OYAT VA SURALARNING TARTIBI
Qur’oni Karim suralardan, suralar esa oyatlardan iboratdir. Ularning o‘ziga yarasha tartibi bor. Oyat va suralarning tartibi haqida batafsil so‘z yuritishdan avval bu ikki iboraning lug‘atdagi ma’nosi va ta’rifi bilan yaxshilab tanishib olaylik.
«Oyat» so‘zining ma’nolari
«Oyat» so‘zining bir necha lug‘aviy ma’nosi bor:
- «Mo‘jiza».
Alloh taolo Baqara surasida marhamat qiladi:
«Banu Isroildan ularga qanchadan-qancha ochiq-oydin oyat(mo‘jiza)larni berganimizni so‘ra» (211-oyat).
- «Belgi-alomat».
Alloh taolo yana Baqara surasida marhamat qiladi:
«Albatta, uning podshohligining oyati (belgisi) -sizlarga ichida Robbingizdan sakina va Oli Musodan hamda Oli Horundan qoldiq bor sandiq kelishidir» (248-oyat).
- «Ibrat».
Alloh taolo Hijr surasida marhamat qiladi:
«Albatta, bunda mo‘minlar uchun oyat (ibrat) bordir» (77-oyat).
- «Ajoyib ish».
Alloh taolo Mu’minun surasida marhamat qiladi:
«Ibn Maryamni va uning onasini oyat (ajoyib ish) qildik» (50-oyat).
- «Burhon, dalil».
Alloh taolo Rum surasida marhamat qiladi:
«Va osmonlaru yerning yaratilishi damda tillarin-giz va ranglaringizning turlicha bo‘lishi Uning oyat (burhon)laridandir» (22-oyat).
- «Jamoat».
Arablarda «Qavm oyati – jamoasi bilan chiqdi» degan gap bor.
- Qur’on oyati.
Ulamolar istilohida oyat shunday ta’riflanadi:
«Oyat Qur’on surasiga kirgan, boshlanishi va tugashi belgili bo‘lgan so‘zlar majmuasidir».
Shu bilan birga, Qur’oni Karimning har bir oyati yuqoridagi lug‘aviy ma’nolarni o‘z ichiga olgan bo‘ladi. Ha, Qur’oni Karimning har bir oyati mo‘jiza, ibrat, ajoyib ish, belgi-alomat, burhon, dalil, harf va so‘zlar majmuasi hamda Alloh taoloning qudrati dalilidir.
Qur’oni Karimning har bir oyati, uning avvali va oxiri haqidagi ilmni Alloh taolodan Jabroil alayhissalom o‘rgangan. U kishidan Nabiy alayhissalom, u zotdan esa musulmonlar o‘rganganlar.
Oyatlarni bir-biridan ajrata bilish, ularning boshlanish va tugash joylarini anglab yetish ma’nolarni yaxshi tushunib yetishda va boshqa bir qancha ishlarda yordam beradi.
Qur’oni Karimda «oyat» so‘zi ko‘p marta takrorlangan. «Oyat» so‘zi ba’zi bir joylarda yuqorida zikr qilingan ma’nolarning hammasini, ikkinchi bir joyda ikki-uchtasini, uchinchi joyda esa faqat bittasini ifoda etib kelgan. Ushbu nozik farq anglab yetilgandagina ma’no to‘g‘ri tushuniladi.
Oyatlarning tartibi haqida
Qur’onning jamlanishida oyatlarning tartibi Nabiy sollallohu alayhi vasallamning ishoralariga muvofiq va Alloh taoloning tavqifi – belgilab berishiga asosan bo‘lgan. «Tavqif» so‘zi bizning tilimizda «yuqoridan tasdiqlangan» degan ma’noni anglatadi. Ya’ni Qur’oni Karim oyatlarining tartibi Alloh taoloning O‘zi tarafidan belgilab, tayin qilib berilgan. Bu ishda bandalarning hech qanday daxli yo‘qdir.
Har bir suradagi oyatlarning o‘rni va basmalalarni suralarning boshiga qo‘yish tartibi shaksiz va xilofsiz, tavqifiydir. Shuning uchun unga xilof qilish joiz emas.
Qur’oni Karim oyatlari tartibi tavqifiy ekanining dalili quyidagi rivoyatda kelgan.
Ibn Abu Mulaykadan rivoyat qilinadi:
«Ibi Zubayr dedi: «Usmonga: «Sizlardan vafot etib, juftlarini qoldirganlarning...»ni boshqa oyat nasx qilgan. Nimaga uni yozasan yoki tark qilasan?» dedim. «Ey birodarimning o‘g‘li, undan hech narsani o‘z o‘rnidan o‘zgartirmayman», dedi».
