Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) Makkaning qon to‘kmay fath etilayotganidan shod edilar, ammo shaharning pastki qismida, Xolid guruhi tomonida qilichlarning havoda yaltiraganini ko‘rib, ancha xafa bo‘ldilar. Chunki qon to‘kmaslikka, urush qilmaslikka buyurgan edilar.
“Ey Xolid! Men seni jang qilishdan man etmadimmi?” deb so‘radilar. “Yo Rasululloh! Birinchi bo‘lib mushriklar hujum qildi!” dedi Xolid ibn Valid. Shunda Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Bu hodisa ilohiy taqdir ekan!” deya sukutga cho‘mdilar.
Fathdan bir kun oldin Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam): “Alloh Makka fathini nasib etsa, ertaga Bani Kinona yurtiga boramiz. Bani Kinona bir paytlar bu yerda Quraysh mushriklari bilan kufr soyasi ostida birlashgan edi!” deya marhamat qilgandilar. Bir kundan keyin Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam)ning bayroqlari Bani Kinona yurtida tikildi, chodirlari ham o‘sha yerga qurildi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) chodirlarida biroz dam oldilar, g‘usl qildilar, yangi kiyim kiyib, sakkiz rakat Zuho namozi o‘qidilar. Yana tuyalariga minib, qo‘shin yoniga keldilar.
Hijratning sakkizinchi yili, Ramazon oyining yigirmanchi (juma) kuni edi.
Insoniyat tarixida buyuk inqilob ro‘y berdi. Insonlarni insoniylikdan mahrum qilayozgan butparastlik markazi Makkaga bu sharafni qaytadan yuksaltirgan, “Yagona iloh” e’tiqodining vakili bo‘lmish Islom lashkari yorqin va adolatli bir zafar ila kirib kelgan edi.
Allohning eng suyukli quli va elchisi Muhammad (sollallohu alayhi va sallam) boshlarida dubulg‘a, ostilarida Qosvo laqabli tuyalari, Fath surasini o‘qigan holda, sahobalar davrasida Ka’ba Masjidiga keldilar. Ro‘paralarida buyuk Ka’ba butun azamati bilan namoyon bo‘ldi. Gulduros takbir sadolaridan yaqin-atrofdagi tog‘lar titrab ketgandek bo‘ldi.
Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) ehromsiz holda Harami sharifga kirdilar, Ka’bani tuyaning ustida yetti marta tavof qildilar. Qo‘llaridagi uchi egri tayoq bilan Hajarul Asvadni o‘pib, tavof qildilar.
Ka’ba atrofida mushriklar sig‘inib kelgan uch yuz oltmishta but hali turardi. Holbuki, Ka’ba tavhid e’tiqodining ilk obidasi sifatida qurilgan edi.
Butlarning eng kattasi inson shaklida yasalgan, “quyosh tangrisi” hisoblangan Hubal edi. Qizil yoqutdan qilinib, Ka’ba ustiga qo‘yilgan bu katta butning oldida yetti dona o‘q turardi. O‘qlarga “Ha” va “Yo‘q” yozuvlari yozilgan bo‘lib, butga sig‘inuvchi arablar biror ish boshlashdan oldin bu o‘qlar yordamida fol ochar edi.
Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) qo‘llaridagi tayoq bilan turtib, butlarni shaxsan o‘zlari yiqita boshladilar. Har bir but ag‘darilib tushayotganida ushbu oyatni o‘qirdilar:
﴿وَقُلۡ جَآءَ ٱلۡحَقُّ وَزَهَقَ ٱلۡبَٰطِلُۚ إِنَّ ٱلۡبَٰطِلَ كَانَ زَهُوقٗا٨١﴾
«Yana ayting: “Haqiqat (ya’ni Islom) keldi va botil (kufr) yo‘qoldi. Chunki botil narsa yo‘qoluvchidir”» (Isro, 81).
Ka’baning ichkarisi ham Quraysh butlariga, devorlari esa, but rasmlariga to‘la edi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) Ka’baning eshikboni Talha o‘g‘li Usmondan Ka’baning kalitini so‘radilar. Ka’ba eshigi ochilib, ko‘zlari devorlardagi suratlarga, Ibrohim va Ismoil payg‘ambarlarning timsoli deb mushriklar e’tiqod qilgan haykallarga tushdi. Rivoyatlarga ko‘ra, bular bir but edi. Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam) ularni olib tashlashni buyurdilar (Imom Buxoriy rivoyati).
Umar darhol butlarni tashqariga olib chiqdi. Ka’ba suratlardan va butlardan tozalanganidan so‘ng, kaliti Talha o‘g‘li Usmonga berildi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) yonlarida Zayd o‘g‘li Usoma, Bilol, Talha o‘g‘li Usmonlar bilan Ka’baga kirdilar. Ikki rakat namoz o‘qib, Bayti sharifni aylanib chiqishdi.
Hamma tomondan musulmonlarning takbir ovozlari kelar, Allohga hamdlar aytilar edi.
Bu asnoda butun Quraysh Masjidi Haromga yig‘ildi, o‘zi haqida beriladigan hukmni sabrsizlik bilan kuta boshladi. Allohning oxirgi elchisi Ka’ba eshigi ostonasida turib, ushbu mashhur xutbalarini aytdilar. Bu nutq ila Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) nafaqat makkaliklarga, balki butun insoniyatga xitob qilar edilar:
“Allohdan boshqa iloh yo‘q, yolg‘iz Alloh bor. Uning hech qanday sherigi va yordamchisi yo‘q. Alloh va’dasining ustidan chiqdi. Bandasiga yordam berdi. Barcha dushmanlarimizni tarqatib yubordi. Shuni yaxshi bilinglar, barcha eski udumlar, barcha mol va qon da’volari bugun shu ikki oyog‘im ostidadir (ya’ni bekor bo‘ldi). Faqat Ka’ba hamda hojilarga suv ulashish ishi eski holicha qoldirildi.
