Buxoro – Islom madaniyati poytaxti: Faxrli shahar
Islom hamkorlik tashkiloti (IHT) tarkibidagi muassasalardan biri – Ta’lim, fan va madaniyat masalalari bo‘yicha Xalqaro islom tashkiloti (ISESCO) 2020 yilda O‘zbekistonning ko‘hna va boqiy shahri – Buxoroi sharifni Islom madaniyatining poytaxti deb e’lon qildi.
Kurrai zaminda shaharlar juda ko‘p. Ularning hammasi ham o‘z xalqi uchun aziz va mo‘tabar. Ammo yer yuzida sharif shaharlar sanoqli. Ana shunday shariflik maqomiga ega bo‘lgan, “Ilm maskani”, “Zebu ziynat shahri”, “Faxrli shahar”, “Ochiq shahar”, degan ma’noni anglatuvchi – Buxoroi sharif yakkayu yagonadir.
Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, Buxoroga miloddan avvalgi 1-ming yillik o‘rtalarida asos solingan. Uning nomi ilk o‘rta asr Xitoy manbalarida An, Ansi, Ango, Buxo, Buku, Buxe, Buxaer, Buxuaer, Buxala, Buxuala, Fuxo, Puxuala va boshqa nomlar bilan atalgan. Bu atamalardan avvalgi uchtasi Buxoroning xitoycha nomlari bo‘lib, qolgani “Buxoro” so‘zining xitoy tilidagi talaffuzidir. O‘rta asr arab manbalarida esa Buxoro Numijkat, Navmichkat, Bumichkat (Yangi qo‘rg‘on), Al-Madina as-sufriyya (Mis shahar), Madinat at-tujjor (Savdogarlar shahri), Foxira (Faxrli shahar) kabi nomlar bilan tilga olingan.
“Buxoro” atamasi sanskritcha “vixora” so‘zining turkmo‘g‘ulcha shakli – “buxor” (“ibodatxona”) dan kelib chiqqan deb taxmin qilingan. Keyingi tadqiqotlarda bu atama so‘g‘diycha “bug‘” yoki “bag” hamda “oro” (“jamol”) so‘zlaridan iborat degan fikr ilgari surilmoqda.
Sayohatchilar kundaliklarida Buxoro – “Sharq Venetsiyasi”, “Rimning tengdoshi”, buxoroliklar esa “O‘rta Osiyoning parijliklari” kabi nomlar bilan ataladi.
XI asr butun O‘rta Osiyo shaharlari jug‘rofiyasi va tarixini tadqiq etgan Yoqut Hamaviy “Muj’am al buldon” asarida “Movarounnahrning ko‘rki to‘rt tomonda joylashgan shahardir. Birinchisi, ilmu fazl manbai bo‘lgan Buxoro. Uning tuprog‘i Rum va Chin mamlakatlariga faxrdir”, deb yozadi. XIII asr tarixchisi Ibn Muhammad Juvayniy “Tarixi jahon kushoy” kitobida Buxoroning fazilati haqida bunday deydi: “Buxoro mashriq shaharlaridan biri bo‘lib, “Qubbatul Islomdir”. U tomonda, ya’ni Movarounnahrda Madinat ul-islom (Madina) o‘rnida bo‘lib, fuqarosi faqihlar va olimlar nuri bilan bezalgan. Buxoro qadimdan har yerda har qanday din olimlari, ahllari to‘planadigan joy bo‘lib qolgan”.
Buxoro musulmon sharqi fan, ma’rifat va ilohiyotning rivojlanishiga ham ulkan hissa qo‘shib, mumtoz o‘rta asrlar musulmon olamida IX asrda “Qubbat ul-islom” (“Islom dinining gumbazi”) va XIII asrda “Buxoroi sharif” (“Sharofatli shahar”) nomlari bilan shuhrat topgan.