Buxoriy rivoyat qilgan.
Demak, Usmon roziyallohu anhu oyatlarning o‘rnini o‘zgartirishga jur’at qilmaganlar. Garchi oyatning nasx qilingani sobit bo‘lib tursa ham, uni olib tashlamaganlar. Chunki u kishi o‘zlarida ham, boshqalarda ham Qur’on oyatlarining tartibiga aralashish huquqi yo‘qligini yaxshi bilar edilar. Jabroil alayhissalom Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga oyatlarning tartibini Allohning amriga muvofiq aytganlar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘z davrlari-da vahiy kotiblariga ushbu tavqifiy ilmni yetkazganlar.
Imom Ahmad Usmon ibn Abul Ossdan rivoyat qiladi:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida o‘tirg‘an edim. To‘satdan u zot ko‘zlarini yuqoriga qaratib, so‘ngra to‘g‘riladilar-da, keyin bunday dedilar:
«Menga Jabroil kelib, mana bu oyatni suradagi mana bu o‘rniga qo‘yishimni buyurdi: «Albatta, Alloh adolatga, yaxshilik qilishga, yaqin qarindoshga (haqini) berishga amr etur va fahshdan, munkardan hamda tajovuzkorlikdan qaytarur. U sizlarga va’z qilur. Shoyadki, eslatma olsangiz».
Hadis kitoblarida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning vahiy kotiblariga Qur’onni imlo qilib, so‘ngra ularga oyatlar tartibini ko‘rsatib berganlarini tasvirlaydigan ko‘plab hadislar mavjuddir. Nabiy sollallohu alayhi vasallam bir necha suralarni oyatlari tartibi bilan namozda yoki juma xutbalarida ko‘pchilik sahobalar guvohligida o‘qiganlar. Mana shu holat oyatlarning tartibi tavqifiy ekaniga ochiq-oydin dalildir.
Sahobalardan biror kishi oyatlarning Nabiy sollallohu alayhi vasallam belgilab bergan tartibiga xilof qilmagan. Hatto bu masala mutavotir darajasiga yetgan.
«Sura» so‘zining ma’nolari
«Sura» so‘zi lug‘atda «qo‘rg‘on», «manzil» va «sharaf» degan ma’nolarni anglatadi.
Ulamolarimiz istilohida esa «Sura Qur’on oyatlarining boshlanishi va tugashi belgilangan mustaqil majmuasidir».
Boshqacha qilib aytsak, Qur’on oyatlarining qo‘rg‘on bilan o‘ralgandek bir to‘plami «sura» deyiladi.
Qur’oni Karimdagi eng qisqa sura Kavsar surasi bo‘lib, uch oyatdan, eng uzun sura esa Baqara surasi bo‘lib, 286 oyatdan iborat.
Qur’onda 114 ta sura bo‘lib, ulardan har birining o‘z nomi bor. Ba’zi suralarning nomi suraning avvalidagi so‘zdan olingan. Ba’zilariniki esa o‘sha surada zikri ko‘proq kelgan narsalarning nomiga qo‘yilgan.
Suralarining tartibi haqida
Suralarning tartibi ham tavqifiydir. E’tibor beradigan bo‘lsak, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hayotlari qur’oniy suralarning barchasini o‘z ichiga oladi. Buning aksi bo‘lishi mumkin ham emas. «Suralarning tartibi sahobalar ijtihodi bilan bo‘lgan» yoki «Ba’zi suralar tartibi ijtihodiy va ba’zilari tavqifiy bo‘lgan» kabi fikrlar hech qanday asosga ega emas.
Shu ma’noda imom Zarkashiyning quyidagi so‘zi bir oz mulohazalidir:
«Ba’zi suralarning tartibi Alloh vojib qilgan ish yuzasidan emasdir. Balki u sahobalarning ijtihodi va ixtiyoriga bog‘liqdir. Shuning uchun ham har birlarining o‘zlari xohlagan tartibdagi mus'haflari mavjud bo‘lgan».
Zarkashiy keltirgan sababga taslim bo‘lish joiz emas. Chunki sahobalarning o‘zlariga tegishli xos mus'haflaridagi suralar tartibi ularning shaxsiy ixtiyorlari bilan bo‘lgan. Lekin ushbu tartibga boshqa biror kishini majbur qilmaganlar hamda buning aksi haromdir, degan da’voni ham olg‘a surmaganlar. Zero, ular ushbu mus'haflarni omma uchun emas, balki o‘zlari uchun yozganlar. Usmon roziyallohu anhuning mus'haflari tartibini ummat ijmo’ bilan qabul qilgach, yolg‘iz holdagi mus'haflarni tark qilganlar. Agar suralar tartibi o‘zlarining ijtihodiga tashlab qo‘yilganligiga, bu narsa o‘z ixtiyorlariga bog‘liq ekaniga e’tiqod qilganlarida, albatta, Usmon roziyallohu anhuning mus'haflari tartibini emas, balki o‘z mus'haflari tartibini mahkam ushlagan bo‘lar edilar. So‘ngra Zarkashiyning o‘zi ham suralar orasidagi tartibni tavqifiy, deydiganlar bilan ijtihodiy, deydiganlar orasidagi ixtilof faqatgina lafzda ekanini aytadi.
