Vahimadan foydalanib, narxlarni sun’iy oshiruvchilarga!
Kuni kecha, 15 mart kuni yurtimizda koronavirus bo‘yicha ilk holat qayd etilgani munosabati bilan odamlarda vahima, qo‘rquv boshlandi. Ko‘pchilik oziq-ovqat va xo‘jalik mahsulotlarini sotib olish dardida bozor, do‘kon, supermarketlarga yugurdi. Go‘yo do‘kon va bozorlardagi oziq-ovqatlar tugab qoladiyu, hamma ochlikdan o‘ladigandek. Kishilar besh-olti qoplab kartoshka, sabzi, piyoz va hokazolarni, un-yog‘ kabi mahsulotlarga navbat turib sotib olyaptilar. Axir biz taqdirga iymon keltirganmiz-ku! Rizq Alloh taolodan ekaniga iymonimiz bor-ku! Alloh taolo Qur’oni Karimda shunday deb marhamat qilgan:
وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ
“Yer yuzida o‘rmalagan narsa borki, ularning rizqi Allohning zimmasidadir. U ularning turar joylarini ham, borar joylarini ham bilur. Hammasi ochiq-oydin kitobdadir” (Hud surasi, 6-oyat).
Nega sinov paytida ana shu iymonimiz talab qilganidek ish tutmaymiz?! Nega ushbu oyatga binoan “Rizqimni Alloh beradi” deb harakatlanmaymiz?!
Odamlarning bozor va do‘konlarga yugurishini ko‘rganda “Bu kimsalar virusdan emas, ochko‘zlikdan, haddan ortiq to‘yishdan, bo‘kishdan o‘lsa kerak” deb o‘ylab qolasan kishi. Axir o‘lim virusga bog‘langan emas-ku! Qachon ajalimiz yetsa, o‘shanda o‘lamiz. Biz olgan mahsulotlar bizga nasib etmasligi ham mumkin-ku! Biz virus keng tarqalib, bozor va do‘konlarda hech narsa qolmay, och qolishimizdan ko‘ra o‘lib qolib, olib kelgan narsalarimiz bizga nasib etmaslik ehtimoli ancha yuqoridir. Olganda ham bir-ikki kunlikka yetadigan emas, bir necha oyga yetadigan qilib olyapmiz. Bizning bir necha oy yashashimizga kim kafolat berdi?! Qolaversa, butun do‘konni ko‘chirib ketib, boshqa musulmonlarga hech narsa qoldirmaslik musulmonchilikka to‘g‘ri keladimi?! Sizdaku pul bor ekan, keragidan ortiq olyapsiz, ammo yon qo‘shningizda bir necha oylik u yoqda tursin, ikki kunlikka yetadigan bozorlik qilishga moddiy imkoniyati bo‘lmasachi?! Qo‘shnimiz och qolib, biz to‘q yashay olamizmi?! Mana bu hadisdan xabarimiz bormi o‘zi:
Abdulloh ibn Musovirdan rivoyat qilinadi: «Ibn Abbosning Ibn Zubayrga shunday deyayotganini eshitdim: «Nabiy sollallohu alayhi vasallamning «O‘zi to‘q bo‘lib, qo‘shnisi och qolgan odam mo‘min emas», deganlarini eshitdim».
Hadisda aytilayotgan gap juda og‘ir gap. Har birimiz qo‘shnimiz, yaqinimizga nisbatan e’tiborli bo‘lishimiz kerak.
Odamlar bozoru do‘konlarga o‘zlarini urganlarini ko‘rgan ko‘plab sotuvchilar “Davrim keldi. Endi pulni bosib olaman” deb, pulni ko‘paytirish kayfiyatiga o‘tdilar. Kechagi holatni hisob-kitob qiladigan bo‘lsak, do‘kon va bozorlarda bir kilosi 2 yarim ming – 3 ming so‘m atrofida sotilayotgan kartoshka ayrim sotuvchilar qo‘lida 8000-10000 so‘mga chiqib ketdi. Bir bog‘i 20 ming so‘m sotilayotgan isiriq 60 ming so‘m narxda sotilyapti. Bu nima degan gap?! Narxlarni sun’iy ravishda ko‘tarib sotayotgan sotuvchilarda insof bormi o‘zi?! Bu musulmonlarni aldash, ularni chuv tushirish, boshlariga tushgan og‘ir vaziyatdan, qo‘rquvlaridan foydalanib qolish emasmi?!
