“PUL ISHLAB OLISH VAQTI KЕLDI” DЕYUVCHILARGA!
Koronavirus tarqalishining oldini olish maqsadida hukumat qarori bilan joriy yilning 16 martidan boshlab yurtimizdagi barcha ta’lim muassasalarida ta’til e’lon qilindi. Tabiiyki, talabalar o‘z uylariga – turli viloyatlarga jo‘naydilar. Viloyatlarga qatnovchi taksi haydovchilari ham insof bilan narxlarni me’yorida ushlab turishlari chin musulmonlik va insoniylikdir.
Afsuski, viloyatlarga qatnovchi ko‘plab taksi haydovchilari fursatdan foydalanib qolish ilinjida 50-60 ming so‘mlik yo‘l kira haqini 200 ming so‘mga chiqarib olganlari yuzsizlik va noinsoflikdan boshqa narsa emas. Bu boshqalarning jarohatlari ustida raqsga tushish, birovning o‘lgani ustiga tepgan qilishdan boshqa narsa emas. Odamlarning og‘rinib, norozilik va noilojlik bilan bergan pullari o‘sha insofsizlarga as qotarmikin?! Ular o‘sha pulga non olib, bolalariga qanday yedirarkinlar?! Ta’til tugab, talabalar o‘z o‘qishlariga qaytayotganlarida o‘sha haydovchilar ularga qaysi yuz bilan qararkinlar?! Mazkur haydovchilar o‘sha talabalar o‘rnida o‘z o‘g‘ilarini tasavvur qilib ko‘rishlari ham mumkin edi-ku! O‘g‘illariga o‘shanday holatni ravo ko‘rarmidilar?! Menimcha, ravo ko‘rmaydilar. Demak, o‘zlariga, o‘z farzandlariga ravo ko‘rmaydigan ishni boshqalarga, boshqalarning farzandlariga ravo ko‘radilarmi?! Axir bu ish hadisi sharifga muvofiq iymoni komil bo‘lmaganlik alomati-ku!
Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi, «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Sizlardan birortangiz o‘zi uchun yaxshi ko‘rgan narsani birodari uchun ham ravo ko‘rmaguncha mo‘min bo‘la olmaydi», dedilar». Beshovlaridan faqat Abu Dovud rivoyat qilmagan.
Hadisi sharifdagi “mo‘min bo‘la olmaydi” degani “komil mo‘min bo‘la olmaydi” deganidir.
O‘ziga ravo ko‘rmaydigan narsani boshqalarga ravo ko‘rish musulmonchilikka qanchalik to‘g‘ri keladi?! Mahsulotlarning narxini ko‘tarib sotayotgan sotuvchilar, yo‘l kira haqini oshirgan haydovchilar, uyiga ikki-uch oylik oziq-ovqat sotib olib, boshqalarni o‘ylamayotgan, do‘konu supermarket rastalarini ship-shiydam qilib ketayotgan xaridorlarning bu ishlari musulmonchilikka qanchalik to‘g‘ri keladi?!
Biz virus tegib o‘lib qolishdan shunchalik qo‘rqyapmiz-u, ammo o‘lgandan so‘ng bo‘ladigan hisob-kitob, so‘roq-savollar haqida ham o‘ylab ko‘ryapmizmi?! O‘lim hammamizning boshimizda bor. Agar virus tegib o‘lmasangiz ham, qachondir o‘lasiz. Hatto hamma tomoni berk xona ichida bo‘lsangiz ham o‘lim sizga yetadi. Undan qochib qutulolmaysiz. Alloh taolo Qur’oni Karimda shunday deb marhamat qilgan:
أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ المَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ
“Qayerda bo‘lsangiz ham o‘lim sizlarni topadi, hatto mustahkam qal’alar ichida bo‘lsangiz ham” (Niso surasi 78-oyat).
Sotib olingan mahsulotlar ortib qolishi, eskirishi, yaroqsiz holga kelib, tashlab yuborilish ehtimoli yo‘q emas. Bu esa isrof bo‘lib, kabira gunohlardandir.
