Sayt test holatida ishlamoqda!
10 Yanvar, 2025   |   10 Rajab, 1446

Toshkent shahri
Tong
06:24
Quyosh
07:48
Peshin
12:36
Asr
15:32
Shom
17:16
Xufton
18:35
Bismillah
10 Yanvar, 2025, 10 Rajab, 1446

Oilada farzand tarbiyasi: SALOMLASHISH ODOBI

1.04.2020   4771   12 min.
Oilada farzand tarbiyasi: SALOMLASHISH ODOBI

«Qachon sizlarga biror salomlashish (iborasi) bilan salom berilsa, sizlar undan chiroyliroq qilib alik olingiz yoki o‘sha (ibora)ni qaytaringiz. Albatta, Alloh har bir narsani hisobga oluvchi Zotdir» (Niso, 86).

Salom beruvchi “Assalomu alaykum” desa, “Va alaykumus-salomu va rahmatulloh” deb alik olinadi. Agar u “Assalomu alaykum va rahmatulloh” deb salom bersa, “Va alaykumus-salomu va rahmatullohi va barakotuh” deb alik olinadi. Salom beruvchi “Va barokatuh” qo‘shimchasini ham qo‘shsa, alik oluvchi ham faqat o‘sha qo‘shimchani qo‘shadi. Piyodaga suvoriy (ulovdagi odam), ko‘pchilikka ozchilik, o‘tirgan yoki o‘rnida turganga yurgan kishilar salom berishi joiz. Lekin kichikdan oldin katta yoshdagi odam kamtarlik bilan salom bersa, bu fazilatdir. Salom berish sunnat, alik olish esa vojib.

Salomlashish tufayli kishilar o‘rtasida o‘zaro hurmat, samimiyat va bir-biriga nisbatan mehr-muhabbat paydo bo‘ladi. Bir-birimizning yonimizdan indamay o‘tgandan ko‘ra, musulmonning musulmon birodaridagi haqi bo‘lgan salomlashish, alik olishni odat qilsak, nur ustiga nur bo‘ladi.

“As-Salom” Alloh taoloning go‘zal ismlaridan biridir. Yaxshilab salom bering, yaxshilab alik oling. Ayrimlar “assomalaykum”, “vassomalaykum” deya noto‘g‘ri talaffuz qilishganda, bu go‘zal duoning ma’nosi buziladi.

Salomlashishning yana bir fazilati, uchrashganida kim birinchi bo‘lib salom bersa, uning savobi yanada ulug‘ bo‘ladi. Birinchi bo‘lib salom berishni odat qilish yaxshi.

Abu Hurayra (raziyallohu anhu) rivoyat qiladi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) «Alloh taolo Odamni (alayhissalom) o‘z suratida (ya’ni, unga O‘zida bor bo‘lgan “tirik, biluvchi, eshituvchi, ko‘ruvchi, so‘zlovchi” sifatlarni ato etib) yaratgach, unga: “Anavi farishtalarning oldiga bor-da, salom ber. So‘ng ularning senga oladigan aligini yaxshilab eshitib ol. Chunki bu senga va sendan tarqaladigan zurriyotlaringga yo‘llangan salom bo‘ladi”, dedi. Odam (alayhissalom) borib: “Assalomu alaykum”, dedilar. Farishtalar: “Assalomu alayka va rohmatullohi (Senga ham salom va Allohning rahmati bo‘lsin)” deb alik olishdi, so‘ng “Jannatga kiradigan barcha insonlarga ham Allohning rahmati bo‘lsin”, deb qo‘shib qo‘yishdi.   

Muhammad (sollallohu alayhi va sallam): “Bir-biringiz bilan salomlashib yuringlar, shunda o‘rtalaringizda mehr-muhabbat uyg‘onadi”, deya marhamat qilganlar. Mana shu birgina salom so‘zi kishini ezgulikka, mehr-shafqat va poklikka, haqiqiy insoniylikka chorlaydi.