Qariyb o‘ttiz asrlik tarixga ega Buxoro bugun ham dunyo xalqlari tomonidan izzat-ikrom, hurmat va ehtirom ila tilga olinadi. Sharq gavhari, jahon mo‘jizasi, nurli shahar, Markaziy Osiyo durdonasi, Osiyo javohiri nomlari bilan yanada shuhrat topib, boy o‘tmishi va shonli kelajagi boqiy yashab, tillarda doston bo‘lmoqda.
Shavkat BOBOJONOV
O‘zR FA Tarix instituti tayanch doktoranti
“Islom nuri” gazetasining 2020 yil 1-sonidan
Qariyb 50 mamlakat jurnalistlari yangi Imom Buxoriy majmuasi va Samarqandning asosiy yodgorliklarini ziyorat qiladi
«Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh — yangi kashfiyotlar» Xalqaro mediaforumi ishtirokchilari 27 avgust kuni Samarqandga yo‘l oladi. Ular yangidan bunyod etilgan Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi hamda Imom Buxoriy nomidagi Innovatsion muzey bilan tanishadi. Kunning ikkinchi yarmida esa ishtirokchilar uchun shaharning tarixiy-madaniy meros obyektlari, jumladan, YUNЕSKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan yodgorliklar bo‘ylab maxsus dastur tashkil etiladi, xabar bermoqda iccu.uz.
Yodgorlik majmuasi Samarqand viloyati Payariq tumanida, buyuk muhaddis va ilohiyotshunos Muhammad al-Buxoriyning (810–870) dafn etilgan joyida joylashgan. U «Sahihi Buxoriy» to‘plami muallifi bo‘lib, mazkur asar sunniy islomdagi eng mo‘tabar hadis to‘plamlaridan biri hisoblanadi.
Keng ko‘lamli rekonstruksiyadan so‘ng majmua 2026 yil bahorida ziyoratchilar uchun qayta ochildi. Uning umumiy hududi 45 gektarni tashkil etadi. Bu yerda 10 ming kishilik masjid, ma’muriy va xizmat ko‘rsatish binolari, 154 ustunli ayvon, 14 ta moviy gumbaz va balandligi 75 metr bo‘lgan to‘rtta minora barpo etilgan. Rekonstruksiyadan so‘ng majmuaning kunlik qabul qilish quvvati 12 ming nafardan 65 ming nafargacha oshdi.
Majmuaning markaziy qismlaridan biri — to‘qqizta pavilondan iborat yangi Imom Buxoriy Innovatsion muzeyidir. Ekspozitsiya allomaning hayoti, hadisshunoslik tarixi va uning ilmiy merosiga bag‘ishlangan. Shuningdek, muzeyda Qur’onda zikr etilgan payg‘ambarlar, Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning Makka va Madinadagi hayoti hamda yozma hadis to‘plamlarining shakllanish tarixi haqida ma’lumotlar berilgan.
Majmua yaqinida Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ham faoliyat yuritadi. Markaz islom ilmiy va qo‘lyozma merosini, jumladan, Markaziy Osiyoning o‘rta asr olimlari asarlarini o‘rganish, ilmiy tadqiqotlar va tarjimalar tayyorlash, shuningdek, xalqaro ilmiy almashinuvni rivojlantirish bilan shug‘ullanadi.
Majmuaga tashrifdan so‘ng forum ishtirokchilari tarixiy Samarqand bilan tanishadi. Shaharning asosiy me’moriy yodgorliklari qatoriga Registon, Bibixonim masjidi, Shohi Zinda majmuasi va Go‘ri Amir maqbarasi kiradi. YUNЕSKO ushbu to‘rt obyektni 2001 yilda «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» nomi bilan Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan tarixiy shaharning asosiy yodgorliklari sifatida e’tirof etadi.
Samarqand bosqichi 24–28 avgust kunlari Toshkent va Samarqand shaharlarida bo‘lib o‘tadigan «Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh — yangi kashfiyotlar» Xalqaro mediaforumi dasturining bir qismi bo‘ladi.
Press-slujba Upravleniya musulman Uzbekistana