Alloh taolo Qur’oni Karimda shunday deb marhamat qilgan:
يَا بَنِي آدَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وكُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ
“Ey Odam bolalari, har bir ibodat chog‘ida o‘z ziynatingizni oling. Yeb-iching va isrof qilmang. Chunki U zot isrof qiluvchilarni sevmas” (A’rof surasi, 31-oyat).
Mo‘min-musulmon odam bunday paytlarda dindoshlari bilan yelkadosh bo‘lib, oziq-ovqatni yetarli miqdorda olishi, boshqalarni ham o‘ylashi, narx-navo va yo‘l haqini ham insof bilan belgilashi, o‘zini boshqalarning o‘rniga qo‘yib ko‘rishi, bunday kezlarda “pul ishlab olish vaqti keldi” deb emas, “insof, saxovat, yaxshilikni boshqalarga ham ravo ko‘rish, odamgarchilik, musulmonlik axloqini ko‘rsatish, bu boradagi sinovdan yaxshi o‘tib olish fursati keldi” deb harakat qilishi, o‘zining saxovati, qo‘li ochiqligi, insonparvarligi, chinakam musulmonligi bilan barchaga namuna bo‘lishi kerak. Zero, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam muborak hadisi shariflaridan birida shunday deganlar:
“Mo‘minlar o‘zaro rahmu muruvvatda, mehru muhabbatda bir jasad kabidirlar, agar uning bir a’zosi og‘rib qolsa, qolgan a’zolari ham bu og‘riqni isitma va bedorlik bilan qarshi oladi” (Imom Muslim rivoyati).
Yuqorida zikr qilingan sotuvchi, xaridor va haydovchilar mo‘minlarning birodarlarimi?! Mo‘minlarning boshlariga sinov kelganda ular hamdard bo‘lish, imkon qadar yengillik qilib berish o‘rniga ularni battar shilish, tunash payidan bo‘lsalar ushbu hadisga qachon amal qiladilar?! Qachon mo‘min birodarlarining boshiga sinov kelganda isitmani his qilib, ularning yonida bedor bo‘lib o‘tiradilar?!
Mavzuimizga doir O‘zbekiston musulmonlari idorasi Ulamolar Kengashining mana bu fatvosini ham eslatib o‘tsak:
“Bunday vaziyatlarda oziq-ovqat, dori-darmon va boshqa zarur vositalarni narxini oshirish, sun’iy ravishda taqchillikni yuzaga keltirish hamda aholi o‘rtasida turli vahimali xabarlarni tarqatish shar’an haromdir”.
Odamlar o‘zlarini isloh qilmaganlari, insof sari yurmaganlari uchun hukumat idoralari fuqarolarga yengillik qilish, bozor va do‘konlardagi narx-navolarni bir maromda ushlab turish, narxlarni sun’iy oshirishning oldini olish maqsadida tegishli davlat idoralari, jumladan, davlat soliq qo‘mitasi nazoratni kuchaytirib, narxni sun’iy oshiradigan, xalqning qo‘rquvidan foydalanib pul topishni o‘ylaydigan kimsalarga nisbatan jinoiy javobgarlik masalalari ko‘rilishini e’lon qildilar.
Alloh taolo biz mo‘min-musulmonlarni turli kasallik, koronavirus kabi narsalardan asrasin! Bemorlarga komil shifo bersin! Og‘ir vaziyatlardan foydalanib, faqat pulini ko‘paytirishni o‘ylaydiganlarga O‘zi insof bersin!
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
“EHSON” TUSHUNCHASI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Tasavvuf masalasi ham salafiylar tomonidan qattiq tanqidga olingan va ko‘r-ko‘rona rad etiladigan mavzulardan biridir. Tasavvuf, tariqat, suluk, shayx, murid va shu kabi atamalarni eshitishlari bilan mavzuni inkor qilishga tushib ketadilar. Lekin aslida ham shundaymi?
Ming yillardan beri Islomning ruhi bo‘lib kelgan va Islom ummati og‘ishmay amal qilib kelayotgan bu mavzu rad etilishi kerakmi?!
Tasavvuf – bu Allohni tanish va nafsni poklashni o‘rgatadigan va shu yo‘ldagi harakatlarni ifodalaydigan, ularni anglatadigan va bu holatlarga erishish uchun nima qilish kerakligini tushuntiradigan bir ilmdir. Tasavvuf islomiy ilmlarning eng sharaflisidir. Bu ilmning sharafi, mavzusining sharafi bilandir.