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam don sotayotgan odamning yonidan o‘tib qolibdilar. Uning doni orasiga qo‘l tiqib ko‘rsalar, namlanib qolgan ekan. “Bu nimasi?”, deb so‘radilar. Sotuvchi: “Ey Rasululloh, unga yomg‘ir tegibdi”, dedi. Shunda Rasululloh sallollohu alayhi vasallam: “Uni ustiga chiqarib qo‘ymaysanmi, odamlar ko‘rar edi”, dedilar va “Kim bizni aldasa, u bizdan emas”, dedilar (Imom Hokim rivoyati)
Siz 3 ming so‘mlik kartoshkani 8 ming so‘m sotyapsizmi, demak, odamlarni aldayapsiz. Ba’zi sotuvchilar “Falon mahsulot tugadi” deb, do‘konni berkitib, keyinchalik qimmatroqqa sotish ilinjida yuribdilar. Bu ihtikor deb atalib, gunoh ishlardandir. Ihtikor so‘zi lug‘atda “oziq-ovqat va hokazoni narx qimmatlashini kutib, bozorga chiqarmay, saqlab qo‘yish” ma’nosini anglatadi.
Imom Hakim Termiziy rahmatullohi alayh “Navodirul usul fi ma’rifati ahodisur Rasul” asarida: Muoz ibn Jabal roziyallohu anhudan bunday rivoyat qiladi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Eng yaxshi kasb savdogarlikdir. Agar savdogar yolg‘on gapirmasa, omonatga xiyonat qilmasa, va’daga xilof etmasa, sotib olayotgan narsalarini yomonlamasa, (haddan ortiq) qimmatga sotmasa, zimmasidagi haqni berishni cho‘zmasa va o‘z haqlarini olishda ham qo‘pol bo‘lmasa”, dedilar”.
Demak, savdogarlar halol, omonatdor, yaxshi inson bo‘lishlari uchun ushbu hadisda aytilgan narsalarga amal qilishlari, jumladan, mahsulotni haddan ortiq qimmat sotmasliklari lozim bo‘ladi.
Musulmonlarning ehtiyoji tushib turganda, ularga yengillik qilib berish o‘rniga battar qimmatlashtirish yoki yanada qimmatroq sotish maqsadida do‘konni yopib qo‘yish gunohdir.
Jobir roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Sotganda, sotib olganda va haqqini talab qilganda karamli bo‘lgan odamni Alloh rahm qilsin», dedilar».
Buxoriy va Termiziy rivoyat qilishgan.
Sotish, sotib olish va haqqini talab qilishda bag‘rikeng, saxovatli bo‘lish maqsadga muvofiqdir. Bunday kishiga Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Alloh taoloning rahmatini so‘raganlar. Bir so‘m ustida yetti dumalab turib olish, aytganimga sotaman deyish, narxni ko‘tarib, tushirmaslik, odamlarga qiyin sharoitni vujudga keltirish Alloh taoloning rahmatiga erishishga, topgani barakotli bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi.
Mo‘min-musulmon odam o‘z birodariga yordam berishga shoshilishi, uning og‘irini yengil qilish payidan bo‘lishi lozim.
Rosululloh sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim bir mo‘mindan bu dunyo mashaqqatlaridan birini aritsa, Alloh taolo undan qiyomat kuni mashaqqatlaridan birini aritadi. Kim bir kambag‘alning ishini yengillatsa, Alloh taolo uning bu dunyoyu oxirat ishlarini yengillatadi. Kim bir musulmon aybini berkitsa, Alloh uning aybini bu dunyoyu oxiratda berkitadi. Modomiki banda o‘z birodarining yordamida ekan, Alloh ham uning yordamida bo‘ladi”. (Imom Muslim rivoyati)
Alloh taolo bizning og‘irimizni yengil qilishini, bizga yordam berishini, ayblarimizni berkitishini, istaymizmi, u holda o‘zimiz dindoshlarimizga yordam qo‘lini cho‘zishga, ularning og‘irini yengil qilishga intilaylik!
Alloh taolo barchamizni O‘zining hidoyatidan ayirmasin va xotimamizni chiroyli qilsin!
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
“EHSON” TUSHUNCHASI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Tasavvuf masalasi ham salafiylar tomonidan qattiq tanqidga olingan va ko‘r-ko‘rona rad etiladigan mavzulardan biridir. Tasavvuf, tariqat, suluk, shayx, murid va shu kabi atamalarni eshitishlari bilan mavzuni inkor qilishga tushib ketadilar. Lekin aslida ham shundaymi?