“Assalomu alaykum” – “Sizga tinchlik tilayman”, “Va alaykum assalom” – “Sizga ham tinchlik bo‘lsin” so‘zlarida ulkan ma’no, ezgu tilak mujassam.

Farzandlarimizga chiroyli tarbiya berib, ko‘cha-ko‘yda tanigan va tanimagan kishilarga ham salom berishni o‘rgatsak, albatta, ularning murg‘ak qalbida mehru oqibatning ilk kurtaklari uyg‘onadi. Ulug‘ yoshdagi qariya yonidan salom berib o‘tgan bola bilan salom bermasdan o‘tgan bola barobar emas.

“Sizga tinchlik tilayman” degan insonning qalbida hamisha mehr-oqibat tuyg‘usi ufurib turadi. Aksincha, bezrayib o‘tib ketadigan, kibr-havoga berilganning yuragi tosh kabi qattiqdir.

Darhaqiqat, insonlarning bunday o‘zaro samimiy bo‘lish va bir-biriga yaxshilik tilash odati dunyo xalqlarining barchasiga xosdir. Garchi ularning aytilishi, yozilishi va ijro an’anasi turlicha bo‘lsa-da, ma’no va mohiyat jihatidan ancha o‘xshashdir.

Salom berishning ham bir qancha odoblari bo‘lib, har biri haqida alohida to‘xtalib, muhim jihatlariga e’tibor qaratamiz.

 

Salom berishni o‘rgatish

Alloh taolo mo‘minlarni salom berishga buyuradi:

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَدۡخُلُواْ بُيُوتًا غَيۡرَ بُيُوتِكُمۡ حَتَّىٰ تَسۡتَأۡنِسُواْ وَتُسَلِّمُواْ عَلَىٰٓ أَهۡلِهَاۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ٢٧

«Ey imon keltirganlar! O‘z uylaringizdan o‘zga uylarga to izn so‘ramaguningizcha va egalariga s­lom bermaguningizcha kirmangiz! Mana shu sizlar uchun yaxshidir. Zora, (bu gapdan) eslatma olsangiz» (Nur, 27).

Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) ummatlariga odobli bo‘lishda salomning o‘rni o‘ta muhimligini, unda ajru savob ziyoda bo‘lishini ta’kidlaganlar. Imom Buxoriy Abdulloh ibn Amr ibn Osdan rivoyat qiladi. «Bir kishi Rasulullohdan (sollallohu alayhi va sallam): “Islomning qaysi amali yaxshi?” deb so‘radi.

Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam): “Taom berish va tanigan-tanimagan odamga salom be­rish”, deya marhamat qildilar».

رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: « لاَ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ حَتَّى تُؤْمِنُوا وَلاَ تُؤْمِنُوا حَتَّى تَحَابُّوا أَوَلاَ أَدُلُّكُمْ عَلَى شَيْءٍ إِذَا فَعَلْتُمُوهُ تَحَابَبْتُمْ؟ أَفْشُوا السَّلاَمَ بَيْنَكُمْ»

Imom Muslim Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Mo‘min bo‘lmaguningizcha jannatga kirmaysizlar. O‘zaro muhabbat qilmaguningizcha mo‘min bo‘lolmaysizlar. Sizlarni o‘zaro muhabbatli bo‘lishga sabab bo‘ladigan amalga dalolat qilaymi? Orangizda salomni keng tarqatinglar”, dedilar.

 

Salom berish tartibi

Salom beruvchi kishi “Assalomu alaykum va rahmatullohi va barakotuh” deb salom berishi afzaldir. Unga javob beruvchi ham ko‘plik shaklida “Va alaykumus-salom va rahmatullohi va barakotuh” demog‘i farzdir, garchi salom beruvchi bir kishi bo‘lsa-da, shunday salom berish lozim.

Abu Dovud va Imom Termiziy Imron ibn Hasindan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi. «Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) huzurlariga bir kishi keldi va “Assalomu alaykum”, dedi. Unga (salomiga) javob berildi. Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam): “O‘n”, dedilar. So‘ngra boshqa bir kishi keldi va: “Assalomu alaykum va rahmatullohi”, dedi. Unga (salomiga) javob berildi. Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam): “Yigirma”, dedilar. So‘ngra yana boshqa kishi keldi va: “Assalomu alaykum va rahmatullohi va barokatuh”, dedi. Unga ham javob berildi. Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam): “O‘ttiz”, dedilar». Bu yerda salomning savob darajasiga ishora qilingan.