Modomiki, tasavvufning maqsadi, mavzusi ma’rifatulloh – Allohni bilish-tanish ekan, u o‘z-o‘zidan islomiy ilmlarning eng sharaflisi bo‘ladi. Tasavvuf bizga nima qilsak, Alloh bizni sevadi? Nima qilsak, qalbimizda bo‘lishini istaganimiz “Alloh sevgisi” hosil bo‘ladi, kabi savollarga javob beradi va bu maqomga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.
Tasavvufga ulamolar tomonidan ko‘plab ta’riflar berilgan. Shayx Ibrohim ibn Muvallid Roqqiy rahmatullohi alayh o‘zining kitoblarida bu ta’riflarni yuzdan oshig‘ini jamlagan.
Shayx Muhammad ibn Ali Qassob rahimahulloh: “Tasavvuf bu – saodat asrida sharafli qavmning eng oliyjanob kishisidan sodir bo‘lgan eng go‘zal xulqlardir”, degan.
Shayx Abu Muhammad Jaririy rahimahulloh: “Tasavvuf – har bir go‘zal xulqni olish va har bir yomon xulqni tark qilishdir”, dedi.
Shayx Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh: “Tasavvuf – go‘zal xulq bilan bir ma’noda bo‘lib, kimning xulqi senikidan go‘zal bo‘lsa, tasavvufi ham go‘zaldir”, degan.
Shayx Abu Hafs Naysoburiy rahimahulloh: “Tasavvuf – uning barchasi odobdir. U har bir vaqt, har bir hol va har bir maqomning odobidir”, degan.
Tasavvuf ba’zi kishilar: “Bu narsa hijriy uchinchi asrdan keyin paydo bo‘lgan bid’at, avvalgi davrda bo‘lmagan. Qur’oni karim va hadisi sharifda “Tasavvuf” so‘zi biror marta zikr qilinmagan”, deb da’vo qilayotganidek keyin paydo bo‘lib qolgan bid’at ilm emas, balki u barcha shar’iy ilmlar qatori Islomning avvalidan mavjuddir.
Qur’oni karimda va hadisi shariflarda “Tasavvuf” so‘zini biror marta kelmagani uni islomiy ilm emasligiga dalil bo‘lmaydi. Chunki boshqa islomiy ilmlarning ham nomlari Qur’on va hadisda zikr qilinmagan. Agar Qur’on va hadisda zikr qilinmagan narsalarni inkor qilsak, juda ko‘plab narsalardan voz kechishimizga to‘g‘ri keladi.
Tasavvuf Islomning avvalgi asrlaridan beri mavjud bo‘lib, u ham boshqa islomiy ilmlar qatori Qur’on va sunnatdan olingan. Bunga Qur’on, hadis va tobeinlarning so‘zlarida dalillar bor. Avval aytganimizdek tasavvufning asosiy vazifasi insonning nafsini tarbiyalash, gunohlardan poklash va botiniy amallarini tartibga solishdir.
Alloh taolo An’om surasining 120-oyatida bunday marhamat qilgan:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Va oshkora hamda maxfiy gunohlarni tark qilinglar!”.
Alloma Alouddin Ali ibn Muhammad Bag‘dodiy rahimahulloh bu oyati karimani tafsir qilib: “Oshkora gunohdan tashqi a’zolar bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan. Maxfiy gunohdan qalb bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan” degan.
Zohiriy a’zolar bilan qilinadigan gunohlarni tark qilishni va unga beriladigan jazolarni fiqh fani o‘rgatsa, qalb kasalliklarini davolashni aynan tasavvuf o‘rgatadi. Boshqa oyati karimada shunday deyiladi:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Batahqiq, kim u(nafs)ni poklasa, yutuqqa erishdi” (Shams surasi, 9-oyat).
Darhaqiqat, inson oxiratda yutuqqa erishishi uchun, jahannam olovidan omonda bo‘lishi uchun bu dunyoda kufrdan, shirkdan, nifoqdan va turli gunoh va qalb kasalliklaridan o‘zini poklashi kerak.
