“Iskandar Zulqarnayn” - “Aleksandr Makedonskiy” mi?
Ba’zi kishilar Aleksandr Makedonskiy bilan Iskandar Zulqarnaynni ikkalasi bitta shaxs deyishsa,ayrim kishilar esa Iskandar Zulqarnaynni Aleksandr Makedonskiyga hech qanday aloqasi yo‘q deyishadi.
Avval Aleksandr Makodonskiy haqida so‘z yuritadigan bo‘lsak, u tarixiy shaxsdir. Tarix sahifalaridan ma’lumki,miloddan avvalgi 360 yilda Makedoniyada Filip (II)taxtga o‘tiradi. Miloddan avvalgi 336 yilda Filip (II) o‘ldiriladi va uning 20 yoshli o‘g‘li Aleksandr otasining taxtini egallaydi. Aleksandr Makedonskiy Kichik Osiyo, Suriya, Falastin, Finikiya, Misr yerlarini qo‘lga kiritadi. Aleksandr Makedonskiy Afg‘onistonning janubiy tomonlarini egallab,Hindiqush tog‘lari orqali O‘rta Osiyoga ham kirib keladi. O‘rta Osiyodagi Baqtriya, So‘g‘diyona, Marg‘iyonani egallaydi. Miloddan avvalgi 324-327 yillarda u Hindistonni zabt qiladi. Aleksandr Makedonskiy miloddan avvalgi 323 yilda vafot etadi.
Iskandar Zulqarnayn haqida esa “Qur’oni Karim”ning “Qahf” surasi 83-98-oyatlarida shunday deyiladi: “ ( Ey Muhammad) Sizdan Zulqarnayn haqida so‘raydilar. Ayting: “ Men sizlarga u haqdagi xabarni hozir o‘qib berurman”. Darhaqiqat, Biz un (Zulqarnayn) ga bu yer yuzida martaba berdik va ( istagan) barcha narsasiga yo‘l (imkoniyat) ato etdik. Bas, u (avval G‘arbga qarab) yo‘l oldi. ( Ketayotib) Quyosh botadigan joyga yetgach, uning (quyoshning) bir loyqa ( yoki qaynoq) buloq(orti)ga botayotganini ko‘rdi va (buloq) oldida bir qavmni uchratdi. Biz:“Ey Zulqarnayn! Yo (ularni) azobga duchor qilursan yoki ularga yaxshi muomilada bo‘lursan”, -dedik. U aytdi:“ Zulm qilgan kimsani, albatta, azoblagaymiz. So‘ngra Parvardigoriga qaytarilgach, U zot uni yanada xunuk azob bilan azoblagay. Endi iymon keltirib ezgu ish qilgan kishiga kelsak, uning uchun go‘zal mukofot ( jannat) bo‘lur. Biz ham unga ishimizdan osonlarini buyururmiz”. So‘ngra, u (sharqqa qarab) yo‘l oldi. (Ketayotib) quyosh chiqadigan joyga yetib borgach, uning(quyoshning) bir qavm uzra chiqayotganini ko‘rdi. Biz ular uchun undan (quyoshdan to‘suvchi) biron parda qilmagan edik. (Uning ishi) shunaqa. Albatta, Biz uning huzuridagi ilmlarni ihota qilib olganmiz. So‘ngra, u yana yo‘l oldi. (Ketayotib) ikki tog‘ o‘rtasiga yetib kelgach, u (tog‘lar ortida) biron gapni sira anglay olmaydigan qavmni uchratdi. Ular: “Ey Zulqarnayn! Albatta, (shu tog‘lar ortidagi) Ya’juj va Ma’juj (qabilalari)Yer yuzida buzg‘unchilik qilguvchilardir. Bizlar senga bir (miqdor) haq to‘lasak, biz bilan ularningo‘rtasiga bir to‘g‘on qurib berurmisan?” -dedilar. (Zulqarnayn) aytdi: “ Rabbim menga ato etgan narsalari sizlar beradigan narsadan yaxshiroqdir. Bas, sizlar menga kuch-quvvat bilan yordam beringiz, toki men sizlar bilan ularning ( Ya’juj va ma’jujning) o‘rtangizga bir to‘siq (to‘g‘on) bino qilay. Sizlar menga temir parchalarini keltiringiz, to (parchalari) ikkala tog‘ yonbag‘irlari bilan barobar bo‘lgach, (olovga) dam uringiz!”-dedi. Bas, qachon u ( temir-tersaklarni) olovga aylantirgach (eritgach) , dedi: “ Menga eritilgan mis ham keltiringiz, toki uning( temir parchalarining) ustidan quyay! Ana, endi ular (Ya’juj va ma’jujlar) uning ( to‘siqning) ustiga chiqishga ham, uni teshib o‘tishga ham qodir bo‘lmay qolishdi. “Bu Rabbim (tomoni)dan bo‘lmish bir marhamatdir. Endi, qachonki, Rabbimning (Ya’juj va Ma’juj chiqadi, deb) va’da qilgan vaqt kelganida ( Qiyomat oldidan), O‘zi u(to‘siq)ni tep-tekis qilib qo‘yar. Rabbimning va’dasi haqdir”, -dedi u [1]”.