Imom Buxoriy va Imom Muslim hazrat Oyshadan (roziyallohu anho) rivoyat qiladi. «Menga Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Bu Jabroil (alayhissalom) senga salom aytdi”, dedilar. Men: “Va alayhis-salomu va rahmatullohi va barokatuh”, dedim».

 

Salom berish odobi

Salom berish odobi ulovdagi kishining piyodaga, yuruvchi o‘tirganga, ozchilik ko‘pchilikka, kichikning kattaga salom berishidir.

رَوَى الشَّيْخَانُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى القَاعِدِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ

Imom Buxoriy va Imom Muslim Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi. «Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) “Ulovdagi piyodaga, yuruvchi o‘tirganga va ozchilik ko‘pchilikka salom beradi”, dedilar».

 

Musulmon bo‘lmaganlarga o‘xshab salom berishdan qaytarish

رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: لَيْسَ مِنَّا مَنْ تَشَبَّهَ بِغَيْرِنَا وَلاَ تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ وَلاَ بِالنَّصَارَى فإِنَّ تَسْلِيمَ الْيَهُودِ الْإِشَارَةُ بِالْأَصَابِعِ وَتَسْلِيمَ النَّصَارَى الْإِشَارَةُ بِالْكَفِّ

Imom Termiziy Amr ibn Shuaybdan, u kishi otasidan, u kishi bobosidan rivoyat qiladi. Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam): “O‘zini bizlardan boshqalarga o‘xshatgan (taqlid qilgan) bizdan emas. Yahudiy va nasroniyga o‘zlaringni o‘xshatmanglar. Albatta, yahudiylarning salomi barmoqlari bilan ishora qilishdir va nasroniylarning salomi kaft bilan ishora qilishdir”, dedilar.

 

Birinchi bo‘lib salom berish

Kattalarning oldin salom berishi farzandga salom berish ta’limini singdirishning yaxshi yo‘lidir. Bu borada barchamizning ilk muallim va murabbiyimiz bo‘lgan Payg‘ambarimizga (sollallohu alayhi va sallam) ergashish lozim. Rasulullohning (sollallohu alayhi va sallam) oldilaridan bolalar o‘tib qolsa, birinchi bo‘lib salom berardilar.

رَوَى الشَّيْخَانُ عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّهُ مَرَّ عَلَى الصِّبْيَانِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ: كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَفْعَلُهُ

Imom Buxoriy va Imom Muslim Anasdan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi. “U kishi bolalarning yonidan o‘tayotib, ularga salom berdilar va: “Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) shunday qilardilar”, dedi.

وَفِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّ عَلَى غِلْمَانٍ يَلْعَبُونَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ

Abu Dovud rivoyatida: “Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam) o‘ynab turgan bolalar yonidan o‘ta turib, ularga salom berdilar”, deyilgan.

Insoniyatning eng azizi va sayyidi bo‘lgan Habibur Rahmon biz ummatlariga bu xususda juda go‘zal ta’limni bergan ekanlar. Hatto yosh bolalarga ham oldin salom berganlari barchamizga birdek ulkan ibrat va saboq bo‘lishi lozim.

 

Musulmon bo‘lmaganning salomiga ham
“va alaykum” deb javob berish

رَوَى الشَّيْخَانُ عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إذَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ فَقُولُوا: وَعَلَيْكُمْ

Imom Buxoriy va Imom Muslim Anasdan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): «Sizlarga ahli kitoblar salom bersalar, “va alaykum” deya javob beringlar», dedilar.

 

Salom berish sunnat va unga alik olish vojib

Ibn Sunniy rivoyat qiladi. Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) “Kim salomga alik olsa – unga va kim alik olmasa, u bizdan emas”, dedilar.