Ey Quraysh jamoasi! Alloh sizlardan johiliyat davridan qolgan g‘ururni, ota-bobolar va nasl-nasab bilan kibrlanishni ketkazdi. Barcha insonlar Odamdan, Odam (alayhissalom) esa tuproqdan yaratilgandir!” dedilar va shu yerda Qur’ondan ushbu oyatlarni o‘qidilar:
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن ذَكَرٖ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ شُعُوبٗا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓاْۚ إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتۡقَىٰكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٞ١٣﴾
«Ey insonlar! Darhaqiqat, Biz sizlarni bir erkak (Odam) va bir ayol (Havvo)dan yaratdik hamda bir-birlaringiz bilan tanishishingiz (do‘st-birodar bo‘lishingiz) uchun sizlarni (turli-tuman) xalqlar va qabila (elat)lar qilib qo‘ydik. Albatta, sizlarning Alloh nazdidagi eng hurmatlirog‘ingiz taqvodorrog‘ingizdir. Albatta, Alloh bilguvchi va ogohdir» (Hujurot, 13).
Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) nutqlarida halol va haromga doir ba’zi hukmlarni ham bildirganlaridan so‘ng: “Ey Quraysh jamoasi! Sizlarga hozir qanday muomalada bo‘lishimni o‘ylayapsiz?” deya so‘radilar.
Mushriklar baravariga: “Yaxshilik umid qilamiz. Siz saxovatli va olijanob qardoshimizning o‘g‘lisiz!” deya javob qildi.
“Bugun sizlar o‘tgan ishlaringizga javobgar emassizlar! Qani endi tarqalinglar!” deya marhamat qildilar.
Qurayshliklar va makkaliklar bu so‘zlar bilan afvga muyassar bo‘ldi. Ularning fikricha, “Urush Payg‘ambari” deb hisoblangan Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) “Rahmat Payg‘ambari” ekanlarini yana bir bor ko‘rsatib qo‘ydilar. Makkalik muhojirlar bilan qurayshliklar quchoqlashishdi.
Bu “Fath nutqi” bilan Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam):
Bu xutbadan keyin Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) Masjidi Haromga kirdilar. Zamzam suvi tarqatish ishini yana avvalgiday Abbosda, Ka’ba xizmatini Talha o‘g‘li Usmonda qoldirdilar.
Peshin payti habashlik muazzin hazrat Bilol Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) amrlari bilan Ka’baning ustiga chiqdi va azon aytdi. Bu qanday muazzam bir inqilob edi, bir kunning o‘zida Ka’bada bir qancha butlarga sig‘inilgan bo‘lsa, peshin vaqti Bilolning baland va yoqimli ovozi (“La ilaha illalloh” kalimasi orqali) Allohning yagonaligini barcha mushriklarga e’lon qilar, islomiy o‘zgarishning dovrug‘ini butun Makka ufqlariga yoyar edi.
Namozdan keyin Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) Safo tepaligiga chiqdilar. Eng baland joyiga o‘tirdilar. Bu yerda qurayshliklardan bay’at qabul qildilar. Bir paytlar (Madina davrida, Aqoba tepaligida) madinaliklardan xuddi shunday bay’at olgan edilar. Endi navbat makkaliklarga keldi. Oldin erkaklardan, so‘ngra ayollardan bay’at qabul qilindi.
Oysha (roziyallohu anho) qilgan rivoyatga ko‘ra, birorta ayolning bay’ati musofaha (qo‘l siqish) shaklida bo‘lmadi. Bulardan ba’zilarining bay’ati og‘zaki, ba’zilariniki Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) qo‘llarini botirgan suv idishiga qo‘llarini botirish bilan amalga oshirildi.
Abu Sufyonning xotini va Muoviyaning volidasi Hind kimligini bildirmaslik maqsadida yuzini yopib, bay’at uchun xotinlar orasiga qo‘shildi va Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) oldilariga kelganida, bunday dedi: «“Allohga shirk keltirmaymiz!” deya qasam ichishimizni istayapsiz! Biz buni qabul qilamiz. O‘g‘rilik qilmaysiz, deb aytyapsiz. Men ba’zan erimning hamyonidan bir necha dirham olib turaman. Bunga ham ruxsat yo‘qmi? Bolalarni o‘ldirmanglar, dedingiz. Bolalarimizni yoshligidan o‘stirib voyaga yetkazdik. Katta bo‘lishgach, ularni sizlar o‘ldirdilaringiz!»
Ammo mushriklar ichida shunday qotillar bor edi, ular umumiy afvdan mustasno tutilib, qonlari halol qilindi.
Qonlari muboh bo‘lganlardan bir qismi fath vaqtida Makkadan qochganlarida, ushlangan joylarida o‘ldirildi. Ko‘plari yana kechirildi. O‘ldirilganlar bor-yo‘g‘i to‘rt kishi bo‘lgani rivoyat qilingan. Biroq Imom Buxoriyga ko‘ra, Makka fathidan keyin bittagina odam qatl qilingan, u ham bo‘lsa Ibn Hata edi. Ibn Hata musulmon bo‘lganidan so‘ng ozod qilgan bir qulini o‘ldirib, musulmonlikdan chiqqan (murtad bo‘lgan), keyin joriyasi bilan uning o‘rtog‘ini Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam)ga qarshi hajviya aytishga tashviq qilgan edi.