Bu oyatlarning tafsiri haqida Shayx Usmonxon Alimov muftiy hazratlari o‘zlarining “ Tafsiri Irfon” kitoblarida: “Alloh taolo Zulqarnaynga yer yuzida saltanat, mol-dunyo, qo‘shinlar va boshqa katta imkoniyatlarni bergan edi. U mag‘rib(kun botar tomon) va mashriq ( kun chiqar tomon) orasida kezgani uchun unga Zulqarnayn ( ikki shoxli) deb laqab berilgan. Shuningdek, Alloh taolo unga hukm yuritish, imorat qurish va obodonchilik, davlatni mustahkam tutish kabi ishlarning sababini ham o‘rgatgan edi[2]”deb yozadilar.
Qur’oni Karimda berilgan Iskandar Zulqarnayn bilan makedoniyalik Aleksandr Makedonskiy o‘rtasida bir qancha farqlar bor.Shu farqlardan ayrimlarini keltiramiz.
“ Qur’oni Karim”da qissasi berilgan Iskandar Zulqarnayn Allohning yagonaligiga iymon keltirgan, solih inson bo‘lgan. Aleksanr Makedonskiy haqida esa bu narsalar tarixiy manbalarda bayon qilinmagan. Bu haqda “Tafsiri Irfon”da shunday deyiladi: “ Makka mushriklarining Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan so‘ragan narsalari ichida g‘or egalari va ruhdan tashqari Zulqarnayn ham bor edi.Zulqarnaynning shaxsi, uning qayerda va qachon yashagani, borgan joylari, qilgan ishlari haqida juda ko‘p gaplar, faraz-taxminlar bor. Ulardan ayrimlari tafsir kitoblarimizda ham keltirilgan. Ammo bularni hech kim aynan Qur’onda zikr etilgan Zulqarnayn haqida, deb uzil-kesil aytolmaydi. Masalan, ba’zilar“ Qissadagi Zulqarnayn Makedoniyali Iskandar”, deyishgan. Bu gap xatodir, chunki makedoniyali Iskandar Allohning yagonaligiga ishongan mo‘min bo‘lgan emas, Qur’ondagi Zulqarnayn esa mo‘min odamdir[3]”. Va yana Shayx Abdulaziz Mansur “ Qur’oni Karimning tarjima va ma’nolari” kitoblarida: “ Qur’onda zikr etilgan Zulqarnaynning ismi Iskandar bo‘lib, Sulaymon (a.s.) kabi dunyoni egallagan hukmdorlardandir. O‘tmishda kofirlardan ham ikki podshoh - Namrud va Buxtunassir dunyoga hukmdor bo‘lishga urunib ko‘rgan, deyiladi. Zulqarnaynning payg‘ambar yoki valiy yoxud podshoh ekanida ixtilof bor. Ali (rz.): “ U solih banda bo‘lgan va Alloh unga yer podshohligini, ilm va hikmatni ato etgan. Alloh yo‘lida boshiga urilgan zarbadan ikki bor o‘lib tirilgani uchun unga “zulqarnayn”, ya’ni “ ikki shoxli” laqabi berilgan”, deganlar[4]” deb yozadilar.