«Suralarning tartibi ikki qismga ko‘ra bo‘lgan – tavqifiy va ijtihodiy» degan fikrni olg‘a suruvchilar ikkinchi qism, ya’ni «ijtihodiy bo‘lgan» degan fikrlarida sahih dalilga suyanmaydilar. Har qalay, bu ikkinchi fikr tarafdorlarining soni nihoyatda oz bo‘lib, muvaffaqiyat qozonmagan. Qozi Abu Muhammad ibn Atiyya shunday deydi:
«Suralarning aksari – as-sab’ at-tival (yetti uzun sura), «Haa-Miim»lar va mufassallarning tartibi Nabiy sollallohu alayhi vasallamning hayotlik chog‘larida ma’lum bo‘lgan».
Abu Ja’far ibn Zubayrning fikricha, «Suralar tartibi tavqifiydir», deydiganlar «Ular ijtihodiy», deydiganlardan ko‘proq.
Tavqifiy, degan qavlga xilof qilgan ozchilik kishilar nihoyatda zaif hadisga suyanishadi. Balki, bu hadisning asli yo‘q bo‘lishi ham mumkin. Uning barcha rivoyatlaridagi isnodi Yazid Forsiyga borib taqaladi. U Ibn Abbosdan, deb rivoyat qiladi. Imom Buxoriy Yazid Forsiyni zaiflardan, deb zikr qilgan. Uning o‘zi yolg‘iz roviy bo‘lganda, ushbu kabi muhim hadislar undan qabul qilinmaydi. Ushbu hadisda Qur’on suralarining ma’rifati, qiroati va mus'haflarga yozilishi qat’iy mutavotir yo‘l bilan sobit bo‘lganligi haqidagi xabarlarga shubha bildirish bor. Yana unda suralarning avvalidagi «basmala»ning sobitligiga ham shak bildirilgan. Go‘yoki Usmon roziyallohu anhu ularni o‘z fikri bilan qoldirgan va o‘z fikri bilan o‘chirgan. Bunday tuhmatdan u zotni Allohning O‘zi asrasin. Shuning uchun ham bu hadisning asli yo‘q, deyishga majburmiz. Bu botil hadisni zikr qilib, gapni cho‘zib o‘tirishning hojati yo‘q. Balki undagi Usmon roziyallohu anhuning Ibn Abbos roziyallohu anhuga bergan javobiga ishora qilib o‘tamiz. Qur’oni Karimda Tavba hamda Anfol suralari ketma-ket joylashgan bo‘lib, ular orasida «basmala»ning yo‘qligi xususida Usmon roziyallohu anhu:
«Anfol Madinada nozil qilingan avvalgi suralar-dan edi. «Baroat» esa Qur’ondagi oxirgi suralardandir. Undagi qissalar Anfoldagi qissalar bilan o‘xshash bo‘lib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bizlarga «Baroat» Anfoldanmi, yo‘qmi, bayon qilmay, qabz qilindilar. Men undan deb gumon qildim va shuning uchun ularning orasini yaqinlashtirdim», deydi.
Demak, bu mavzuda ixtiyor qilingan va kuchli fikr shuki, biz bugungi kundagi mus'haflarda ko‘rib turgan suralarning tartibi xuddi oyatlar tartibi kabi tavqifiy bo‘lib, bu mavzuda ijtihodga o‘rin yo‘qdir.
Qur’oni Karimning suralari va oyatlari haqida ba’zi ma’lumotlar
Qur’oni Karim suralari to‘rt qismga bo‘linadi.
- Tivol (Uzun suralar).
Bu qismdagi suralar yettita: Baqara, Oli Imron, Niso, Moida, An’om, A’rof suralari, Anfol bilan Tavba birgalikda yoki bu ikkisining o‘rniga Yunus surasi tivol guruhiga kiradi.
- Mi’un (Yuztaliklar). Oyatlari yuzdan ziyod yoki shunga yaqin bo‘lgan suralar.
- Masaaniy (Qiroati ko‘p takrorlanadigan).