Qonlari halol qilinganidan keyin afv bo‘lganlar orasida Abu Jahlning o‘g‘li Ikrima, Sa’d o‘g‘li Abdulloh, Safvon, Hamzaning qotili Vahshiy, Hamzaning jigarini tishlagan Hind, Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) qizlari Zaynabni yaralagan va oxirida o‘limiga sababchi bo‘lgan Habbor, mashhur shoir Zuhayr o‘g‘li Ka’blar bor edi. Insofsiz dushmanlarga nisbatan Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) ko‘rsatgan bunday yuksak shafqat namunasi insoniyat tarixida boshqa takrorlanmagan!
Habashlik Bilolning azon tovushini eshitganlardan Usayyid o‘g‘li Attob bunday deb baqirgan: “Ming shukr, otam o‘lib, muqaddas Ka’ba tomida shu qora odamning ovozini eshitmadi. Tirik bo‘lsaydi, bunga chiday olmasdi!”
Lekin sal fursatdan keyin, umumiy afv e’lon etilganini eshitib, Attob hayajon bilan oldinga otilib chiqdi va: “Men Usayyidning o‘g‘liman. Allohdan o‘zga iloh yo‘qligiga va siz Allohning elchisi ekaningizga ishondim. Buni tasdiqlayman!” deb Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam) huzurlarida musulmonligini bildirdi. Shunda Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Juda yaxshi! Men ham seni Makkaga voliy etib tayinladim!” deya yangi musulmon bo‘lgan yosh qurayshlikka Makkani boshqarish vazifasini topshirdilar.
Makka fathining ikkinchi kuni edi. Xuzoaliklar bir mushrikni o‘ldirib qo‘yishdi. Bu hodisadan xafa bo‘lgan Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Alloh taolo osmonlar va Yerni yaratayotganida Makka muhitini ham hurmatga loyiq qilib yaratdi. Makkada qon to‘kishni harom qilgan Allohdir. Buni insonlar harom qilishgani yo‘q. Alloh to qiyomatgacha Makkani harom qildi. Allohga va oxirat kuniga ishongan kishiga Makka ichida qon to‘kish halol emas. Bu yerda hatto daraxt ham kesilmaydi. Agar birov sizga: “Rasululloh bu yerda jang qildi!” desa, “Alloh taolo faqat payg‘ambargagina ruxsat bergan, sizlarga emas”, deb ayting. Menga ham Rabbim faqat bir kunning ma’lum saotidagina izn berdi. Keyin yana kechagi haromligi bugun qaytdi. Ushbu so‘zimni bu yerda bo‘lganlar bo‘lmaganlarga yetkazsin!” deb marhamat qildilar.
Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) umumiy afv e’lon qilish bilan makkaliklarning qalblarini ishg‘ol etdilar, xalqni tamoman o‘zlariga bog‘lab oldilar.
Makka fathi musulmonlik hech qachon qilich kuchi bilan yoyilmaganini ko‘rsatuvchi eng ishonarli va kuchli dalil bo‘ldi. Holbuki, agar majburan Islom dinini har kimga qabul qildirish mumkin bo‘lganida, buning uchun Makka fathi munosib bir fursat edi. Biroq bunday yo‘l tutilmadi, fath asnosida hech bir odamga musulmonlik majburan qabul qildirilmadi.
Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) Makkada o‘n besh kun turdilar. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) yana Madinaga qaytarmikanlar yoki tug‘ilib o‘sgan Makka shahrida o‘rnashib qolarmikanlar, deya madinalik ansorlar xavotirda edi. Allohning elchisi bu holni eshitib: “Ey ansorlar! Men Allohning quli va rasuliman. Yurtingizga hijrat qildim. Hayotim hayotingizdir, o‘limim ham sizning yoningizdadir!” deya marhamat qildilar va ansorlarning xavotirlarini ketkazdilar.
Makka fathi tufayli yigirma yildan beri davom etib kelgan “Islom va shirk” munosabatlari yakun topdi. Islom dinining mushriklar ustidan g‘alabasi haqning botildan ustun kelishi bilan tugadi.
Mo‘min kishi Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam)ning har bir vasiyatlariga amal qilsa, xotirjam yashaydi. Vasiyatda aytilgani kabi: “Yemaydigan narsalaringizni yig‘ib tashlamang”, so‘ziga to‘liq amal qilish lozim. Bu vasiyatda mol dunyoga boshi bilan sho‘ng‘ib ketib, ibodatlarni unutib qo‘ygan kishilar uchun ajoyib bir eslatma bor. Sababi, kishi qanchalik yelib-yugursa ham peshonasida borini oladi, undan ortig‘iga erisha olmaydi. Musulmon kishi dunyo farzandi emas, balki oxirat farzandi bo‘lishi kerak. Har bir bola o‘z onasiga ergashgani kabi mo‘min banda ham haqiqiy rohat-farog‘at hayoti bo‘lgan oxiratga talpinishi kerak.
Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) ularning gaplariga qo‘shimcha qilgan yana bir vasiyatlari “O‘zingiz yashamaydigan imoratlarni qurib tashlamang” so‘zi bo‘lib, bu bilan dunyoning zebu ziynatlariga haddan ortiq berilib ketmaslikni tavsiya qilmoqdalar. Mo‘min – bu dunyoda oxirat hovlisini qura olgan kishidir. Shoir aytganidek:
O‘limdan so‘ng kishi uchun na hovli bor va na uy,
Faqat u yashar dunyoda nima qurgan bo‘lsa, shu ko‘y!
She’rdagi tashbeh shuki, inson bu dunyoda toat-ibodatlari va solih amallari bilan oxirat uchun manzil tayyorlaydi.