Aleksanr Makedonskiy Iso payg‘ambar tug‘ilishlariga yaqin davrlarda yashagan. “ Qur’oni Karim”da qissasi berilgan Iskandar Zulqarnayn esa Ibrohim alayhissalom davrida yashagan. Bu haqda ham “ Tafsiri Irfon”da: “ Ibn Hajar Asqoloniy “ Fathul-Boriy”da shunday yozadi: “ Ulkan tobe’in faqihlardan Ubayd ibn Umar yo‘lidan rivoyat qilinishicha, Zulqarnayn piyoda haj qilgan va uning xabarini eshitgan Ibrohim alayhissalom Zulqarnaynga peshvoz chiqqanlar”. Abdulloh ibn Abbosdan ( roziyallohu anhumo) rivoyat qilinishicha, “ Zulqarnayn Masjidul-Haromga kirgan, Ibrohim alayhissalom uning qo‘lini olib ko‘rishgan”. Ibn Hishom yozadi: “ Ibrohim alayhissalom bir masalada Zulqarnayndan hukm so‘radi, Zulqarnayn unga hukm chiqarib berdi[5]”. Ibn Hajar aytadi: “ Mazkur rivoyatlar bir-birini tasdiqlab-quvvatlab kelyapti”. Yana bu haqda Ibn Kasirning “ Tafsirul-Qur’onil-a’ziym” nomli kitoblarida shunday deyiladi: “ Iskandar Zulqarnaynni rumlik deyuvchilarning dalillari kuchsizdir. Rumlik Iskandar Filis ( Filip ) o‘g‘li Maqduniy ( makedoniyalik)dir. Qur’onda kelgan Zulqarnayn to‘g‘risida Azroqiy bunday deydilar: “ (Iskandar Zulqarnayn) Baytullohni Ibrohim (s.a) bilan birga tavof qilgan, vaziri Xizr a.s. bo‘lgan. Iskandar Maqduniyning vaziri esa mashhur faylasuf Aristotoliy (Aritotel) bo‘lgan. U (Aleksandr Makedonskiy) Iso alayhissalomdan oldin, miloddan oldingi (336-323) yillarda hukmronlik qilgan [6]”.
Aleksandr Makedonskiy makedoniyalik bo‘lib, Iskandar Zulqarnayn esa rivoyat qilinishicha misrlik bo‘lgan. Bu haqda “ Tafsiri Irfon”da: “Ibn Is'hoq shunday yozadi: “ Menga o‘tganlarning ilmidan olib, ajamlardan rivoyat qiladigan odamlardan birining aytishicha, Zulqarnayn misrlik kishi bo‘lib, ismi Marzubon ibn Marzuba Yunoniydir. U Yunon ibn Yofas ibn Nuhning avlodidan bo‘lgan[7]” deyiladi.
Aleksandr Makedonskiy miloddan oldingi 356 yilda tug‘ilib, 33 yoshida o‘z davlatining yangi poytaxti Bobilda vafot etgan bo‘lsa, “ Qur’oni Karim”da qissasi berilgan Iskandar Zulqarnayn “ Iskandariya” shahrini barpo qilgan. “Tafsiri Irfon”da: “ Ibn Hishom esa bunday deydi: “ U (Zulqarnayn) ning ismi Iskandardir, Iskandariyani barpo qilgan odam shu. Shuning uchun unga nisbat berilib, “ Iskandariya” deyilgan” ( Siyratun-Nabaviya) [8]” deyiladi.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlari ham Aleksandr Makedonskiy Iskandar Zulqarnayn emasligiga o‘zlarining “ Zikr ahlidan so‘rang” kitoblarida shunday javob beradilar: “ Misol uchun, ba’zilar: “ Qissadagi Zulqarnayndan murod makedoniyalik Iskandar” deyishgan. Bu gap umuman noto‘g‘ri, chuki u mushrik odam bo‘lgan, butlarga, yulduzlarga sig‘ingan. Makedoniyalik Iskandrning nomi Aleksandr Makedonskiy bo‘lib, taxminan miloddan 330 yil oldin o‘tgan va Arastuning shogirdi bo‘lgan. Dunyoning ko‘p yerlarini ishg‘ol qilgan, Forsda urush olib borgan. Podshoh Doroni yengib uning qiziga uylangan va hokazo. Imom Shavkoniy ushbu ma’lumotlarga xulosa yasab, Aleksandr Makedonskiy Qur’oni Karimdagi Zulqarnayn degan gapga raddiya beradi: “ Bu juda ham mushkul! Chunki u kofir bo‘lgan. Arastuning shogirdi bo‘lgan, ko‘rinib turibdiki, Zulqarnayn solih banda bo‘lgan. Alloh unga keng mulkni bergan va bunga Qur’on ishora qilgan”. Zulqarnayn mag‘rib va mashriqning chekka joylarigacha borgan, Yajuj va Ma’juj qavmiga yo‘liqib, ularni to‘g‘on bilan to‘sib qo‘ygan.Aleksandr Makedonskiyni mazkur narsalarning birortasiga muyassar bo‘lgani tarixda ma’lum emas. “Zulqarnaynning Aleksandr Makedonskiy bilan chalkashtirilishiga asosiy sabab, arablarning Aleksandrni arabchalashtirib Iskandar deb atashganlari bo‘lgan” deyishadi ba’zi mutaxasisilar[9]”.