Ming yillardan beri Islomning ruhi bo‘lib kelgan va Islom ummati og‘ishmay amal qilib kelayotgan bu mavzu rad etilishi kerakmi?!
Tasavvuf – bu Allohni tanish va nafsni poklashni o‘rgatadigan va shu yo‘ldagi harakatlarni ifodalaydigan, ularni anglatadigan va bu holatlarga erishish uchun nima qilish kerakligini tushuntiradigan bir ilmdir. Tasavvuf islomiy ilmlarning eng sharaflisidir. Bu ilmning sharafi, mavzusining sharafi bilandir.
Modomiki, tasavvufning maqsadi, mavzusi ma’rifatulloh – Allohni bilish-tanish ekan, u o‘z-o‘zidan islomiy ilmlarning eng sharaflisi bo‘ladi. Tasavvuf bizga nima qilsak, Alloh bizni sevadi? Nima qilsak, qalbimizda bo‘lishini istaganimiz “Alloh sevgisi” hosil bo‘ladi, kabi savollarga javob beradi va bu maqomga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.
Tasavvufga ulamolar tomonidan ko‘plab ta’riflar berilgan. Shayx Ibrohim ibn Muvallid Roqqiy rahmatullohi alayh o‘zining kitoblarida bu ta’riflarni yuzdan oshig‘ini jamlagan.
Shayx Muhammad ibn Ali Qassob rahimahulloh: “Tasavvuf bu – saodat asrida sharafli qavmning eng oliyjanob kishisidan sodir bo‘lgan eng go‘zal xulqlardir”, degan.
Shayx Abu Muhammad Jaririy rahimahulloh: “Tasavvuf – har bir go‘zal xulqni olish va har bir yomon xulqni tark qilishdir”, dedi.
Shayx Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh: “Tasavvuf – go‘zal xulq bilan bir ma’noda bo‘lib, kimning xulqi senikidan go‘zal bo‘lsa, tasavvufi ham go‘zaldir”, degan.
Shayx Abu Hafs Naysoburiy rahimahulloh: “Tasavvuf – uning barchasi odobdir. U har bir vaqt, har bir hol va har bir maqomning odobidir”, degan.
Tasavvuf ba’zi kishilar: “Bu narsa hijriy uchinchi asrdan keyin paydo bo‘lgan bid’at, avvalgi davrda bo‘lmagan. Qur’oni karim va hadisi sharifda “Tasavvuf” so‘zi biror marta zikr qilinmagan”, deb da’vo qilayotganidek keyin paydo bo‘lib qolgan bid’at ilm emas, balki u barcha shar’iy ilmlar qatori Islomning avvalidan mavjuddir.
Qur’oni karimda va hadisi shariflarda “Tasavvuf” so‘zini biror marta kelmagani uni islomiy ilm emasligiga dalil bo‘lmaydi. Chunki boshqa islomiy ilmlarning ham nomlari Qur’on va hadisda zikr qilinmagan. Agar Qur’on va hadisda zikr qilinmagan narsalarni inkor qilsak, juda ko‘plab narsalardan voz kechishimizga to‘g‘ri keladi.
Tasavvuf Islomning avvalgi asrlaridan beri mavjud bo‘lib, u ham boshqa islomiy ilmlar qatori Qur’on va sunnatdan olingan. Bunga Qur’on, hadis va tobeinlarning so‘zlarida dalillar bor. Avval aytganimizdek tasavvufning asosiy vazifasi insonning nafsini tarbiyalash, gunohlardan poklash va botiniy amallarini tartibga solishdir.
Alloh taolo An’om surasining 120-oyatida bunday marhamat qilgan:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Va oshkora hamda maxfiy gunohlarni tark qilinglar!”.
Alloma Alouddin Ali ibn Muhammad Bag‘dodiy rahimahulloh bu oyati karimani tafsir qilib: “Oshkora gunohdan tashqi a’zolar bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan. Maxfiy gunohdan qalb bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan” degan.
Zohiriy a’zolar bilan qilinadigan gunohlarni tark qilishni va unga beriladigan jazolarni fiqh fani o‘rgatsa, qalb kasalliklarini davolashni aynan tasavvuf o‘rgatadi. Boshqa oyati karimada shunday deyiladi:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Batahqiq, kim u(nafs)ni poklasa, yutuqqa erishdi” (Shams surasi, 9-oyat).