Haqni botildan ustun bilgan, haqiqiy imon egasi dunyoga qattiq bog‘lanib qolmaydi. Chunki Alloh va Uning Rasuliga imon keltirganlar dunyodagi eng qalbi boy kishilar hisoblanadi. Imoni uning barcha narsalarni to‘g‘ri anglashiga sababchi bo‘ladi va oqibatda dunyoning arzimas narsa – matoh ekanini ko‘radi.
Qur’oni karimda bunday marhamat qilinadi:
﴿ٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا لَعِبٞ وَلَهۡوٞ وَزِينَةٞ وَتَفَاخُرُۢ بَيۡنَكُمۡ وَتَكَاثُرٞ فِي ٱلۡأَمۡوَٰلِ وَٱلۡأَوۡلَٰدِۖ كَمَثَلِ غَيۡثٍ أَعۡجَبَ ٱلۡكُفَّارَ نَبَاتُهُۥ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَىٰهُ مُصۡفَرّٗا ثُمَّ يَكُونُ حُطَٰمٗاۖ وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابٞ شَدِيدٞ وَمَغۡفِرَةٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضۡوَٰنٞۚ وَمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَآ إِلَّا مَتَٰعُ ٱلۡغُرُورِ٢٠﴾
«Bilingizki, bu dunyo hayoti faqat o‘yin, ermak, ziynat, o‘zaro faxrlanish va mol-dunyo hamda farzandlarni ko‘paytirishdan iboratdir. (U) bamisoli bir yomg‘irki, uning (sababidan unib chiqqan) giyoh kofirlarni taajjubga solur. So‘ngra u qurigach, uni sarg‘aygan holda ko‘rasiz. So‘ngra u o‘tin bo‘lib qolur. Oxiratda esa (qay birlaringiz uchun) qattiq azob, (qay birlaringiz uchun) Alloh tomonidan mag‘firat va rizolik bordir. Dunyo hayoti faqat aldov matohidir» (Hadid, 20).
Dunyo vaqtinchalik ozgina fursat ekaniga ishora qilib Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) bunday deganlar: “Mening nazdimda dunyo go‘yo yoz issig‘ida bir otliq yo‘lovchi bir daraxt soyasida ozgina dam olib, so‘ngra ketgani kabidir” (Abul Lays Nasr ibn Muhammad ibn Ahmad Samarqandiy tafsirida keltirgan).
Alloh taolo Ibrohim va Muso (alayhimassalom)ga tushirgan sahifalarda barcha payg‘ambarlar va ularning ummatlariga ibrat bo‘lishi uchun dunyoga shunday xitob qilib deydi: “Ey dunyo! Solih kishilarga ziynatli ko‘rinsang ham, lekin ularning nazdida qadring qanchalar past. Men ularning qalblarida senga nisbatan g‘azab va sabrni joylashtirdim. Men sendan haqir boshqa narsa yaratmadim. Men senga shunday kun taqdir qildim, u kunda sen hech kimga yaramaysan va hech kim senda qolmaydi”.
Demak, dunyoning haqirligi Qur’oni karimdagina emas, balki barcha ilohiy kitoblar va sahifalarda zikr qilingan.
Hadisi Sharifda bunday deyiladi:
عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: “يَا رَسُولَ اللَّهِ، دُلَّنِي عَلَى عَمَلٍ إذَا عَمِلْته أَحَبَّنِي اللَّهُ وَأَحَبَّنِي النَّاسُ” فَقَالَ: “ازْهَدْ فِي الدُّنْيَا يُحِبَّك اللَّهُ وَازْهَدْ فِيمَا عِنْدَ النَّاسِ يُحِبَّك النَّاسُ”
Sahl ibn Sa’d (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: «Bir kishi Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam) oldilariga kelib: “Yo Rasululloh, menga shunday bir amalni o‘rgating, uni qilsam Alloh ham, insonlar ham meni yaxshi ko‘rsin”, dedi. “Dunyodan yuz o‘gir (unga berilma), Alloh seni yaxshi ko‘radi. Insonlardagi narsalardan behojat bo‘l, ular seni yaxshi ko‘radi”, dedilar» (Ibn Moja).
Zohidlik juda ham ulug‘ ish bo‘lib, kishini oriyatli, hamiyatli qiladi va shu bilan birga, odamlar orasida obro‘si ortishiga sabab bo‘ladi. Olimlar aytadi: “Molu dunyosi ko‘p odam zohid emas, balki Qorun kabi boy-badavlat bo‘lsa ham, molu dunyo uning qalbini o‘g‘irlamagan bo‘lsa, o‘sha zohiddir”.
Mo‘min kishi hayotning har bir jabhasida g‘ayrat va shijoat bilan mehnat qilishi va natijani faqat Allohdan kutishi lozim.
Bu haqda Qur’oni karimda bunday deyiladi:
﴿وَقُلِ ٱعۡمَلُواْ فَسَيَرَى ٱللَّهُ عَمَلَكُمۡ وَرَسُولُهُۥ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۖ وَسَتُرَدُّونَ إِلَىٰ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٠٥﴾
«Ayting: “Amallar qiling! Albatta, Alloh, Rasuli va mo‘minlar amallaringizni ko‘rajak. Shuningdek, albatta, g‘oyib va oshkora (ishlar)ni biluvchi (Zot) huzuriga qaytarilursiz. Bas, (o‘shanda) sizlarga qilgan ishlaringiz xabarini berur”» (Tavba, 105).
Mehnat qilish kishini chiniqtirgani kabi, uning halol rizq topib yeyishi uchun asosiy omil hamdir. Mo‘min kishi Alloh va uning Rasuli (sollallohu alayhi va sallam)ga imon keltirib, toat-ibodatlarini o‘z o‘rnida bajarib yursa, uning har bir ishi ibodat o‘rniga o‘tadi. Hattoki, kun bo‘yi oila, bola-chaqa boqaman deb ishlab, kechasi uxlashi ham ibodatdir. El-yurt uchun, vatan ravnaqi yo‘lida tinmay xizmat qilish esa, eng sharafli ishlardan hisoblanadi.
