) musobaqa qilishingizga nazar soladi. Sizlar bilan O‘z farishtalariga maqtanadi. Bas, Allohga o‘zingizdan yaxshilikni ko‘rsating. Ta’kidki, (haqiqiy) badbaxt unda Allohning rahmatidan mahrum bo‘lgan (kimsa)dir”[2].
Shayx Mustafo Sibo’iy ro‘zaning maqsadlari haqida so‘z yuritib, jumladan, shunday deydi: “Bu muborak oyda ba’zi odamlar tonggacha suhbatlashib chiqishga odatlanib qolishdi, iftorlik dasturxonlarini tayyorlashda mubolag‘a qilishadi, u oyni hashamat va farovonlik bilan to‘ldiradilar. Bu ko‘rinishlar ba’zi taqvodor insolarni hursand ham qiladi. Bu ishlarni musulmonlarning qalblarida islom mustahkam o‘rnashganiga dalil sifatida ham keltirishadi. Ro‘zaning haqiqati kunduzi och yurish, taqvoning haqiqati masjidlar namozxonlar bilan to‘lishi deb bilishadi. Ro‘za, bular bilan birgalikda, ummatning irodasini mustahkamlash uchun yo‘ldir. Ro‘zador muboh lazzatga qarshi kurashish orqali harom lazzatlardan tiyilishga qodir bo‘ladi. U ixtiyoriy ravishda taom va ichimlikdan o‘zini ma’n qilish orqali majburiy holatda sabr qilishga o‘rganadi.
Qadrli yosh ro‘zador do‘stlarim, sizlar ochlik azobi, tashnalik shiddatini yelkangizga oldingiz. Ota-onangiz bilan ro‘za tutish orqali o‘zingizning erkakligingizni e’lon qilib, irodangizni mustahkamlab oldingiz. Ey ro‘zador avlod, sizlarga barvaqt erkaklik va metin iroda muborak bo‘lsin! Allohga qasamki, sizlar ertaning erkaklarisiz. Boshqa diyorlar kurash maydonidan oldin o‘z nafsi oldida mag‘lub bo‘lganlar qo‘lida zarar ko‘rgan paytda, vataningiz sizning qo‘lingizda ustun bo‘ladi.
Ey ro‘zadorlar, sizlar nafsning jang maydonlaridan biridasiz. Unda moddiyat va ruh o‘rtasida jang avjiga chiqadi. Mag‘lub bo‘lishdan hazir bo‘ling! Tunda qorinni to‘ldirish uchun kunduzi och yurishdan ehtiyot bo‘ling!”[3]
Ramazon oyidagi iymoniy tuhfalar bizga sanoqli kunlarda beriluvchi juda noyob fursatdir. Aqlli inson bunday mavsumlarini g‘animat biladi. Axir, Alloh taolo: “Ularga Allohning kunlarini eslat! Albatta, bunda har bir o‘ta sabrli va o‘ta shukrli kishi uchun oyat-ibratlar bordir”[4], deya marhamat qilgan. Solihlardan biriga vafot yaqinlashganida qattiq yig‘lagan ekan. Undan sababi so‘ralganida “Men faqatgina ro‘zadorlar Alloh uchun ro‘za tutganlarida ularning orasida bo‘lmaganim, namozxonlar Alloh uchun namoz o‘qiganlarida ular bilan tura olmaganim, zokirlar zikr qilganda ular bilan zikr qila olmay qolganim uchun yig‘layapman”, degan[5].
Shu o‘rinda ro‘zaning maqsad va mohiyatiga munosib bo‘lmagan bir ishga e’tibor qaratishimiz lozim. Ro‘za inson jismida faollikni, zehnida musaffolikni paydo qiladi. Natijada insonga solih amalni bajarish uchun imkon bo‘ladi. Shunga qaramay biz ro‘zaning aksar soatlarini uyquda o‘tkazamiz. Hatto odamlar orasida “Ro‘zadorning uyqusi ham ibodatdir” degan hadis ham tarqagan. Holbuki, hofiz Iroqiy “Ihyo hadislari taxriji”da bu hadisning sanadida kazzob roviylar borligini ta’kidlagan. Biz boshqa oylardanda ko‘proq Ramazon oyida dangasalik qilamiz. Natijada, Ramazonimiz amalimiz eng kam oyga aylanib qolmoqda. Ramazonda ko‘p taom yeymiz. Ko‘p taom oshqozon va ichaklarga qonning ko‘p borishiga sabab bo‘ladi. Bu esa qonning aqliy quvvat markazi bo‘lmish aqlga kam kelishiga olib boradi va amallarda sustlik kelib chiqadi. Umar roziyallohu anhu: “To‘yib yeyishdan saqlaning! U namoz uchun dangasalik, jismni buzuvchi, kasallikni olib keluvchidir”, deganlar[6].