Bu qismdagi suralar avvalgi qismdagidan keyin keladi. Ular uch turdan – uzun, o‘rtacha va qisqa suralardan iboratdir.
- Mufassal (bo‘lingan suralar). Bu qismdagi suralarning
orasi «basmala» bilan ko‘p bo‘lingani uchun shunday nomlangan. Ularning uzunlari «Qof»dan «Naba’»gacha, o‘rtachalari «Naba’»dan «Zuho»gacha, qisqalari «Zuho»dan oxirigacha.
Qur’oni Karim suralarining soni 114 ta.
Qur’oni Karimdagi eng qisqa oyat «Ya siin» bo‘lib, ikki harfdan iborat. Eng uzun oyat esa Baqara surasidagi «dayn» («qarz oldi-berdisi») oyatidir.
Qur’oni Karim oyatlari sonining olti ming ikki yuztadan ortiq ekaniga ittifoq qilingan, undan tepasi haqida ixtilof qilingan. Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, oyatlar adadi xususida yuzaga kelgan ixtilof ba’zi oyatlarni qo‘shish yoki olish bilan emas, ayrim oyatlarni ba’zilar bitta oyat deb qaragan bo‘lsa, boshqasi ikkiga bo‘lib, ikkita oyat deb qaraganidan kelib chiqqan.
Qur’oni Karimning sura va oyatlarga bo‘linishi uni yodlashni osonlashtiradi. Shuningdek, o‘quvchiga o‘z dini va shariatining ma’lum bir qismini o‘rganib bo‘lganini his qildiradi.
KЕYINGI MAVZU:
Qur’onning yetti harfda nozil bo‘lishi
“Natijani tadbirlar soni bilanmas, jamiyatga qo‘shilgan ijobiy ta’sir bilan baholaymiz”
#Vakilliklar faoliyatidan
Bugungi kunda Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Toshkent shahri va viloyatlarda O‘zbekiston musulmonlari idorasining 14 ta hududiy vakilligi faoliyat yuritadi. Ular tasarrufida jami 2161 ta masjid bo‘lib, 3000 dan ziyod imom-xatib va imom noibi xizmat qiladi. Ushbu ruknimizda hududiy vakillar bilan turkum suhbatlarni reja qilganmiz. Shu maqsadda Qashqadaryo viloyatida bo‘ldik.
Qashqadaryo viloyati bosh imom-xatibi, “Imom Buxoriy” ordeni sohibi, Ulamolar kengashi a’zosi Rahmatullo domla USMONOV bilan suhbat
– Assalomu alaykum, domla. Suhbatimizni Siz viloyat bosh imom-xatibi sifatida ish boshlagan davrlardan boshlasak. Dastlab vakillik faoliyatini tahlil qilib, qanday og‘riqli nuqtalar, tezkorlik bilan hal etilishi kerak bo‘lgan muammolarni ko‘rgan edingiz va bugungi kunda ular qanchalik hal etilgan?..
– Va alaykum assalom va rohmatulloh. Bundan rosa 14 yil oldin – 2012 yilning iyul oyida O‘zbekiston musulmonlari idorasining Qashqadaryo viloyati vakili hamda viloyat bosh imom-xatibi sifatida faoliyat boshlaganman. O‘shanda vakillikning faoliyatini atroflicha tahlil qilib, tizimli yondashuvni talab etadigan qator vazifalarni belgilab olganmiz.
Xususan, masjidlar faoliyatini yagona tartib va talablar asosida tashkil etish, imom-xatiblar va diniy soha xodimlarining ilmiy-ma’rifiy salohiyatini yuksaltirish, ijro intizomi va hisobdorlikni kuchaytirish, aholi, ayniqsa yoshlar o‘rtasida sog‘lom diniy-ma’rifiy muhitni mustahkamlash, joylarda targ‘ibot-tashviqot ishlarini yanada samarali yo‘lga qo‘yish kabilarga alohida e’tibor qaratdik.
Bugunga kelib vakillikda 22 nafar salohiyatli, o‘z ishining mutaxassisi bo‘lgan xodim ishlamoqda. Zamonaviy moddiy-texnik ba’zamiz bor. Viloyatdagi 187 ta masjid faol ishlab turibdi.
Masjidlarning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, hujjatlar yuritilishini takomillashtirish, fuqarolar murojaatlari bilan ishlash sifatini oshirish, shuningdek, vakillik tizimida mazkur yo‘nalishlar bo‘yicha ishlarni samarali tashkil etish, vazifalar ijrosini muvofiqlashtirish va nazorat qilish maqsadida tegishli bo‘limlarni tashkil etish zarurati ham bor edi.