Islom arkonlarini o‘z vaqtida bajarish, o‘zi yolg‘iz qolganda ham, omma oldida ham bir xil ko‘rinishda va har bir ishimni Alloh ko‘rib turibdi-ku, degan e’tiqodda bo‘lish kishining halolligi uchun yetarli. Chunki u hech kimga xiyonat qilmaydi. Vatanini, elini o‘ylab harakat qiladi.
Inson o‘zining peshona teri bilan topgan mol-dunyosi qanchalar totli ekani, uni iste’mol qilish bilan rohatlansa, oilasi, qarindoshlari va yoru do‘stlari davrasida hurmati yana ham oshadi.
Inson o‘tkinchi hayotga emas, balki abadiy qoladigan joyiga intilishi va shunga yarasha solih amallar qilishi kerak. Chunki u kunda kishi bu dunyoda qilib o‘tgan barcha ishlarini ko‘radi.
Qur’oni karimda aytiladi:
﴿إِنَّآ أَنذَرۡنَٰكُمۡ عَذَابٗا قَرِيبٗا يَوۡمَ يَنظُرُ ٱلۡمَرۡءُ مَا قَدَّمَتۡ يَدَاهُ وَيَقُولُ ٱلۡكَافِرُ يَٰلَيۡتَنِي كُنتُ تُرَٰبَۢا٤٠﴾
«(Ey Makka kofirlari!) Darhaqiqat, Biz sizlarni yaqin (da voqe bo‘ladigan) azobdan ogohlantirdik. U kunda (har bir) kishi o‘zi qilib o‘tgan narsalarni (ya’ni barcha yaxshi-yomon amallarni) ko‘rar va kofir kimsa: “Eh, koshki, tuproq bo‘lib ketsam edi!” der» (Naba’, 40).
Oyatidagi “yaqin (da voqe bo‘ladigan) azob”dan murod, qiyomat kuni azobidir. Chunki “Har bir keluvchi yaqindir” qoidasiga binoan, u kunning kelishi yaqindir. O‘sha kun kelganida bandalar boshiga turli savdolar tushar (“Tafsiri Nasafiy”, 2-jild).
Qur’oni karimdagi ko‘plab oyatlar payg‘ambarlar vositasida insonlarni shiddatli azobdan ogohlantirish uchun nozil bo‘lgan.
Abu Qatoda oyatdagi “yaqin azob”ni gunohkorning azobi, chunki u azobga yaqin, degan.
Muqotil (rahimahulloh) esa: “Badr urushi kuni mushriklarning mag‘lub bo‘lishi”, deb tafsir qilgan.
Oyatdagi “kishi” so‘zi ayolni ham, erkakni ham o‘z ichiga oladi. Chunki erkaklarga aytilgan xitob ayollar uchun hamdir.
Ato (rahimahulloh): “Oyatdagi kishidan murod, kofirdir”, degan.
Shayton (alayhila’na) qiyomat kuni Odam (alayhissalom) zurriyotining boshiga tushgan bu savdolarni ko‘rib xursand bo‘ladi. Kofirlar esa, tuproqqa aylanib qolishni orzu qiladi. Shayton asli olovdan, odam esa tuproqdan yaratilgan. Bu dunyoda shaytonga malay bo‘lib xizmat qilgan kofir va munofiqlar oxiratda shaytonning asl manbai olov emas, aksincha, odamning asli bo‘lmish tuproqqa aylanishni xohlaydi (“Ruhul ma’oniy” tafsiri, 29–30 poralar, 21–22-betlar).
Alloh taolo bu dunyoda ham, oxiratda ham barchamizning yuzimizni yorug‘ qilsin. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) aytib ketgan muborak vasiyatlarga hayotimizning barcha sohalarida to‘liq amal qilib borishni nasib aylasin.
Allohning inoyati va fazli-karami bilan ikkinchi kitob nihoyasiga yetdi.
KЕYINGI MAVZU:
UCHINCHI KITOB:
Uchinchi vasiyat...
Jannat ahliga va’da qilingan abadiy ne’matlar haqida ham uzoq fikr et, qalbing umidga to‘lsin. Nafsingni xavf qamchisi bilan haydab, umid bilan jilovla va sirotul mustaqimga yo‘lla. Ana shunda buyuk mulkka yetasan, alamli azobdan xalos bo‘lasan.
Ahli jannat xususida, ularning yuzlarida aks etgan ne’matlar jilvasi, mushk bilan muhrlangan may ila qondirilishlari haqida o‘ylaganmisan?! Jannat ahli oq durdan tikilgan chodirlar ichida, qizil yoqutdan bo‘lgan minbarlarda, yashil bolishlar va gilamlar ustida, may va asal oqayotgan daryolar bo‘yida qurilgan so‘rilarda yastanib o‘tirurlar. Ularning atrofida xizmatga hozir g‘ulomlar va hech qachon qarimaydigan bolalar bo‘lur. Jannat ohu ko‘zli, xushxulq va go‘zal yuzli ayollar bilan ziynatlangan. Yoqut va marjondek nafis bu bokiralarga ilgari na bir ins va na bir jin tegingan...
Ularning egnidagi oppoq ipak ko‘zlarni qamashtiradi. Boshlaridagi inju va marjonlar qadalgan tojlari undan-da nurafshon. Ishvalari sokinlik va osudalik bilan bezangan yuzlar qarib qolish kabi noqisliklardan xoli. Ular jannat bog‘chalarining o‘rtasida yoqutdan bunyod etilgan chodirda yolg‘iz bo‘lurlar.