Yuqorida bayon qilingan farqlarga asosan biz “ Qur’oni Karim” da qissasi keltirilgan Iskandar Zulqarnayn bilan makedoniyalik Aleksandr Makedonskiy bitta shaxs emas, balki ular alohida-alohida shaxs degan xulosaga kelamiz.
Ruhiddin AKBAROV,
Qarshi tumani “ Akbar xalifa eshon ibn Muxtor” masjidi imomi.
[1] Shayx Abdulaziz Mansur. Qur’oni Karim ma’nolarining tarjima va tafsiri. “ Toshkent Islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi. Toshkent. 2018. 302-304-betlar.
[2] Shayx Usmonxon Temurxon Samarqandiy. “ Tafsiri Irfon ”. Toshkent. “ Sharq ” nashriyoti. 2019. 3-jild. 158-159-betlar.
[3] Shayx Usmonxon Temurxon Samarqandiy. “ Tafsiri Irfon”. Toshkent. “ Sharq” nashriyoti. 2019. 3-jild. 158-159-betlar.
[4] Shayx Abdulaziz Mansur. Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri. “ Toshkent Islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi. Toshkent. 2018. 303-bet.
[5] Shayx Usmonxon Temurxon Samarqandiy. “ Tafsiri Irfon”. Toshkent. “ Sharq” nashriyoti. 2019. 3-jild. 158-159-betlar.
[6] Ibn Kasir “ Tafsirul-Qur’onil-a’ziym”. “ Dorul-ma’rifa” Bayrut. 1989. 40-41-betlar.
[7] Shayx Usmonxon Temurxon Samarqandiy. “ Tafsiri Irfon”. Toshkent. “ Sharq” nashriyoti. 2019. 3-jild. 158-159-betlar.
[8] Shayx Usmonxon Temurxon Samarqandiy. “ Tafsiri Irfon”. Toshkent. “ Sharq” nashriyoti. 2019. 3-jild. 158-159-betlar.
[9] Shayx Muhammad Sodiq Muhmmad Yusuf. “ Zikr ahlidan so‘rang ”. “ Hilol-nashr” nashriyoti. 2018. 2-jild. 40-41-betlar.
Botil da’vo: YURTIMIZ RAHBARLARI TOG‘UTMI?
Raddiya: Islomda peshvolikni da’vo qiladigan guruh va oqimlar dindagi ayrim tushuncha va so‘zlarni g‘arazli maqsadlari yo‘lida buzib, noto‘g‘ri talqin qilishi hammaga ma’lum. Ular shu orqali musulmonlar hissiyotiga teginish, o‘zlariga tobelarni ko‘paytirish, dindor va ilmli bo‘lib ko‘rinishga harakat qiladi. “Tog‘ut” so‘zi ular ko‘p ishlatadigan, insonlarni, ayniqsa hukmdorlarni ayblashda qo‘llaydigan tushunchalardan biri. Aslida u nima? Qanday ma’nolarda ishlatiladi? Kimlar tog‘ut bo‘lishi mumkin?
“Tog‘ut” lafzi “tug‘yon” so‘zi bilan o‘zakdosh bo‘lib, Alloh belgilab qo‘ygan chegaradan chiqishga, kufrda haddan oshishga, isyon qilishga nisbatan ishlatiladi. Islomda Allohning yo‘lidan boshqa yo‘l “tog‘ut” deyiladi. Tog‘utning kattasi Shaytondir.
“Tog‘ut” kalimasi Qur’oni karimning sakkiz joyida zikr qilingan bo‘lib, ulamolarimiz uni turlicha tafsir qilgan. Umar ibn Xattob roziyallohu anhu, Imom Sha’biy, Imom Zahhok “Tog‘utdan murod – Shayton” degan. Imom Abu Oliya va Muhammad ibn Sirin tog‘ut sehrgar va folbin ekanini aytgan.