O‘tgan yillar davomida mazkur yo‘nalishlar bo‘yicha aniq rejalar asosida tizimli ishlar amalga oshirildi. Natijada viloyat vakilligi hamda masjidlar faoliyati yanada takomillashtirildi. Vakillik tuzilmasida tegishli shtat birliklari joriy etilib, sohaning ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha malakali mutaxassislar ishga qabul qilindi. Bu esa faoliyatni samarali tashkil etish, vazifalar ijrosini muvofiqlashtirish, nazorat mexanizmlarini kuchaytirish hamda joylardagi ishlarni sifatli yo‘lga qo‘yish imkonini berdi.
Imom-xatiblar uchun muntazam malaka oshirish va o‘quv-seminarlar yo‘lga qo‘yildi, aholi bilan ochiq muloqotlar va ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar ko‘lami sezilarli darajada kengaydi. Yiliga «Jaholatga qarshi ma’rifat» g‘oyasini keng targ‘ib etish, ekstremizm, terrorizm, missionerlik va yot g‘oyalarga qarshi kurashish, huquqbuzarlik, jinoyatchilik, giyohvandlik, o‘z joniga qasd qilish, erta turmush va ajrimlarning oldini olish, yoshlar, mehnat migrantlari va harbiy xizmatchilar bilan manzilli ishlash, sog‘lom turmush tarzi, oila mustahkamligi, ma’naviy qadriyatlar, ijtimoiy tarmoqlardagi virtual tahdidlardan himoya, atrof-muhitni asrash hamda mahallada tinchlik va hamjihatlikni ta’minlashga qaratilgan 35 mingdan ortiq keng ko‘lamli targ‘ibot-tashviqot ishlari amalga oshiriladi.
O‘sha davrda imom-xatib va diniy soha xodimlarining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish zarurati bor edi. Amalga oshirilgan islohotlar natijasida hamda muftiy hazratlarining tashabbuslari va bevosita boshchiliklari bilan masjidlarda faoliyat yuritayotgan imom-xatiblar va imom-noiblari oylik ish haqi bilan ta’minlandi. Bu esa ularning ijtimoiy barqarorligini mustahkamlash, o‘z xizmat vazifalarini sidqidildan va mas’uliyat bilan ado etishi uchun muhim omil bo‘lmoqda.
Ta’kidlash joizki, muhtaram Yurtboshimiz tomonidan berilayotgan imkoniyatlar natijasida viloyatimizda haj ziyorati uchun ajratiladigan kvotalar yildan-yilga oshib, fuqarolarning muqaddas ziyorat amalini ado etish imkoniyatlari kengayib bormoqda. Xususan, 2012 yilda viloyatdan bor-yo‘g‘i 150 nafar fuqaro haj ziyoratini amalga oshirgan bo‘lsa, bugungi kunda ushbu ko‘rsatkich yiliga 800 nafardan oshdi. Bu esa sohada amalga oshirilgan tashkiliy ishlar va ziyoratchilarga ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifati anchayin oshganini ko‘rsatadi.
– Viloyatdagi 180 dan ortiq jome masjidlarning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, ayniqsa, tarixiy va me’moriy ahamiyatga ega bo‘lgan qadimiy masjidlarni asl qiyofasini saqlagan holda ta’mirlash ishlarida vakillik mahalliy aholi va homiylar bilan aloqalarni qanday muvofiqlashtirmoqda?
– Viloyatdagi jome masjidlar moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, ularning obodligi va faoliyati uchun munosib sharoit yaratish masalasi doimo e’tibor markazimizda bo‘lib kelmoqda. Bu borada ishlar tizimli, shaffof va jamoatchilik bilan hamkorlik asosida tashkil etilgan. Ayniqsa, tarixiy va me’moriy ahamiyatga ega bo‘lgan qadimiy masjidlarni ta’mirlashda ularning asl qiyofasi, milliy me’moriy uslubi va tarixiy qimmatini saqlashga alohida ahamiyat qaratiladi. Bunday obyektlarda har qanday ish tegishli mutaxassislar tavsiyalari va belgilangan talablar asosida amalga oshiriladi.
Masjidlarni obodonlashtirish va ta’mirlash ishlarida mahalliy aholi, saxovatpesha homiylar va jamoatchilikning ishtiroki muhim o‘rin tutadi. Vakillik tomonidan ushbu jarayonlar muvofiqlashtirilib, homiylik tashabbuslarining maqsadli va samarali yo‘naltirilishi ta’minlanmoqda.