Ularning huzurida borlig‘i hayo bilan to‘silgan musaffo ohu ko‘z hurlar bor. Ustlarida esa mangu yosh bolalar oqar chashmadan qadahlarni, ko‘zalarni va kosalarni aylantirib tururlar. Yana ular uchun xuddi sadaf ichida yashirib qo‘yilgan gavhar misoli ohu ko‘z hurlar bordir. Bu hurlar jannat ahlining dunyo hayotida qilib o‘tgan solih amallarining mukofotidir. Ular jannatning chashmalar, daryolar oqib turgan emin maqomida, Qodir Podshoh huzuridagi rozi bo‘lingan o‘rinda Malikul Karim Parvardigorining jamoliga boqadilar. Ularning yuzlarida ne’matlar jilvasi porlaydi. Ularga na bir zaiflik, na bir xorlik yetadi. Balki ular Parvardigori tomonidan yog‘dirilayotgan turli ne’matlardan baxtiyor, o‘zlari istagan maskanda abadiy qolguvchidirlar. Ularga u yerda na bir xavf, na bir hazinlik yetmas, balki baloyu falokatlardan omondadirlar.
Ular jannat taomlaridan yeydilar. Sut, may, asal to‘la daryolardan ichadilar. U daryolarning yerlari kumushdan, toshlari marjon, tuprog‘i mushk, o‘tlari za’farondir. Quyuq kofur aralashgan oq atirgul suvlariga to‘la bulutlardan yomg‘irlar yog‘adi. Jannat ahliga asli kumushdan bo‘lgan, dur, yoqut, marjonlar bilan ziynatlangan qadahlar, shuningdek, ichida muhrlangan may, aralashmasi chuchuk salsabil bo‘lgan maykosalar keltiriladi. U maykosalardan nur porlaydi. Ularning sofligi shu darajadaki, mayning mayinligi va qirmizi ranggi kosaning tashqari tomonidan bilinib turadi. Chunki, bu odamzodning san’ati emas, u bunday go‘zallikdan ojiz. Maykosalar chehrasidan nur yog‘ilayotgan xodimlar kaftida (jannat ahliga uzatilgan holda) turadi.
Ha, xodimlarning nur porlayotgan yuzlari quyoshga o‘xshaydi, faqat, u yuzlardagi halovat, u ko‘zlardagi husnu malohat quyoshda ne qilsin!
Ajabo! Oxirat diyorining bu sifatlariga, bu diyor ahlining o‘lmasligiga va jannat ahlining kutilmagan o‘zgarish, ofat-balolardan omonda ekanligiga aniq ishongan kishi, qanday qilib, oxiri xarobalikka yuz tutuvchi bu o‘tkinchi dunyoni o‘ziga do‘st bilishi mumkin?! Qanday qilib, u diyor lazzatini, bu dunyo lazzatiga almashtirish mumkin?!
Allohga qasamki, agar jannatda sihat-salomatlik bilan birga o‘lim, ochlik, tashnalik kabi ofatlardan omonlik bo‘lsa-yu, boshqa hech narsa bo‘lmasa, faqat shu sababning o‘zi ham bu dunyodan yuz o‘girishga arziydi. Nega endi oxirat diyori bu dunyodan ustun qo‘yilmasin? Axir, jannat ahli har qanday xavfdan omon podshohlardir. Ular turli-tuman ne’matlar ichida shod-xurram, xohlagan ne’matlari oldida muhayyo! Ular har kuni Arsh yonida hozir bo‘lib, Allohning diydoriga nazar soladilar...
Abu Hurayra Rasuli akram alayhissalomning bunday deganlarini rivoyat qiladi: «Munodiy nido qiladi: "Ey jannat ahli! Endi siz hamisha sog‘lomsiz, hech qachon dardga chalinmaysiz, hamisha tiriksiz, hech qachon o‘lmaysiz. Doimo yoshsiz, hech qachon qarimaysiz. Albatta, siz saodatli bo‘lasiz, hech qachon baxtsizlikka yo‘liqmaysiz"» (Muslim rivoyati).
Alloh taolo deydi: «Qilib o‘tgan (yaxshi) amallaringiz sababli sizlarga meros qilib berilgan jannat mana shudir» (A’rof, 43-oyat).
Jannat sifatlari bilan tanishmoqchi bo‘lsang, Qur’on o‘qi. Jannat haqida Alloh taoloning bayonidan ulug‘roq bayon bormi?!
«Parvardigori (huzurida) turishidan (ya’ni, Parvardigor oldida turib, hayoti dunyoda qilib o‘tgan barcha amallariga javob berishidan) qo‘rqqan kishi uchun ikki jannat bordir» (Rahmon, 46) oyatidan to sura oxirigacha, shuningdek, Voqea va boshqa suralarni ham o‘qi, jannat haqidagi xabarlarning tafsilotiga boq! Avvalo, jannatning soni bilan bog‘liq jihatlarga e’tiboringni qarat. Rasuli akram sollallohu alayhi vasallam Rahmon surasidagi «Parvardigori (huzurida) turishidan qo‘rqqan kishi uchun ikki jannat bordir» oyati xususida deydilar: «Ikki jannat bor, u yerning idishlari va boshqa barcha narsalari kumushdan. Ikki jannat bor, u yerning idishlari va boshqa barcha narsalari oltindan. «Adn» deyilmish mangu jannatda ahli jannat va Parvardigorining orasida kibriyo ridosigina bo‘lur» (Muttafaqun alayh).