Alloh taolo bu oyati karimalarda bandalarini kufr, shirk va gunohlardan o‘zlarini poklashga buyurmoqda. Mana shu poklashni o‘rgatadigan fanni “Tasavvuf” deb nomlash insonlar orasida urf bo‘lgan.
Shuningdek, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida tasavvuf ehson deb nomlangan. “Jabroil hadisi” deb nomlangan mashhur hadisi sharifda “ehson” ayni tasavvuf ekani namoyon bo‘ldi.
Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Birdan ustimizda oppoq kiyimli, sochlari qop-qora odam paydo bo‘ldi. Unda safarning asari ko‘rinmas edi. Uni birortamiz tanimas ham edik. U kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning to‘g‘rilariga o‘tirdi. Ikki tizzasini u zotning ikki tizzalariga tiradi. Ikki kaftini sonlari ustiga qo‘ydi va: “Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar ber”, dedi.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Islom “Laa ilaaha illallohu Muhammadur Rasululloh”, deb shahodat keltirmog‘ing, namozni to‘kis ado qilmog‘ing, zakot bermog‘ing, Ramazon ro‘zasini tutmog‘ing, agar yo‘liga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi u. Biz undan ajablandik. O‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.
“Menga iymon haqida xabar ber”, dedi.
“Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirmog‘ing, yaxshiyu yomon qadarga iymon keltirmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi.
“Menga ehson haqida xabar ber”, dedi u.
“Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
“Menga Soat (qiyomat)dan xabar ber”, dedi.
“So‘raluvchi bu haqda so‘rovchidan bilimliroq emas”, dedilar.
“Uning alomatlaridan xabar ber”, dedi.
“Cho‘ri o‘z xojasini tug‘ishi, yalangoyoq, yalang‘och, kambag‘al cho‘ponlarning bino qurishda bir-birlaridan o‘zishga urinishlarini ko‘rmog‘ing», dedilar. So‘ngra u (qaytib) ketdi. Bas, birmuncha vaqt o‘tkazdim. So‘ngra u zot menga:
“Ey Umar, so‘rovchi kimligini bildingmi?” dedilar.
“Alloh va Uning Rasuli biluvchidir”, dedim.
“Albatta, u Jabroildir. Sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi”, dedilar».
Ushbu hadisi sharifda dinning asllari iymon, Islom, ehson, zohiriy va botiniy amallarni isloh qilish va oxirat kuni haqida va bularning barchasi din ekanligini xabari berilmoqda.
Hadisi sharifda zikr qilingan “Islom”ni fiqh ilmi o‘rgatadi. “Iymon” qismini aqoid ilmi o‘rgatadi. Bizning mavzumizga bevosita bog‘liq bo‘lgan “ehson” qismini esa tasavvuf ilmi o‘rgatadi va bu hadisi sharifda bunga amaliy namuna ham bor.
Jabroil alayhissalom: “Menga ehson haqida xabar ber”, deganlarida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
Tasavvufning asosiy maqsadlaridan biri ham banda qilayotgan har bir ibodatida, amalida Alloh uni ko‘rib turganini va bu amaliga qiyomat kuni albatta savol-javob bo‘lishini qalban his qildirishdir.
“Tasavvuf” so‘zi Islomning dastlabki asrida ishlatilmagan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda “so‘fiy” so‘zi ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.
Ulamolar mutavotir hadisning qanday bo‘lishi va shartlarini bayon qilib aytadilarki “Mutavotir hadis – uning sanadidagi har bir tabaqada juda ko‘p roviy rivoyat qilgan. Ana shu roviylarning barchasi rivoyat qilingan hadisni o‘zgartirishga kelishib olishlari mumkinligini aql inkor etadi”.
Shunday ekan, tasavvuf ilmi ham ikkinchi asrdan (tobeinlar asridan) to shu kungacha minglab shariatimiz peshvolari orqali ham naqlan, ham amalan mutavotir holatda bizgacha yetib kelgan. Shuning o‘zi ham tasavvuf ilmining shar’iy ilm ekaniga yetarli dalil bo‘ladi.
Mashhur muhaddis olim, Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviy rahimahulloh: “Suhbatlarimiz va ta’lim-tarbiyamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga sahih va mashhur sanad bilan yetib borgan tariqat odobidir”, degan.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