Faoliyatimni boshlagan paytimda viloyatimizda 182 ta jome masjid faoliyat yuritar edi. Aytib o‘tilganidek, bugungi kunda ularning soni 187 taga yetdi. O‘tgan 14 yil davomida 58 ta masjid zamon talablariga mos ravishda qayta bunyod etildi, 100 dan ortiq masjidda esa keng ko‘lamli ta’mirlash va rekonstruksiya ishlari amalga oshirildi. Misol uchun, 2026 yilning birinchi yarim yilligida 2 ta – Chiroqchi tumanidagi "Abu Bakr Siddiq" hamda Kitob tumanidagi "Shayx Sobir" masjidlari qayta qurilib, muborak Ramazon oyida masjidning yangi binosi namozxonlarga topshirildi.
Shuningdek, namozxonlar uchun munosib va qulay sharoitlar yaratish maqsadida 70 dan ortiq tahoratxonalar to‘liq qayta qurilib, zamonaviy talablar asosida foydalanishga topshirildi.
– Keyingi yillarda vakillik tomonidan imom-xatiblar va ularning noiblari malakasini oshirish, ularning nafaqat diniy, balki dunyoviy, siyosiy-ijtimoiy bilimlarini zamon talablariga moslashtirish bo‘yicha qanday tizimli dasturlar va o‘quv seminarlari tashkil etildi?
– Imom-xatiblar va ularning noiblari malakasini oshirish, ularning zamon talablariga mos bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish Qashqadaryo vakilligi faoliyatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitasi tomonidan tashkil etilayotgan malaka oshirish kurslari, o‘quv-seminarlar va qayta tayyorlash mashg‘ulotlarida imom-xatiblar va ularning noiblari muntazam ishtirok etib kelmoqda. Hozirgi kunga qadar viloyatdagi 187 nafar imom-xatib hamda 91 nafar imom noiblar O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitasi huzuridagi Diniy-ma’rifiy sohada malaka oshirish va qayta tayyorlash institutida hamda Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida malaka va ko‘nikmalarini oshirishdi.
Ayniqsa, imom-xatiblarning oliy diniy ma’lumotga ega bo‘lishini ta’minlash borasida tizimli ishlar amalga oshirilmoqda. 2012 yilda viloyatdagi imom-xatiblarning atigi 16 nafari oliy ma’lumotga ega bo‘lgan bo‘lsa, so‘nggi 14 yil davomida bu ko‘rsatkich keskin oshib, bugungi kunda imom-xatiblarning oliy ma’lumotlilari 90 nafardan oshdi. Hozir ham oliy ma’lumotga ega bo‘lmagan 20 nafar imom-xatib Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida modul tizimi asosida tahsil olib, o‘z bilim va salohiyatini oshirmoqda. Bu ishlar izchil davom ettirilib, yaqin istiqbolda 100 foiz oliy diniy ma’lumotli mutaxassislar sifatida shakllantirish maqsad qilingan. Zero, bugungi kunda imom-xatiblar nafaqat diniy ilm sohibi, balki keng dunyoqarashga ega, jamiyat bilan samarali muloqot qila oladigan, zamonaviy jarayonlarni to‘g‘ri anglaydigan ma’naviy-ma’rifiy yetakchi bo‘lishi zamon talabidir.
– Viloyatdagi Qur’oni karim va tajvid kurslari faoliyati haqida ham aytib o‘tsangiz...
– Qur’oni karim va tajvid kurslari faoliyati aholi orasida diniy bilimlarni faqat belgilangan tartib va malakali mutaxassislar orqali olish madaniyatini shakllantirishga xizmat qilmoqda. Bu esa o‘z navbatida norasmiy diniy ta’lim maskanlari faoliyatining oldini olish, diniy savodxonlikni oshirish va sog‘lom ma’rifiy muhitni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Viloyat vakilligi hamda Kitob tumanidagi "Xoja Buxoriy" o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi qoshida faoliyat yuritayotgan Qur’oni karim va tajvid o‘quv kurslari orqali har yili jami 1560 nafar tinglovchi Qur’on tilovati va tajvid qoidalari bo‘yicha zarur bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lmoqda. Bu esa aholi diniy savodxonligini oshirish, yosh avlodni ilmiy-ma’rifiy ruhda tarbiyalash yo‘lida muhim ahamiyat kasb etmoqda.
– Ayol-qizlar orasida diniy-ma’rifiy ishlarni yuritadigan otinoyilar faoliyatini tartibga solish, ularning diniy tushunchalarini o‘stirish, xotin-qizlar orasida yot g‘oyalar tarqalishining oldini olish borasida vakillik qanday natijalarni ko‘rsata oldi?