Keyin jannat eshiklarini tasavvur qil. Ularning soni toatingga yarasha. Ya’ni, qaysi mo‘minning Alloh taologa itoati ko‘p bo‘lsa, unga ochiladigan jannat eshiklari ham shunchalik ko‘p bo‘ladi. Jahannam eshiklarining soni ham kishining ma’siyatiga muvofiq bo‘ladi. Ya’ni, inson Alloh taologa qancha ko‘p itoatsizlik qilsa, unga shuncha ko‘p do‘zax eshiklari ochiladi.
Abu Hurayra Rasuli akram sollallohu alayhi vasallamning bunday deganlarini rivoyat qiladi: «Kimki Alloh yo‘lida o‘z molidan bir juft narsani infoq qilsa, u jannatning barcha eshiklaridan chorlanadi. Jannatning sakkizta eshigi bor. Kimki ahli namoz bo‘lsa, «Bobus solat» (Namoz eshigi)dan, ro‘za ahli «Bobus siyam» (Ro‘za eshigi)dan, ahli sadaqa bo‘lsa, «Bobus sadaqa» (Sadaqa eshigi)dan, ahli jihod bo‘lsa, «Bobul jihod» (Jihod eshigi)dan ichkariga chorlanadi». Shunda Abu Bakr roziyallohu anhu:
– Allohga qasamki, bu eshiklarning bittasidan chaqirilgan kishi najot topadi. Jannat eshiklarining barchasidan chorlanadigan kishi ham bormi?
– Ha, sen o‘shalardan biri bo‘lishingni umid qilaman, dedilar Nabiy alayhissalom» (Muttafaqun alayh).
Osim ibn Zamra Ali karramallohu vajhahudan rivoyat qiladi: «Hazrati Ali do‘zaxni eslatdi. Shunday bir qo‘rqinch bilan eslatdiki, uning dahshatidan hozir qo‘rqinchdan boshqasi xotirimdan ko‘tarildi. Keyin shu oyatni o‘qidi: «Parvardigorlaridan qo‘rqqan zotlar esa to‘p-to‘p holda jannatga kiritiladilar. Qachonki ular darvozalari ochilgan holdagi (jannatga) kelib yetganlarida va uning qo‘riqchilari: «Sizlarga tinchlik-omonlik bo‘lsin! Xush keldingiz! Bas, unga mangu qolguvchi bo‘lgan hollaringizda kiringiz» deganlarida (ular behad shodlanurlar)» (Zumar, 73-oyat).
So‘ngra keyingi chashmaga borib, u bilan poklanadilar. Ularga ne’matlar jilvasi yog‘iladi. Badandagi tuklardan mudom xush bo‘ylar taraladi. Sochlar go‘yo atirli moy surilgandek bir tekis, tartibli. Keyin ular jannatga yetib keladilar. Jannat qo‘riqchilari ularga: «Sizlarga tinchlik-omonlik bo‘lsin! Xush keldingiz! Bas, unga mangu qolguvchi bo‘lgan hollaringizda kiringiz» – deyishadi.
So‘ng vildon – mangu yosh bolalar ularni qarshi olishib, atrofida aylanishadi, bamisoli, dunyo bolalari uzoq vaqt ko‘rmagan yaqinlarini sog‘inch bilan kutib olib, atrofida aylanishganlari kabi. Ular ahli jannatga: «Quvoning, shodlaning! Qarang, Alloh taolo sizga shunchalik ne’matni ato qilibdi!» – deya suyunchilashadi».
Roviy deydi: «Mangu yosh bolalardan biri jannat ahli zavjalaridan bo‘lgan ohu ko‘z hurlardan biriga: «Falonchi keldi!» deb u jannatiyning dunyoda chaqirilgan ismini aytadi. Shunda ohu ko‘z hur:
– Sen uni aniq ko‘rdingmi? – deb so‘raydi.
– Ha, aniq ko‘rdim, mana u izimdan kelyapti, – deydi u. O‘shanda u hur sevinchdan shu darajada yengillashib ketadiki, bir zumda jannat eshigi bo‘sag‘asida hozir bo‘ladi. Jannatiy banda o‘z maskaniga yetib, marjonlardan iborat sohil ustiga qurilgan qizil, sariq, yashil kabi turfa rangda tovlanayotgan ko‘shkka nazari tushadi. Boshini ko‘tarib, chaqmoqdan chaqnayotgan ko‘shkning shiftiga asta qaraydi. Agar Alloh taoloning taqdiri bo‘lmaganida bu yorqinlik uning ko‘zini ko‘r qilgan bo‘lar edi. Ko‘zini shiftdan olar ekan, qoshida zavjalarini, buloq bo‘yiga qo‘yilgan qadahlarni, tizib qo‘yilgan yostiqlarni va to‘shalgan gilamlarni ko‘radi. So‘ngra ularga suyanib: «...Bizlarni bu (ne’matlarga) yo‘llagan Zot-Allohga hamdu sano bo‘lgay. Agar bizni Alloh hidoyat qilmaganida hargiz yo‘l topa olmas edik...» – deydi (A’rof, 43-oyat).
Keyin munodiy nido qiladi: «Mangu hayotsiz, hargiz o‘lmaysiz. Doimo bunda muqimsiz, hech qachon ketmaysiz. Hamisha salomatsiz, hech qachon xastalanmaysiz».
Rasuli akram alayhissalom dedilar: «Qiyomat kuni jannat eshigi oldida hozir bo‘laman, uning ochilishini so‘rayman. Shunda jannat qo‘riqchilari:
– Kim u? – deydi.
– Muhammad! – deyman.
– Sizdan oldin birorta kishiga eshikni ochmaslikka buyurilgan edim, – deydi u» (Muslim rivoyati).