Imom Termiziy Abu Umomadan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi:

رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قِيلَ: يَا رَسُولَ اللهِ الرَّجُلاَنِ يَلْتَقِيَانِ أيُّهُمَا يَبْدَأُ بِالسَّلَامِ؟ قَالَ: أَوْلَاهُمَا بِاللهِ تَعَالَى

“Yo Allohning Rasuli, ikki kishi yo‘liqqanida, qay biri birinchi salom beradi?” deyildi. “Alloh taologa yaqinrog‘i”, dedilar.

Uchrashib qolgan ikki kishining qaysi biri avval salom bersa, Yaratgan Rabbimiz nazdida aziz va darajasi baland sanalar ekan. Shu bois, yoshi kattalarning yoshi kichiklar oldin salom berishini kutib turmasdan salom bermog‘i fazilat hisoblanadi. Chunki bu amali bilan katta gunohlardan bo‘lgan kibrni sindirib, ulkan ajru savoblarga ega bo‘ladi. Dinimiz amallarining tarovatini qarang, bizning nazarimizda oddiy holat bo‘lib ko‘ringan birgina salom-alik bilan necha-necha qalblar bir-biriga mehr ila bog‘lanib, o‘rtadagi ginayu adovatlar unutilib, ezguliklar ko‘payadi. Insonlar o‘rtasidagi, xususan, aka-ukalar, qarindoshlar va qo‘ni-qo‘shnilarning o‘zaro hurmatlari, mehru oqibatlari ortadi, elu yurtning yanada obod bo‘lishi va jamiyatning ravnaq topishi yo‘lida hamjihatlik mustahkamlanadi.

 

Salom berish joiz bo‘lmagan o‘rinlar

Salom berish qanchalik fazilat bo‘lmasin, ba’zi holatlar va o‘rinlarda salom berish makruh hisoblanadi. Bu holatlar quyidagilardir:

Tahorat oluvchiga, hammomdagi kishiga, ovqatlanayotgan kishi, jang qilayotgan kishi, Qur’on o‘qiyotgan kishi, Allohni zikr qilayotgan kishi, hajda talbiya aytayotgan kishiga, jumada imom-xatib xutba qilayotganida va boshqa kunlari ham masjidda va’z qilayotganida, fiqhdan mav’iza qilayotganga, dars bilan mashg‘ul kishiga, ilmda tadqiqot qilayotganga, muazzinga, namoz o‘qiyotgan kishiga va shu kabilarga salom berish makruhdir.

Ushbu o‘rinlar va holatlardagi kishilarga salom berish makruh bo‘lsa, bu o‘rinlar va holatlardagi kishiga ham alik olish vojib bo‘lmaydi.

Demak, salom berish odobi ham murabbiylarimiz diqqat bilan e’tibor qaratadigan, farzandlarga chuqur o‘rgatadigan odoblar sirasidandir. “Bola aziz, odobi undan aziz” deganlar, farzandlarimiz odoblari hamisha havas qilsa arzigulik bo‘lsin.

 

KЕYINGI MAVZULAR:

 

RUXSAT SO‘RASH:

Avval salom berib, so‘ng izn so‘rash;

Ismini, sifatini yoki kimligini bildirish;

Uch marta izn so‘rash;

Eshikni ohista taqillatish;

Izn so‘rash paytida eshikka ters turish;

Uy egasi “qayt” desa, qaytish.

MAJLIS ODOBI:

Uchrashganida qo‘l berib ko‘rishish;

Uy egasi ko‘rsatgan joyga o‘tirish;

O‘rtada emas, kishilar qatorida o‘tirish;

Keyin kelgan oxiriga o‘tiradi;

Boshqalar huzurida sirlashmaslik;

Kim tashqariga chiqib qaytsa, o‘z o‘rniga o‘tirishi mumkin;

Majlisdan chiqishga izn so‘rash;

Majlisning kafforat duosini o‘qish.