Darhaqiqat, inson oxiratda yutuqqa erishishi uchun, jahannam olovidan omonda bo‘lishi uchun bu dunyoda kufrdan, shirkdan, nifoqdan va turli gunoh va qalb kasalliklaridan o‘zini poklashi kerak.
Alloh taolo bu oyati karimalarda bandalarini kufr, shirk va gunohlardan o‘zlarini poklashga buyurmoqda. Mana shu poklashni o‘rgatadigan fanni “Tasavvuf” deb nomlash insonlar orasida urf bo‘lgan.
Shuningdek, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida tasavvuf ehson deb nomlangan. “Jabroil hadisi” deb nomlangan mashhur hadisi sharifda “ehson” ayni tasavvuf ekani namoyon bo‘ldi.
Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Birdan ustimizda oppoq kiyimli, sochlari qop-qora odam paydo bo‘ldi. Unda safarning asari ko‘rinmas edi. Uni birortamiz tanimas ham edik. U kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning to‘g‘rilariga o‘tirdi. Ikki tizzasini u zotning ikki tizzalariga tiradi. Ikki kaftini sonlari ustiga qo‘ydi va: “Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar ber”, dedi.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Islom “Laa ilaaha illallohu Muhammadur Rasululloh”, deb shahodat keltirmog‘ing, namozni to‘kis ado qilmog‘ing, zakot bermog‘ing, Ramazon ro‘zasini tutmog‘ing, agar yo‘liga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi u. Biz undan ajablandik. O‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.
“Menga iymon haqida xabar ber”, dedi.
“Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirmog‘ing, yaxshiyu yomon qadarga iymon keltirmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi.
“Menga ehson haqida xabar ber”, dedi u.
“Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
“Menga Soat (qiyomat)dan xabar ber”, dedi.
“So‘raluvchi bu haqda so‘rovchidan bilimliroq emas”, dedilar.
“Uning alomatlaridan xabar ber”, dedi.
“Cho‘ri o‘z xojasini tug‘ishi, yalangoyoq, yalang‘och, kambag‘al cho‘ponlarning bino qurishda bir-birlaridan o‘zishga urinishlarini ko‘rmog‘ing», dedilar. So‘ngra u (qaytib) ketdi. Bas, birmuncha vaqt o‘tkazdim. So‘ngra u zot menga:
“Ey Umar, so‘rovchi kimligini bildingmi?” dedilar.
“Alloh va Uning Rasuli biluvchidir”, dedim.
“Albatta, u Jabroildir. Sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi”, dedilar».
Ushbu hadisi sharifda dinning asllari iymon, Islom, ehson, zohiriy va botiniy amallarni isloh qilish va oxirat kuni haqida va bularning barchasi din ekanligini xabari berilmoqda.
Hadisi sharifda zikr qilingan “Islom”ni fiqh ilmi o‘rgatadi. “Iymon” qismini aqoid ilmi o‘rgatadi. Bizning mavzumizga bevosita bog‘liq bo‘lgan “ehson” qismini esa tasavvuf ilmi o‘rgatadi va bu hadisi sharifda bunga amaliy namuna ham bor.
Jabroil alayhissalom: “Menga ehson haqida xabar ber”, deganlarida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
Tasavvufning asosiy maqsadlaridan biri ham banda qilayotgan har bir ibodatida, amalida Alloh uni ko‘rib turganini va bu amaliga qiyomat kuni albatta savol-javob bo‘lishini qalban his qildirishdir.
“Tasavvuf” so‘zi Islomning dastlabki asrida ishlatilmagan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda “so‘fiy” so‘zi ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.
Ulamolar mutavotir hadisning qanday bo‘lishi va shartlarini bayon qilib aytadilarki “Mutavotir hadis – uning sanadidagi har bir tabaqada juda ko‘p roviy rivoyat qilgan. Ana shu roviylarning barchasi rivoyat qilingan hadisni o‘zgartirishga kelishib olishlari mumkinligini aql inkor etadi”.
Shunday ekan, tasavvuf ilmi ham ikkinchi asrdan (tobeinlar asridan) to shu kungacha minglab shariatimiz peshvolari orqali ham naqlan, ham amalan mutavotir holatda bizgacha yetib kelgan. Shuning o‘zi ham tasavvuf ilmining shar’iy ilm ekaniga yetarli dalil bo‘ladi.
Mashhur muhaddis olim, Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviy rahimahulloh: “Suhbatlarimiz va ta’lim-tarbiyamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga sahih va mashhur sanad bilan yetib borgan tariqat odobidir”, degan.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
