TASHQARIDAGI DUSHMANDAN ICHKARIDAGI LOQAYD INSON XAVFLI
Muqaddas dinimiz Islomda loqaydliqdan qaytarilgan.
Bu haqida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam hadislarida shunday keltiriladi: Imom Termiziy Huzayfa roziyalloxu anxudan rivoyat qilgan xadisda Nabiy alayhissalom: «Loqayd bo‘lmanglar; odamlar yaxshilik qilsa, biz xam yaxshilik qilamiz, yomonlik qilsalar, yomonlik qilamiz, demanglar. Ular yaxshilik qilsalar, yaxshilik qilinglar. Yomonlik qilsalar, zulm qilmanglar», dedilar».
Dinimizda loqaydlik va beparvolikdan nafaqat qaytarilgan, balki panoh so‘rashga targ‘ib qilingan.
Loqaydlikning bir nomi dangasalik desak to‘g‘ri bo‘ladi. Amr ibn Shu’aybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: «Nabiy sollalloxu alayxi vasallamning «Allohim! Sendan dangasalikdan, qarzdorlikdan panoh so‘rayman. Sendan masiyhi dajjolning fitnasidan panoh so‘rayman. Sendan do‘zaxning azobidan panoh so‘rayman» deb duo qilayotganlarini eshitdim».
Yana boshqa bir hadisi sharifda: Umar roziyalloxu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam besh narsadan: dangasalikdan, baxillikdan, kibrning yomonligidan, qalbdagi fitnadan va qabr azobidan panoh so‘rar edilar».
Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayxi vasallam: «Allohim! Men Sendan ojizlikdan, dangasalikdan, qo‘rqoqlikdan, o‘ta qariliqtsan panoh tilayman. Men Sendan hayotu mamotning fitnasidan va qabr azobidan panoh so‘rayman», der edilar».
Sharh: Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bu hadisi sharifda olti narsadan panoh so‘ramoqdalar. Shulardan biri dangasalik va loqaydlikdir. Dangasalik lug‘atda bir ishni qilishga imkoni va qudrati bo‘la turib, badanining rohatini ko‘zlab tark etishni bildiradi.
Shayx Sa’diy aytadi: “Magar sen o‘zgalarning qayg‘usig‘a loqaydlik ila qarasang, sen inson degan nomg‘a noloyiqsen”.
Sohibqiron Amir Temur esa o‘zining tuzuklarida: “Ishbilarmon, mardlik va shijoat sohibi, azmi qatiy tadbirkor va hushyor bir kishi minglab tadbirsiz loqayd kishilardan yaxshidir”, — deb ta’kidlaydi.
Mashhur faylasuflardan biri esa “Dushmanlardan qo‘rqma — nari borsa, ular seni o‘ldirishi mumkin. Do‘stlardan qo‘rqma — nari borsa, ular senga xiyonat qilishi mumkin. Befarq odamlardan qo‘rq — ular seni o‘ldirmaydi ham, sotmaydi ham, faqat ularning jim va beparvo qarab turishi tufayli yer yuzida xiyonat va qotilliklar paydo bo‘laveradi”, deya aytib o‘tgan.
Loqaydlikning eng yomoni, bu o‘z yurtining tinchligiga raxna soluvchi illatlarga ham loqayd bo‘lishdir. Alloh ta’olo Qur’oni karimda payg‘ambarlari tilidan o‘z yurtiga tinchlik va baraka tilab duo qilganini keltiradi. Qur’oni karimda tinchlikka, o‘zaro totuvlik, hamjihatlikka chorlangan oyatlar ko‘p. Ibrohim alayhissalom duolari zikr etilgan oyatni eslaylik:
“Ibrohimning: “Robbim, buni omonlik yurti qilgin va ahlidan Allohga va qiyomat kuniga iymon keltirganlarini mevalar ila rizqlantirgin”, deganini esla. U zot: “Kim kufr keltirsa, ozgina huzur baxsh etaman, so‘ngra do‘zax azobiga majbur qilaman va u qanday ham yomon joy!” dedi” (Baqara surasi, 126-oyat).
Insonga berilgan ne’matlar ichida tinchlik eng aziz ne’matlardan ekanligi Nabiy alayhissalom hadisi shariflarida shunday keltiriladi:
“Kim oilasi tinch, jasadi salomat va huzurida bir kunlik taomi bor holatda tong ottirsa, unga dunyo to‘lig‘icha berilibdi” (Imom Buxoriy rivoyatlari).
Demak inson uchun tinchlik aziz va qadrli ne’mat ekan, albatta unga tahdid qiluvchi narsalarga befarq bo‘lmasligi lozim.
Sh.Qo‘chqorov
Hazorasp tuman “Olti A’lam bobo” masjidi imom-xatibi
Shayboniylar daxmasi ziyoratgohga aylantiriladi
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