Mo‘min banda Ramazonni faqatgina ochlik va tashnalik ila o‘tkazishga rozi bo‘lmaydi. Uni oddiy bir mavsumdek, ta’bir joiz bo‘lsa, ta’til mavsumidek uni uyqu bilan o‘tkazib yubormaydi. Aksincha, unda Rabbisiga munojot ila yuzlanadi, gunohlariga tavba qilib, kechirishini so‘raydi, ehtiyojlarini talab qiladi, zikr va Qur’on qiroati ila lazzatlanadi. Robbisinning buyruq va ta’qiqlariga amal qilib, o‘zining qulligi, Xoliqiga muhtojligi, uning rahmatidan va fazlidan umidvorligini izhor qiladi.
Ro‘zador boshqalarga taom, ichimlik, jinsiy ehtiyojlarda o‘zgaga tobe’ bo‘lishdan ozoddir. U ro‘zada insonga xos haqiqiy hurlik hissini tuyadi. Axir Ramazonni mana shunday qabul qilish va undagi hurlik orqali, uning odoblari ila ziynatlanish bilan bu oyda musulmonlar katta muvaffaqiyatga erishdi. Badr kunidagi sahobalarning holiga bir qarang! Islom tarixining ana shu shonli kuni Ramazoni sharifning 17 sanasi edi. Unda musulmonlar kam son va yetarlicha bo‘lmagan qurol-aslaha bilan jangga kirishdi va Alloh ularga nusrat berdi. O‘shanda musulmonlar iffat, oliylik, qurbon va fidolik, qiyinchiliklarga bardosh berish, Allohga bo‘yin egib, Uni barcha narsadan oliy qo‘yish, botilning quvvatini past bilish kabi ro‘zaning xulqlari bilan xulqlanmaganlarida bunday mo‘jizaviy g‘alaba bo‘larmidi?[7]
Shuningdek, ro‘za islomiy hamjihatlik uchun amaliy namunadir. Odamlar unda bir paytda ochlik va chanqoqni his qilishadi, bir paytda to‘q bo‘lib, suvga qonishadi. Biron og‘iz boshqasidan, biron qorin boshqa qorindan farq qilmaydi. Dunyoda ro‘zadan boshqa odamlar mahrumlikda va uning ketidan taomlanishda bir bo‘ladigan yana qanday amaliy mushtaraklik bor? [8]
Ramazonning quvonchli damlaridan biri uning kechalarida jamlanishimiz. Oila bir vaqtda bir taom ustida, ko‘pincha Ramazondagina uyushadi. Ey ro‘zadorlar, sizlar bu oqshomlarda qalblarni surur va baxtga to‘ldiradigan saodatni his qilasiz. Bunda faqatgina Alloh taologa shukr qilib, ne’matlari davomiy bo‘lishini so‘rashimiz, ustimizga yog‘ilayotgan behisob ne’matlarga shukr qilishimiz darkor. Bu ne’matlarga shukr qilish tilning o‘zi bilan amalga oshirilmaydi. Balki hayot sinovlari sabab bu ne’matlardan bahramand bo‘la olmayotganlarni ham nasibador qilish bilan uning shukrini tom ma’noda o‘tagan bo‘lamiz.
Hayotda boylardanda himmatli, farosatli va ilmli qancha faqirlar bo‘lib, jamiyatning ularga nisbatan shafqatsizligi, davlati borlarning beparvoligi tufayli qiyinchilik tepkisi ostida qolganlar. Ularga boshqa paytlarda qanday mehr ko‘rsatish zarur bo‘lsa, Ramazonda bu ish undanda ko‘proq ahamiyat kasb etadi.
Agar har bir qudrati bor ro‘zador bir muhtojni ko‘nglini olsa, bir boy oila nochor oilaga yordam bersa, oramizda hech qanday faqir va muhtoj qolmaydi. Ro‘za barakoti va savoblari uzilmaydigan xayriyat oyiga aylanadi[9].
Hozirgi karantin davri ham ibodatlarni ko‘proq qilib olish uchun qulay imkoniyat. Chunki bu uzlatning bir ko‘rinishi bo‘lib, undan unumli foydalanish, Rabbimizga muqarrab bo‘lishga itntilishimiz darkor. Ehtimol karantinning hikmatlaridan biri hikmat ham shudir. Ulamolardan biri: “Agar Alloh seni o‘z maxluqotlaridan ajratib qo‘ygan bo‘lsa, bilki, u O‘zi bilan senga uns (do‘st) bo‘lishni iroda qilayapti”, degan edi[10]. Demak, Alloh biz Unga yaqin bo‘lishimizni iroda qilar ekan, biz ham bunga munosib javob qaytaraylik. Tunlari namozlarni to‘kis ado etaylik. Alloh taolo tunda ibodat qiladigan obidlarni maqtab: “Ular tunlarni Robbilariga sajda qilib, qiyomda o‘tkazadilar”, deydi.