– Ayol-qizlar o‘rtasida diniy-ma’rifiy faoliyat olib borayotgan otinoyilarning ishini yagona tizim asosida tashkil etishga alohida e’tibor qaratilgan. Ilgari bu yo‘nalishda muayyan tajriba mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, faoliyatni muvofiqlashtirish, ilmiy salohiyatni muntazam oshirish va nazorat qilish mexanizmlarini yanada takomillashtirish zarurati bor edi.
Shu maqsadda har bir otinoyining bilim darajasi, faoliyat yo‘nalishi va mas’uliyat doirasi qayta ko‘rib chiqildi. Hozirgi kunda vohada faoliyat yuritayotgan jami 284 nafar otinoyining malakasini oshirish maqsadida tizimli o‘quv-seminarlar, suhbatlar va davra yig‘inlari yo‘lga qo‘yildi. Taҗribali ulamolar va mutaxassislar ishtirokida aqida, fiqh, tafsir, hadis, milliy qadriyatlar, oila mustahkamligi hamda zamonaviy axborot makonida uchrayotgan mafkuraviy tahdidlarga qarshi ma’rifiy mashg‘ulotlar tashkil etildi. Ular faoliyati monitoring qilinib, aholi bilan ishlash samaradorligi doimiy tahlil qilib borilmoqda.
Bugungi kunda bu ishlar o‘zining amaliy natijasini bermoqda. Otinoyilar mahallalarda xotin-qizlar bilan manzilli ishlash, ularning murojaatlarini o‘rganish, diniy savodxonlikni oshirish va sog‘lom ma’naviy-ma’rifiy muhitni shakllantirishda faol ishtirok etmoqda. Ayniqsa, erta nikoh va ajrimlarning hamda yot g‘oyalar va turli buzg‘unchi qarashlar ular munosib hissa qo‘shmoqda.
– Darvoqe, oilaviy ajrimlar, o‘z joniga qasd qilish yoki jinoyatchilik kabi og‘ir ijtimoiy muammolar eng ko‘p kuzatiladigan mahallalar bilan ishlashda imomlarning mas’uliyati va hisobdorligi qanday bo‘lmoqda?
– Vakillik tomonidan imom-xatiblarning mahalla faollari, xotin-qizlar va yoshlar bilan manzilli ishlash mas’uliyati yanada kuchaytirilgan. Ayniqsa, oilaviy ajrimlarning oldini olish, notinch oilalar bilan ishlash, yoshlarni turli salbiy ta’sirlardan asrash va jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Har oy tumanlarda sayyor yig‘ilishlar o‘tkazilib, joylardagi mavjud holatlar, dolzarb muammolar va ularning yechimlari muhokama qilib borilmoqda. Mazkur yig‘ilishlarda imom-xatiblarning mas’uliyati, mahallalar bilan hamkorligi va amalga oshirilayotgan ishlarning samaradorligi tahlil qilinadi. Xususan, o‘tgan yil yakuni bo‘yicha viloyat miqyosida imom-xatiblar tomonidan mahallalarda mingdan ortiq oila bilan manzilli ishlar olib borildi. Ular bilan o‘tkazilgan suhbatlar, ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar va tushuntirish ishlari natijasida bir qator oilaviy nizolarning oldi olinib, ajrim yoqasiga kelib qolgan oilalarni yarashtirishga erishildi.
Muhimi, imom-xatiblar ishi faqat o‘tkazilgan tadbirlar soni bilan emas, balki insonlar taqdiriga ijobiy ta’sir ko‘rsata olgan amaliy natijalari bilan baholanmoqda. Shuning uchun imomlarimiz mahallada xalq bilan yaqin muloqot qiladigan, oila, jamiyat barqarorligini ta’minlashga hissa qo‘shadigan ma’naviy-ma’rifiy rahnamo sifatida o‘z mas’uliyatini chuqur anglab, faoliyat olib bormoqda.
– Ijtimoiy tarmoqlarda da’vat ishlarini olib borish, nasafziyo.uz sayti va ijtimoiy sahifalarni yuritishda vakillik qoshida maxsus media guruh yoki zamonaviy kadrlar jamoasi shakllantirilganmi?
– Bugungi axborot asrida internet makonidagi diniy-ma’rifiy faoliyat muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Shu bois, vakillik tomonidan zamonaviy axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish, ijtimoiy tarmoqlarda aholi, ayniqsa, yoshlar bilan muloqotni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Bu borada vakillikda zamonaviy talablarga javob beradigan media xonasi tashkil etilib, zarur zamonaviy texnik jihozlar bilan ta’minlandi. Shuningdek, diniy-ma’rifiy kontentlarni tayyorlash, tahrir qilish va keng jamoatchilikka yetkazish yo‘nalishida faoliyat olib boruvchi malakali kadrlar jalb qilingan.