“Tafsiri Jalolayn”da tog‘ut so‘zi tafsiriga murojaat qilaylik: “Kim tog‘utga kufr keltirib, Allohga iymon keltirsa, batahqiq uzilmaydigan mustahkam tutqichni ushlagan bo‘ladi” (Baqara surasi, 256) va “Kufr keltirganlarning do‘stlari tog‘utlardir. Ularni nurdan zulmatlarga chiqarurlar” (Baqara surasi, 257) oyatlarida tog‘utlar – but-sanamlar va Shayton, “Kitob (Tavrot)dan nasibador bo‘lganlarning “Jibt” va “Tog‘ut”ga sig‘inishlarini va kofirlarga “Shular mo‘minlardan ko‘ra to‘g‘riroq yo‘ldadir” deyishlarini ko‘rmadingizmi?!” (Niso surasi, 51) oyatida – Jibt va Tog‘ut Quraysh qabilasidagilarning ikki sanami, “O‘zlarini, Sizga nozil qilingan (Qur’on) va Sizdan oldin nozil qilingan (ilohiy kitoblar)ga iymon keltirgan, deb hisoblaydiganlarning hukm so‘rab, Tog‘ut huzuriga borishni xohlayotganlarini ko‘rmadingizmi?” (Niso surasi, 60) oyatidagi tog‘ut kufrda haddan oshgan, tug‘yonga ketgan Ka’b ibn Ashraf, “Kofirlar (esa) Tog‘ut yo‘lida jang qiladilar” (Niso surasi, 76-oyat) va “Kim Allohning la’natiga uchragan, g‘azabiga duchor bo‘lgan, maymun va cho‘chqaga aylantirilgan va tog‘utga ibodat qilgan bo‘lsa, ana o‘shalar yomon martabadagi va to‘g‘ri yo‘ldan butunlay adashgan kimsalardir” (Moida surasi, 60) oyatlarida ular Shayton, “Batahqiq, Biz har bir ummatga: “Allohga ibodat qiling va tog‘utdan chetlaning” deb payg‘ambar yuborganmiz” (Nahl surasi, 36-oyat) va “Tog‘utdan, unga ibodat qilishdan chetda bo‘lganlarga va Allohga qaytganlarga xushxabar bor” (Zumar surasi, 17-oyat) oyatlarida ham ular Shayton deb nazarda tutilgan.
Alloma Ibn Atiyya aytadi: “Ba’zi olimlar: “Allohdan o‘zga ibodat qilinadigan har qanday narsa tog‘utdir”, degan”. Fir’avn, Namrud va o‘zini iloh deb e’lon qilganlar va ibodat qilinadigan but-sanamlar tog‘ut deyiladi.
Muqotil roziyallohu anhu “Kufr keltirganlarning do‘stlari tog‘utlardir” oyatidagi tog‘utni Ka’b ibn Ashraf va Huyay ibn Axtab deb tafsir qilgan. U ikkisi islom va musulmonlarga adovati cheksiz, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ko‘p aziyat bergan, musulmonlarga qarshi urushga juda ko‘p da’vat qilgan yahudiylardan edi.
Imom Navaviy aytadi: “Lays, Abu Ubayda, Kisoiy va ko‘pchilik tilshunoslar: “Tog‘ut – Alloh taolodan boshqa ibodat qilinadigan narsa”, degan”.
Shayx Muhammad Amin Shinqitiy: “Haqiqat shuki, Allohdan o‘zga ibodat qilinadigan har qanday narsa tog‘ut, eng katta tog‘ut esa Shaytondir”, deydi.
Tog‘ut so‘zining ma’nosi haqida buyuk mufassir Imom Tabariy “Jomi’ul bayon” tafsirida: “Fikrimcha, tog‘ut haqida to‘g‘ri gap shuki, tog‘ut Allohga tug‘yon qilib, Uni tark etib, Undan o‘zgaga ibodat qilingan narsadir. O‘sha ma’bud inson, shayton, but va boshqa narsalar bo‘lishi mumkin”, deydi.
Mufassir olim Hasan Tahsin Fayzli “tog‘ut” so‘zini “Allohdan uzoqlashtiradigan, uning amrlarini bajarishni man etadigan kimsalar”, deb izohlagan.
Demak, sahobai kiromlar, tobeinlar va ulamolarimizning so‘zlaridan tog‘ut kalimasi shayton, sehrgar, folbin va Allohdan boshqa ibodat qilinadigan har qanday narsa ekani ma’lum bo‘lmoqda.
Afsuski, hozirgi kunda ba’zi toifalar musulmon rahbarlarni tog‘ut deb atab, ularni osongina kofirga chiqarmoqda. Ularning uslubi xavorijlarnikiga o‘xshaydi. Ular arzimas narsalar tufayli iymonli odamni kofirga chiqarib, qonini halol hisoblab, qanchadan-qancha beayb musulmonlar umriga zomin bo‘lmoqda, islomning pok nomiga dog‘ tushirib, asl mohiyat va tamoyillarini yot va buzg‘unchi g‘oyalardan iborat fitnalar soyasiga tushirib qo‘ymoqda.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi bo‘lim boshlig‘i,
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