Uyda ahli oilamiz bilan taroveh namozlarini o‘qiylik. Ko‘pchilik insonlar uyda bo‘lgan payti bu namozlardan g‘aflatda qolishmoqda. Axir, Alloh taologa o‘zimiz oila bag‘rida duolar qilishimiz, farzandlarni namoz-niyozga o‘rgatish uchun bundanda qulay fursat bormi?! Oilada er kishi bir ishga qat’iy turib bardavom bo‘lsa, ahlini namozga buyursa ular shunga odatlanishadi. Zero Alloh taolo qiyomatgacha tilovati ibodat bo‘lgan Kalomi sharifida Ismoil alayhis salomni maqtab: “(Ey Muhammad,) Kitobda Ismoil (qissasini) yod eting! Darhaqiqat, u va’dasida sodiq turuvchi va elchi - payg‘ambar edi. U o‘z ahlini namoz va zakotga buyurar edi. U Parvadigori nazdida rozi bo‘lingan kishi edi”[11], degan. Farzandlar ham ota onalariga ergashishadi, namozga muhabbat qo‘yishadi. Dono xalqimiz bejizga “Qush uyasida ko‘rganini qiladi”, demagan. Ana shunday kunlarda yaqinlarimizga, oila a’zolarimiz ichidagi yoshi kichiklarga o‘rnak bo‘lishimiz ayni fursatdir.
Tunlari oilaviy jamoa bo‘lib Alloh taolodan yurtimizning tinchligini so‘rab duo qilaylik. Alloh xalqimizga bunday ketma-ket musibatlardan omonlik bersin, O‘zi muhofaza qilsin. Vatan va xalq boshida rahbar bo‘lib turgan yurtboshimizga xayrli ishlarida sabr, manotan va quvvat bersin!
Hadis ilmi maktabi 1-bosqich talabasi
Uzoqov Abdulbosit Abduvohid o‘g‘li
[1] Bayhaqiy rivoyati. Hofiz Munziriy hasan hadis degan.
[2] Tabaroniy rivoyati. Roviylari ishonchli kishilar.
[3] Mustafo Sibo’iy. Ahkomus siyom va falsafatuhu. 64. Maktabatul islomiy nashri. Bayrut. 1977y.
[4] Ibrohim surasi, 5 oyat.
[5] Abdulhamid Hamisa. Sofaqat va furosur ramazoniya. 30.
[6] At-tadaaviy bissiyam. Muhammad Ibrohim Salim. Qohira: Maktabatu Ibn Sino, 18 bet.
[7] Mustafo Sibo’iy. Ahkomus siyom va falsafatuhu. 34-64. Maktabatul islomiy nashri. Bayrut. 1977 y.
[8] Yuqoridagi manbaa.
[9] Yuqoridagi manbaa.
[10] Ibn Abu Dunyo. Al-Uzlatu val infirod. 100. Dorul Vatan nashri. Riyoz. 1997 y.
[11] Maryam surasi, 54-55-oyatlar.
Imom Buxoriy yurtida buyuk allomalar merosi ilm, ma’rifat va tadqiqotlar bilan yanada boyimoqda
Shu kunlarda joylarda Vatanimiz davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlamoqda. O‘tgan yillarga nazar tashlasak, istiqlol nafaqat siyosiy va iqtisodiy mustaqillik, balki buyuk ajdodlar merosi va ma’naviy ildizlariga qaytish imkonini berganini yanada chuqur his etamiz.
Ayniqsa, keyingi yillarda Yangi O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ilm-ma’rifat, diniy ta’lim va buyuk allomalarimiz merosini o‘rganish sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar bu borada mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi.
Prezidentimiz 2017 yildayoq yurtimizda shakllangan buyuk ilmiy maktablarni qayta tiklash, xususan, Samarqandda hadisshunoslik maktabini tashkil etish tashabbusini ilgari surgan edi. Oradan ko‘p o‘tmay bu ezgu g‘oya amaliy ifodasini topdi. Davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi «Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni asosida Samarqandda Hadis ilmi maktabi tashkil etildi. Shu yilning 1 noyabrida qabul qilingan Hukumat qarori bilan uning faoliyatining tashkiliy-huquqiy asoslari belgilab berildi.
Bu voqea, bizningcha, shunchaki yangi ta’lim muassasasining ochilishi emas edi. Bu – Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Dorimiy kabi buyuk muhaddislarni yetishtirgan zaminda hadis ilmining uzoq asrlik an’analarini zamonaviy asosda davom ettirish yo‘lidagi tarixiy qadam bo‘ldi.