Kutubxona
Boshqa maqolalar

Rasululloh ﷺ qoldirgan 2 narsa

10.01.2025   1121   10 min.
Rasululloh ﷺ qoldirgan 2 narsa

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam zamonlarida asosiy manba Allohning Kitobi va Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari bo‘lgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ummatga hamma ishlar – hukm, fatvo, iqtisodiy va siyosiy nizomlarda asosiy manba bo‘lganlar. U zotdan keyin hadislar islom shariatida asosiy tayanch bo‘lib kelmoqda.

Lekin vaqt o‘tishi bilan hadislarga bo‘lgan qarash o‘zgarib ketdi. Ayrim siyosiy oqimlar tarafidan hadislarga hujum boshlandi. Islom dinidagi shar’iy hukmlar faqatgina Qur’oni karimdan olinishi, undan boshqa hech qanday narsadan hukmlar olinmaslik da’vosi ko‘tarildi. Jumladan, hozirgi kundagi shohidiylar va qodiyoniylar kabi firqalar o‘zlarini “Qur’oniy – faqat Qur’oni karim hukmiga amal qiluvchi” sanab hadislarini inkor qildilar. Qodiyoniylar fikricha hadislar tarixiy e’tibordan o‘rganiladi, hadis shar’iy dalil bo‘lmaydi.

Ayrim firqalar hadislarni ochiqdan-ochiq inkor qiladi. Lekin ayrim toifalar hadislarni ochiqdan-ochiq inkor qilmasa ham “Qur’oni karimga amal qilish” shiori ostida hadislarni inkor qiladi. Shu sababli hadisni inkor qiluvchilar da’volari va ularga raddiya berishdan oldin hadis va hadislarni Qur’oni karim bilan bog‘lik ekani haqida ma’lumot berib o‘tish zarurati tug‘iladi.

Hadis muhaddislar istelohida. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan so‘z, fe’l, taqrir, xalqiy (tana tuzilishiga oid) yoki xulqiy (xulq-atvorga oid) sifat va siyratdan iborat nubuvvatdan oldingi va keyingi qolgan asarlar. Siyrat, xulq, shamoil, xabarlar, so‘zlar va fe’llarni naql qiladilar. Bular bilan shar’iy hukm sobit bo‘lishi yoki hukm sobit bo‘lmasligini e’tiborga olmaydilar. Muhaddislar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni hidoyatga boshlaguvchi ekanliklari e’tiboridan hadis haqida bahs yuritadilar.

Usul olimlari istelohida hadis. Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan so‘z, fe’l va taqrirdan iborat naql qilingan so‘zlar. Usul olimlari o‘zlaridan keyingi mujtahidlarga qoidalarni joriy qilgan va hayot dasturini insonlarga bayon qilgan Rasululloh sollallohu alayhi vasallam haqlarida bahs yuritadilar. Usul olimlari Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni shar’iy qonunlarni joriy qiluvchi sifatida hadislarni o‘rganadilar.

Faqihlar istelohida hadis. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan farz va vojib bo‘lmasdan, balki bularga muqobil bo‘lib sobit bo‘lgan hukmlar. Faqihlar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni fe’llari shar’iy xukmga dalolat qilishdan tashqariga chiqmasligini e’tiborga olishadi. Shuning uchun shar’iy hukmlar bandalarga nisbatan vojib, xarom va mubohligi haqida bahs yuritadilar.   

Biz usul olimlari ixtiyor qilgan isteloh haqida bahs yuritamiz. Chunki, bu qismning mavzusida hadisning hujjatligi haqida so‘z boradi.