Mazkur tizim orqali o‘n bir yildan buyon faoliyat yuritib kelayotgan nasafziyo.uz veb-sayti hamda ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalar muntazam yuritilmoqda. Shuningdek, 2017 yilda tashkil etilgan Telegram kanali bugungi kunda keng auditoriyaga ega bo‘lib, aholiga tezkor va ishonchli diniy-ma’rifiy axborotlarni yetkazishda muhim axborot maydoniga aylangan.
Shuningdek, bugungi kunda viloyatimizdagi har bir masjidning Telegram, YouTube, Facebook va Instagram sahifalari hamda guruhlari faoliyat yuritib, ularning umumiy a’zolari soni 310 ming nafardan ziyodni tashkil etadi. Jumladan, birgina nasafziyo telegram kanalining 120 mingdan ortiq a’zosi bor. Shuningdek, Ular orqali aholiga dolzarb ma’naviy-ma’rifiy materiallar, diniy-ma’rifiy tavsiyalar, masjid faoliyatiga oid yangiliklar hamda e’lonlar muntazam yetkazib borilmoqda.
Albatta, raqamli makon doimiy ravishda yangilanib borayotgani sababli bu yo‘nalishdagi ishlar ham uzluksiz takomillashtirilmoqda. Asosiy maqsad — zamonaviy media imkoniyatlaridan foydalangan holda xalqimizga, ayniqsa, yosh avlodga sifatli, ishonchli va ta’sirchan diniy-ma’rifiy axborotlarni yetkazib berishda davomli izlanishdamiz.
– Vakillikning «Vaqf» xayriya jamoat fondi viloyat filiali bilan birgalikda kam ta’minlangan oilalar, yetimlar va nogironligi bor shaxslarga yordam berish borasidagi faoliyati so‘nggi yillarda qanchalik shaffoflashdi va xayriya tadbirlari ko‘lami voha miqyosida qanchalik kengaydi?
– «Vaqf» xayriya jamoat fondi viloyat filiali bilan hamkorlikda aholiga ijtimoiy ko‘mak ko‘rsatish, ehtiyojmand oilalarni qo‘llab-quvvatlash va xayrli tashabbuslarni amalga oshirish faoliyatimizning ajralmas qismi hisoblanadi.
Yordamga muhtoj oilalar, yetimlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolarning holati o‘rganilib, ularga zarur ko‘maklar o‘z vaqtida yetkazib berilmoqda. Jumladan, Ramazon oyi va Qurbon hayiti arafasida davlatimiz rahbari tomonidan ajratilgan mablag‘lar belgilangan tartib asosida ehtiyojmand oilalar, yetimlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolarga yetkazib berildi. Bu xayrli ishlar xalqimizga bo‘lgan e’tibor va g‘amxo‘rlikning yana bir amaliy ifodasi bo‘ldi.
Amalga oshirilayotgan har bir xayrli tashabbus manzillilik, ochiqlik va adolat tamoyillari asosida tashkil etilib, vohamizda xayriya ishlarining ko‘lami va samaradorligi yildan-yilga ortib bormoqda. Yaqinda ko‘makka muhtoj bir oilaga uy qurib berigani ham so‘zimizning bir dalilidir.
– Bu zamindan yetishib chiqqan ulug‘ zotlarning boy ilmiy merosi, qadamjolari tarixini xalqaro va respublika miqyosida targ‘ib qilish borasidagi ishlarga ham to‘xtalib o‘tsangiz...
– Bu vohadan yetishib chiqqan Abu Muin an-Nasafiy, Abu Bakr al-Kosoniy, Abu Hafs Nasafiy, Abu Hafs Keshiy, Abu Shakur as-Solimiy, Pazdaviy kabi ko‘plab allomalarning ilmiy merosi nafaqat yurtimiz, balki butun islom olami ma’naviy xazinasining ajralmas qismidir.
Vakillik faoliyati davomida ushbu boy ilmiy-ma’rifiy merosni o‘rganish, targ‘ib qilish va keng jamoatchilikka yetkazishga alohida e’tibor qaratildi. Xususan, allomalarimiz hayoti va ilmiy faoliyati, ular bilan bog‘liq tarixiy maskanlar va qadamjolarni o‘rganish, ularning ma’naviy ahamiyatini yoritish borasida ilmiy-ma’rifiy tadbirlar, davra suhbatlari va targ‘ibot ishlari amalga oshirib kelinmoqda.
Alloh taolo din ravnaqi, yurt tinchligi yo‘lida xizmat qilayotgan barcha yurtdoshlarimizni ikki dunyoda mukofotlasin!
O‘MI Matbuot va media bo‘limi mutaxassisi
Abdulatif ABDULLAYEV suhbatlashdi.