Hadis ilmi maktabi oldiga Qur’oni karim va hadislarning asl mohiyatini teran anglaydigan, hadis ilmining ilmiy-nazariy asoslarini puxta egallagan, buyuk muhaddislarimiz merosini chuqur o‘rganadigan va mustaqil ilmiy tadqiqot olib bora oladigan yetuk mutaxassislarni tayyorlash vazifasi qo‘yildi. Eng muhimi, hadislarda mujassam bo‘lgan ezgulik, halollik, adolat, bag‘rikenglik, vatanparvarlik, ota-onaga ehtirom, inson qadrini ulug‘lash singari umuminsoniy g‘oyalarni xalqimiz, ayniqsa, yosh avlodga to‘g‘ri va ilmiy asosda yetkazish ta’lim dargohining muhim vazifalaridan biriga aylandi. Bugun Hadis ilmi maktabida ta’lim jarayoni nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmay, amaliy mashg‘ulotlar bilan ham uzviy bog‘langan. Talabalar hadislarni taxrij qilish, ya’ni ularning asl manbalarini aniqlash, rivoyat yo‘llari va sanadlarini o‘rganish, hadis matnlarini sharhlash va ilmiy tahlil qilish, ularni mavzu va mazmuniga ko‘ra tasniflash, shuningdek, hadis manbalari va ilmiy asarlarni tadqiq qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni egallamoqdalar.
Ayni paytda, Hadis ilmi maktabining Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bilan yonma-yon faoliyat yuritayotgani ham o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhitni yuzaga keltirmoqda. Buyuk muhaddis Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy merosini o‘rganish, uni jahon ilm ahliga yetkazish, zamonaviy tadqiqotlar bilan boyitish yo‘lida amalga oshirilayotgan ishlar yoshlarimiz uchun ulkan ilmiy maktab vazifasini o‘tamoqda.
Bugun Samarqand zaminida Imom Buxoriy nomi bilan bog‘liq ulkan bunyodkorlik ishlarining amalga oshirilishi ham xalqimizning o‘z buyuk ajdodiga bo‘lgan yuksak ehtiromining ifodasidir. Imom Buxoriy majmuasining zamon talablari asosida qayta bunyod etilishi, uni ilm-ma’rifat, tarbiya va ziyorat maskaniga aylantirishga qaratilgan ishlar nafaqat yurtimiz, balki butun islom olami uchun katta ahamiyatga ega.
Yangi O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohaga bo‘lgan munosabatning eng muhim jihati shundaki, ajdodlar merosi faqat tarixiy faxr sifatida emas, balki bugungi va kelajak avlod tarbiyasiga xizmat qiladigan ulkan ma’naviy xazina sifatida o‘rganilmoqda. Imom Buxoriyning ilmga sadoqati, haqiqatni izlashdagi matonati, hadislarni qabul qilishdagi yuksak ilmiy mezonlari bugungi yoshlarimiz uchun ham ibrat maktabidir.
So‘nggi yillarda yurtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Imom Termiziy, Bahovuddin Naqshband ilmiy-tadqiqot markazlari, Hadis ilmi maktabi kabi qator ilm va ma’rifat maskanlarining tashkil etilgani ham ushbu siyosatning uzviy natijasidir.
Bularning barchasi zamirida bitta buyuk maqsadni ko‘rish mumkin: ma’rifatli, o‘z tarixini biladigan, ajdodlari merosi bilan faxrlanadigan, ayni paytda zamonaviy bilim va tafakkurga ega avlodni voyaga yetkazish. Biz, Hadis ilmi maktabi jamoasi, yaratib berilayotgan bunday imkoniyatlarni katta ishonch va yuksak mas’uliyat sifatida qabul qilamiz. Chunki buyuk muhaddislar yurtida hadis ilmini o‘rganish va o‘rgatish faqat kasbiy vazifa emas, balki ajdodlar oldidagi ma’naviy burch hamdir.
Mustaqilligimizning 35 yilligi arafasida ortga nazar solib, bugungi natijalarni sarhisob qilar ekanmiz, istiqlolning qadrini yana bir bor teran his etamiz. Agar mustaqillik xalqimizga o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini bergan bo‘lsa, Yangi O‘zbekistondagi islohotlar milliy va diniy-ma’rifiy merosimizni chuqur o‘rganish, uni dunyoga munosib tarzda namoyon etish uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochdi. Endilikda bizning vazifamiz – ana shu imkoniyatlardan samarali foydalanib, Imom Buxoriy va boshqa buyuk allomalarimiz qoldirgan ilmiy merosni yanada chuqur tadqiq etish, uning insonparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yosh avlod qalbiga yetkazishdir. Zero, o‘z o‘tmishini anglagan, ilmni qadrlagan va ma’rifatga tayangan xalqning kelajagi hamisha porloq bo‘ladi.
Barot Amonov, Hadis ilmi maktabi rektori.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