Rasullulloh sollallohu alayhi vasallam Qur’oni karimdagi ochiq-ravshan bo‘lmagan oyatlarni sharhlar, bayon qilish vojib bo‘lgan o‘rinlarni sahobalarga bayon qilar edilar. Bu esa qisqacha aytilganlarni batafsil aytish, umumiy kelganini qaydlash va maqsadlarini ravshan qilishlari bilan bo‘lar edi. Bayon qilib berish esa so‘zlari va qilgan ishlari, buyruqlari, qaytariqlari va hayotliklarida sahobalarini qilgan ishlarini tasdiq qilishlari bilan bo‘lgan.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ijtihodlari ham vahiyni o‘rnida. Chunki Alloh taolo u zotning ijtihodlarini xatoga borishdan saqlab qo‘ygan. U zotning ijtihodlari oyatdan olingan bo‘lishi ham shart emas. Masalan, namoz iymondan keyingi juda muhim bo‘lgan ibodat. Unda ruku’ va sajdani hukmi beriladi. Qiyom va qa’daning ham zikri aytiladi. Lekin bular Qur’oni karimning biror joyida to‘liq aytilmagan. Bu ishlarning tartibi qanday bo‘ladi? Namoz vaqtlarining har-xilligi, rak’atlarining soni qanday bo‘ladi? Namozni  qanday holatda o‘qiladi? Bularning hammasini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘z so‘zlari va amallari bilan mukammal bayon qildilar va sahobai kiromlarga ularni amallarini o‘rgatdilar.

Rasullulloh sollallohu alayhi vasallam vafotlaridan keyin vahiy to‘xtadi. Qur’oni karim va hadisdan boshqa narsa qolmadi. Sahobalar Alloh taoloning Hashr surasining 7-oyatidagi:

وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا

Rasululloh nimani bersa uni olingiz, va nimadan qaytarsa qaytingiz”, degan buyrug‘iga bo‘ysunib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlarini mahkam ushlashga harakat qildilar.

Payg‘ambarimiz alayhissalomning hadislari Alloh taoloning kalomi Qur’oni karimdan keyingi ikkinchi mo‘tabar manba hisoblanadi. Bu haqida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari ham:

تركت فيكم امرين لن تضلوا ما تمسكتم بهما كتاب الله و سنة نبيه

“Sizga ikki narsani qoldirdim. Agar, ularni mahkam tutsangiz, hech adashmaysiz: Allohning Kitobi va Nabiyyining sunnati” (Molik rivoyati),  deganlar.

 Shu sababdan hadislarning islom jamiyatidagi o‘rni har doim ham yuqori bo‘lib kelgan. Zero, hadislarda islom dinining farz, vojib, sunnat, mustahab, halol, harom, muboh, makruh kabi hukmlar yoritilgan. Undan tashqari har qanday jamiyat uchun zarur bo‘lgan, ma’naviy komil insonlarni tarbiyalashga xizmat qiladigan, yuksak fazilatlarga chorlovchi qoidalar majmuasi ham o‘z ifodasini topgan. Shu aqidadan kelib chiqib aytadigan bo‘lsak, hozirgi paytda ham hadislarning jamiyatimiz uchun tarbiyaviy va amaliy ahamiyati beqiyos hisoblanadi. Mo‘minlar Qur’oni karimning ko‘pgina oyatlarida avvalo, Alloh taologa itoat qilishga amr qilinadi, so‘ngra O‘zining Payg‘ambariga itoat qilishga amr qilinganlar. Alloh taolo aytadi:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ

Ey iymon keltirganlar Allohga itoat etinglar va Rasuliga itoat etinglar” (Niso, 59-oyat).

Allohga itoat qilish Qur’oni karimdagi buyruq va qaytariqlarga itoat qilish bilan bo‘ladi. Rasuliga itoat esa, u zotning tirikliklarida o‘zlariga itoat etish bilan bo‘lgan bo‘lsa, vafotlaridan keyin esa sunnatlariga amal qilish bilan bo‘ladi. Allohga itoat  va Rasuliga itoat qilish alohida-alohida narsa emas, balki bir xil tushuncha ekannini anglash kerak. Chunki Payg‘ambarimiz alayhissalom doimo Alloh itoatida bo‘lganlar. Allohning itoatidan tashqari narsaga hech qachon, hech kimni buyurmaganlar.

Qur’oni karim lafz va ma’no jihatidan  Allohning kalomi. Uni Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga yuborgan vahiysi. Sunnat va hadis esa mohiyatan Payg‘ambarimiz alayhissalomning shaxsiy fikrlari emas balki, Allohdan nozil bo‘lgan vahiylarning u zotning iboralari bilan taqdim etilishi hisoblanadi.