Jannatdagi ko‘shklar, u yerda darajalarning farqlanishi to‘g‘risida ham fikr et. Chunki, oxirat daraja jihatidan eng yuksak, afzalligi jihatidan eng ulug‘ mezondir. Odamlar toatlarning zohiriy ko‘rinishida va botiniy xulqda bir-biridan farqlangani kabi amallariga ko‘ra taqdirlanishda ham farqlanadilar. Agar yuksak darajalarni ko‘zlayotgan bo‘lsang, jiddu jahd qil, toki Olloh taologa itoat qilishda hech kim sendan o‘zib ketolmasin. Axir, Olloh taolo ayni shu maydonda senga musobaqa va raqobatni buyurgan-ku!
«(Ey insonlar), Parvardigoringiz tomonidan bo‘ladigan mag‘firatga hamda Olloh va Uning payg‘ambarlariga iymon keltirgan zotlar uchun tayyorlab qo‘yilgan, kengligi osmon va yer kengligi kabi bo‘lgan jannatga shoshilingiz...» (Hadid, 21-oyat).
«U (may)ning muhri mushk bo‘lur. Bas, bahslashguvchi – musobaqa qilguvchi kishilar (mana shunday mangu ne’matga yetish yo‘lida) bahslashsinlar – musobaqa qilsinlar» (Mutaffifun, 26-oyat).
Ajabo! Yaqinlaring yo qo‘shnilaringdan birortasi boyib ketsa yoki imoratini baland qilib ko‘tarsa, siqilasan, qiynalasan. Hasad tufayli hayoting achchiq zardobga aylanadi. Lekin eng oliy qarorgohda, jannatda shunday yaqinlaring yoki qo‘shnilar borki, ular o‘z fazilatlari bilan allaqachon sendan o‘zib ketdi. Bu fazilatlarga dunyo va undagi jamiki narsalar ham bas kelolmaydi.
Abu Said Xudriy Payg‘ambar alayhissalomning shunday deganlarini rivoyat qiladi: «Ustma-ust, darajama-daraja joylashgan ko‘shk ahli jannatiylarga, bamisoli uzoq ufqlarda mag‘ribu mashriqqa sochilib, bir-biri bilan musobaqalashayotgan yulduzlardek bo‘lib ko‘rinadi.
– Ey Ollohning rasuli, ular payg‘ambarlardan o‘zgasi yetolmaydigan manzilmi? – deya so‘rashdi.
– Jonim izmida bo‘lgan Zotga qasamki, u Ollohga iymon keltirgan va mursallarni tasdiqlagan kishilarning manzillaridir» (Muttafaqun alayh).
Rasuli akram bu haqda yana shunday deganlar: «Jannatdagi baland daraja egalarini ulardan quyidagilar xuddi osmon ufqlarida porlagan yulduzlarni ko‘rganday ko‘radilar. Abu Bakr va Umar shulardandir...» (Termiziy rivoyati).
Jobir Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan bunday rivoyat qiladilar: «Payg‘ambar alayhissalom bizga:
– Sizlarga jannat ko‘shklarining xabarini beraymi? – dedilar.
– Ota-onamiz Sizga fido bo‘lsin, yo Allohning rasuli, xabarini bering, – dedik.
– Jannatda hamma tomoni gavhardan bunyod qilingan ko‘shklar bor. Bu ko‘shklar shu darajada shaffofki, tashqarisidan ichi, ichidan tashqarisi ko‘rinib turadi. Ko‘shk ichkarisida na ko‘z ko‘rgan, na quloq eshitgan, na inson xotiriga kelgan bir ne’mat, tuganmas lazzat, adoqsiz surur bor, – dedilar.
– Yo Allohning rasuli, bu ko‘shklar kim uchun hozirlangan? – so‘radim.
– Shunday bir kishi uchunki, u salomni yoyadi, taom yediradi, davomli ro‘za tutadi, tunda odamlar uyquga g‘arq paytda namoz o‘qiydi, – dedilar.
– Yo Allohning rasuli, bularni kim bajara oladi? – dedik.
– Ummatim bu ishlarni bajarishga qodir. Ular haqida sizlarga xabar berayinmi? Kim birodariga yo‘liqqan paytda salom bersa yo alik olsa, demak u salomni yoygan bo‘ladi. Kimki ahli oilasini to‘yguncha oziqlantirsa, taom yediruvchilar jumlasidan bo‘ladi. Kimki ramazon oyida va har oyning uch kunida ro‘zador bo‘lsa, davomli ro‘za tutgan hisoblanadi. Kimki xufton va bomdod namozini jamoat bilan ado qilsa, tunda odamlar ya’ni, yahudiylar, nasoralar va majusiylar uyquda paytda namoz o‘qigan bo‘ladi, – dedilar Rasululloh sollallohu alayhi vasallam» (Abu Naim rivoyati).
Alloh taoloning: «...abadiy jannatlardagi pokiza maskanlarga kiritur» (Saf, 12) oyati haqida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan so‘rashdi. Rasuli akram dedilar: «Pokiza maskanlar – marjonlardan bunyod qilingan qasrlardir. Har bir qasrda qirmizi yoqutdan bo‘lgan yetmishta hovli, har hovlida yashil zumraddan bo‘lgan yetmishta uy, har uyda bir taxt, har taxtda barcha ranglardan uyg‘un yetmishta to‘shak, har to‘shakda ohu ko‘zli hurlardan bir jufti halol bor. Har uyda yetmishta dasturxon, har dasturxonda yetmish xil taom bor. Har uyda yetmishta xodima bor. Mo‘min kishiga har kuni ertalab shunday bir quvvat beriladiki, kun davomida xodimlarning barchasi bilan qo‘shilishga qodir bo‘ladi» (Abu Shayx rivoyati).
Abu Homid G‘azzoliy "Ihyo ulumud din (So‘nggi manzil zikri)" kitobidan