Islomning birinchi kunidan boshlab musulmonlar har bir katta-yu kichik narsani Payg‘ambarimizidan ola boshladilar. Ular ilohiy dastur – Qur’oni karim oyatlaridan tortib hojatxonada qanday o‘tirishgacha bo‘lgan narsalarni qabul qilib olar edilar.

Muhammad sollallohu alayhi vasallamning muborak hayotlarining hech bir lahzasi sahobalarning diqqat-e’tiborlaridan chetda qolmas edi. Chunki u zotning og‘izlaridan chiqqan har bir so‘z, o‘zlaridan sodir bo‘layotgan har bir harakat shariat hukmi, o‘rnak, hikmat va nasihatdan iborat edi. Dunyo tarixida hayoti bunchalik ochiqchasiga ommaviy ravishda o‘rganilgan shaxs yakkayu yagona Muhammad sollallohu alayhi vasallam bo‘lganlar. U Zotningng hatto o‘ta nozik va xos hayotlari bugungi kun atamasi bilan aytganda shaxsiy oilaviy hayotlari ham to‘laligicha  o‘rganilib rivoyat qilingan. Chunki  islom dini mukammal din bo‘lgani sababidan inson hayotining barcha sohalarini qamrab olgan. Bularning hammasi Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning shaxsiy o‘rnaklari bo‘lgan.

Bir so‘z bilan aytganda, u zot Qur’oni karimni o‘z shaxslarida tatbiq qilib, insonlarga ko‘rsatishlari kerak edi.  Shuning uchun ham sahobai kiromlar Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning ortlaridan uzluksiz birga yurishar, u zotdan sodir bo‘lgan har bir narsani o‘ta aniqlik bilan yodlab olishar va rivoyat qilishar edi. Hatto o‘z ishlari bilan mashg‘ul bo‘lgan vaqtlarida boshqa kishilardan Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida e’tibor bilan turishni, u zotdan sodir bo‘lgan narsalarni yaxshilab o‘zlashtirib olishni iltimos qilar edilar. Qaytib kelganlarida esa darhol o‘zlari tayinlab ketgan odamlaridan so‘rab, o‘rganib olar edilar. Umar roziyallohu anhu o‘z qo‘shnilari bilan kelishib olib navbat ila Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam huzurlarida turishlari haqida u kishining o‘zidan rivoyat qilinganligi ma’lum va mashhur. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamdan sodir bo‘lgan zarracha narsa ham sahobalarning e’tiboridan chetda qolgan emas. Buni dushmanlar ham tan olganlar. Hijratning oltinchi yili Hudaybiya hodisasida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam boshchiligida bir ming to‘rt yuz sahobai kiromlar Madinai munavvaradan ehrom bog‘lab Ka’batullohni tavof qilib, umra qilmoqchi bo‘lib yo‘lga chiqadilar. Hudaybiya degan joyda turib qolganlarida mushriklardan vakil bo‘lib kelgan va Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam  bilan muzokara olib borgan kishilardan biri o‘z qavmiga qaytib borib: “Allohga qasamki, hech kim Muhammadni sheriklari hurmat qilgandek hurmat qilmaydi. U tuflasa tufugi yerga tushmayapti, sahobalari qo‘llari ila ilib olmoqdalar”, deb aytgan edi.

Mushrikning ta’biricha tufugi yerda qolmagan zotning gap-so‘zlari, va’z-nasihatlari, hukmu vasiyatlari yerda qolarmidi?! Ularning hammasi nihoyatda katta e’tibor va aniqlik bilan o‘rganilgan. Ta’kidlash lozimki, sahobalar Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamdan sodir bo‘lgan narsalarni hoyu havas yoki bilim, madaniy saviya kabilar uchun qabul qilmaganlar. Balki Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamdan sodir bo‘lgan har-xil hukmlarga amal qilishni ko‘zlab qabul qilganlar. Qolaversa, ularni boshqalarga ham yetkazib, amalga chorlashni maqsad qilganlar.

Oybek Hoshimov,
Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi.