Islom tarixi: YUNUS ALAYHISSALOM
IROQDAGI AKKOD VA BOBIL DAVLATI
Ibrohim alayhissalomning qavmidan bo‘lgan sumariylarning gumrohligi va zalolati ortib bordi. Alloh taolo ularning ustidan zolim jamoalarni hukmron qildi.
Mintaqaga akkodiylar ega bo‘lib olishdi. So‘ng janubi-g‘arbiy tarafdan boshqa jamoalar kelishdi. Ular yerlik aholi ustidan g‘olib kelib, mintaqaga hukmdorlik qila boshlashdi. Ular o‘zlariga Bobil shahrini poytaxt qilib olishdi. Bu davlat gullab-yashnadi. Bobilliklar ziroat va me’morchilik ishlariga alohida ahamiyat berishdi. Ularning eng mashhur podshohlaridan birining ismi Hammurapi (mil. avv. 1792-1750 yillarda hukmronlik qilgan) edi. U «Hammurapi shariati» deb tanilgan qonunlarni joriy qildi. Mana shu qonunlar yer yuzida bashariyat tarixidagi insonlar chiqargan ilk qonunlar majmuasi bo‘ladi. Bu qonunlar odamlar ustidan hukmronlik qilish va ularga ega chiqish maqsadida chiqarilgan edi.
Hammurapining o‘limi bilan u chiqargan qonunlar ham yo‘q bo‘lib ketdi. Uning qavmi esa haykallar va yulduzlarga ibodat qilishda davom etaverdi.
Alloh subhanahu va taolo ularga boshqa qavmlarni hukmron qildi. Ularga shimol tarafdan haysiylar (xettlar) va miytoniylar, keyin oshuriylar nomli qavmlar kelishdi. Mazkur qavmlar ularni halokatga uchratdi.
IROQDAGI OSHURIYLAR DAVLATI
Oshuriylar mazkur mintaqada – Iroqning shimolida o‘z hukmlarini o‘rnatdilar. Ularning poytaxti Niynavo shahri edi. So‘ng oshuriylarning nufuzi barcha Iroq yerlariga, Shomga va Misrning ba’zi joylariga tarqaldi. Eng mashhur podshohlaridan biri Salmanasar (Shalmanasar) Sh deb ataladi (mil. avv. 858-824 yillarda hukmronlik qilgan), boshqa birining ismi esa Oshurbanibal (Ashshur-banipal) (mil. avv. 668-627 yillarda hukmronlik qilgan) edi. Ular ham butlarga ibodat qilishda devom etaverdilar. Aqllarini ishga solib, o‘zlaridan oldingilarga yetgan ofat-falokatlardan va’z-nasihat olmadilar.
YUNUS ALAYHISSALOM
Alloh subhanahu va taolo Iroqning Movsil viloyati yaqinidagi Niynavo degan joyga o‘z nabiysi Yunus alayhissalomni payg‘ambar qilib yubordi. Yunus alayhissalom Banu Isroilning nabiylaridandirlar. Nasablari Yusuf alayhissalomning tug‘ishgan ukalari Binyominga yetib boradi. U zot Yunus ibn Matto ismi bilan mashhurdirlar. Matto u zotning onalarining ismi bo‘lgan. Payg‘ambarlar ichida faqat Yunus va Iyso alayhissalomlar onalariga nisbat berilganlar.
O‘sha davrda Yunus alayhissalom nabiy etib yuborilgan yerlarning aholisi turli sanamlarga ibodat qilar, turfa gunoh ishlar bilan shug‘ullanishardi. Yunus alayhissalom ularni Alloh taologa iymon keltirishga, gunoh ishlarni tark etishga da’vat qildilar. Lekin ular bu da’vatni kabul qilishmadi, fisqu fasod ishlarida davom etishdi.
Yunus alayhissalom ma’lum muddatdan so‘ng ularni Allohning azobi nozil bo‘lishidan ogohlantirdilar. Ko‘nishmagach, achchiqlari chiqib, «Men o‘z vazifamni ado etdim, endi gunohkorlar ichida qolmasligim kerak», degan to‘xtamga keldilar. Shaharni tashlab, chiqib ketdilar. Bu ishni o‘zlaricha, shunisi to‘g‘ri degan fikrda, Allohning iznisiz qildilar. Yurib-yurib, nihoyat dengiz sohiliga yetib bordilar. Jo‘nashga shaylanib turgan bir kemaning egalaridan o‘zlarini birga olib ketishlarini so‘ragan edilar, ular rozi bo‘lishdi.
Kema dengizga chiqqanda birdan shamol turib, dovul boshlandi. To‘lqin kuchayib, kemaning g‘arq bo‘lish xavfi tug‘ildi. Kema boshqaruvchilar ham, yo‘lovchilar ham qo‘rqib, dahshatga tushishdi. To‘planib maslahat qilishdi. Ba’zilar: «Ichimizda gunohkor kishi bor, shuning uchun noqulay ahvolda qoldik», deyishdi. Maslahatdan so‘ng qur’a tashlab, qur’a kimning chekiga tushsa, o‘sha odamni qurbonlik uchun dengizga tashlab yuborishga qaror qilishdi. Qur’a qayta-qayta Yunus alayhissalomga chiqdi va u zotni dengizga tashlab yuborishdi. Alloh taoloning amri bilan u zotni ulkan baliq yutib yubordi va hazm qilmasdan, qornida olib yurdi. Shunda Yunus alayhissalom xatolarini tushunib yetdilar. Baliqning qornida yolvorib, zorlanib, Alloh taologa duo qildilar. Alloh taolo duolarini ijobat qilib, baliqqa amr qildi va u Yunus alayhissalomni ozor yetkazmasdan, ochiqlik joyga olib chiqib tashladi. Badanlari baliqning ichida oq yem bo‘lib ketgan Yunus alayhissalom behush yotib qoldilar. Alloh taolo rahm qilib, oftobdan zarar yetmasligi uchun ustilariga soya solib turuvchi serbarg oshqovoqni o‘stirib qo‘ydi. Ushbu holatda bir muddat yotib, sog‘ayib, o‘zlariga keldilar.
Alloh taolo u zotga qavmlarining oldiga borishlari uchun farmon berdi. Yunus alayhissalom ketib qolgach, azobning boshlanishi zohir bo‘lgandan so‘ng ular xatolarini tushunib, Allohga azobni qaytarishini so‘rab, yolvorib, tavba qilishgan edi. Ularning soni yuz mingdan ko‘proq edi. Yunus alayhissalom ularning huzuriga qaytib, barchalarini iymonga chaqirdilar va Alloh taolo ularni hidoyatga boshladi.
Quyidagi oyati karimada Alloh taolo Yunus alayhissalomni «ulul azm» («sabot-matonatli») payg‘ambarlar bilan bir qatorda zikr qilgan:
«Biz senga xuddi Nuh va undan keyingi nabiylarga vahiy yuborganimizdek vahiy yubordik. Biz Ibrohim, Esmoil, Is'hoq, Ya’qub va uning avlodlari, Iyso, Ayyub, Yunus, Horun va Sulaymonga vahiy yubordik. Dovudga esa Zaburni berdik» (Niso surasi, 163-oyat).
Alloh taolo Qalam surasida Yunus alayhissalomning qissalarini quyidagicha bayon qiladi:
«Robbingning hukmiga sabr qil va bir vaqtlar g‘amga to‘lgan holda nido qilgan «baliq sohibi» singari bo‘lma» (48-oyat).
«Baliq sohibi»dan murod Yunus alayhissalomdir. U zot qavmiga achchiq qilib, ularni tashlab chiqib ketganlari, kemada ketayotib, qur’aga tushganlari va dengizga otilganlari, baliq yutib yuborganda uning qornida Allohga yolvorganlari haqida salgina yuqorida ma’lumotlar oldik.
Keyingi oyatlarda Yunus alayhissalomning qissalari bayoni davom etadi.
«Agar Robbining ne’mati uni topmaganida, mazammatga qolgan holida ochiq sahro joyga tashlangan bo‘lardi. Robbi uni tanlab oldi va solih bandalaridan qildi» (49-50-oyatlar).
Ya’ni agar Yunus alayhissalomni Allohning ne’mati izlab topmaganida, u zot o‘zlarini yutib yuborgan baliq tomonidan ochiq sahroga mazammatli holda tashlangan bo‘lar edilar.
Lekin Alloh taolo u zotga rahm ko‘rsatdi. Baliq ozor yetkazmay qornidan qirg‘oqqa chiqarib qo‘ydi. Behush yotganlarida, ustlarida serbarg oshqovoq soya solib turdi. Alloh taolo u zotni O‘zining solih bandalaridan qildi.
Yunus alayhissalom qavmining najot topishi
Yunus alayhissalom qavmining najoti haqida Alloh taolo Yunus surasida quyidagilarni aytadi:
«Qani endi, biron qishloq iymon keltirganda, unga iymoni manfaat bersa edi. Faqat Yunus qavmi iymon keltirganlarida, ulardan dunyo hayotidagi xorlik azobini kushoyish qildik va ularni ma’lum vaqtgacha bahralantirdik» (98-oyat).
Bundan boshqa hech bir qavm boshiga ilohiy azob kelib qolganda tavba qilib, najot topmagan. Balki Fir’avnga o‘xshab oxirgi lahzada keltirgan iymoni foyda bermay, halokatga uchragan.
IKKINCHI BOBIL
KALDONIYLAR DAVLATI TAMADDUNI
Vaqt o‘tib mintaqada hukmronlikni kaldoniylar o‘z qo‘llariga olishdi. Ularning eng ulug‘ podshohlaridan biri Buxtanassor (Navuxodonosor) II deb ataladi (mil. zzv. 605-562 yillarda hukmronlik qilgan). U Shom yurtlarini egallab olgan edi. Buxtanassor II Quddusni vayron qildi, yahudiylarni qirg‘inbarotga uchratdi, ularning mol-mulklarini taladi va ustlaridan o‘z hukmini o‘rnatdi. U o‘sha paytdagi yahudiylarning ko‘pchiligini halok qildi, quvg‘inga uchratdi va asirga oldi. Ana shu davrda Banu Isroil yer yuzining turli taraflariga tarqalib ketdi. Ularni bir jamoasi Hijozda, boshqasi Misrda va yana boshqalari turli yerlarda joylashib qolishdi. Buxtanassor II Misrni ham bosib oldi. U qo‘l urgan eng katta ishlardan biri – mashhur Bobil minorasini bino qilish bo‘ldi.
Ushbu davlat forslar tomonidan yo‘q qilib bitirildi. Fors shohi Kurush (Kir II Buyuk) miloddan avvalgi 539 yilda mazkur davlatni bosib oldi.
FORS DAVLATI TAMADDUNI
Forslar asli iroqlik kishilardir. Keyinroq ular sharqqa hijrat qilishgan va Fors davlatini obod etishgan. Ular kuchli bo‘lganlaridan so‘ng kaldoniylarga qarshi yurish qilishdi. Avval aytib o‘tilganidek, Misr va Iroqni egallab olishdi. Misr forslarning hukmida Aleksandr Makedonskiy davrigacha qolib ketdi. Iroq esa forslarning hukmronligi ostida Islom fathlarigacha turdi.
KЕYINGI MAVZULAR:
UCHINCHI FASL.
SHOM YURTLARINING NABIYLARI VA TAMADDUNLARI:
Lut alayhissalom;
Ismoil alayhissalom;
Is'hoq alayhissalom;
Ya’qub alayhissalom;
Yusuf alayhissalom;
O‘sha davrdagi ba’zi tamaddunlar;
NIMA BID’AT-U, NIMA SUNNAT? “BID’AT” TUSHUNCHASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
Hozirgi kunda “bid’at” so‘zini ko‘pchiligimiz tez-tez eshitamiz. Ta’bir joiz bo‘lsa, bu so‘zni bilgan ham, bilmagan ham, tushungan ham, tushunmagan ham ishlatmoqda.
Alloma ibn Hajar Makkiy rahimahulloh o‘zining “Fathul Mubiyn” asarida bid’atning lug‘aviy ma’nosini quyidagicha keltirgan:
“Bid’at so‘zi lug‘atda – o‘xshashi bo‘lmagan, yangi narsani paydo qilish”, degan ma’noni beradi.
“Bahrul Layoliy sharhi Bad’ul Amoliy”da esa, bid’atning lug‘aviy ma’nosini: “Avval bo‘lmagan, o‘xshashi yo‘q narsani paydo qilish” deb keltirgan.
Shundan kelib chiqib, mazkur ulamolar bid’at xoh ibodatlarda, xoh odatlarda bo‘lsin, yaxshi yoki yomon bo‘lsin, Qur’on va sunnatda mavjud bo‘lmagan yangi paydo bo‘lgan narsa deb qaraganlar.
Ulamolar lug‘aviy bid’atni besh qismga bo‘lganlar.
Birinchisi: Vojib bid’at. Nahv ilmini o‘rganish bid’atning shu turiga kiradi. Chunki bu ilmni bilmasdan Qur’on va sunnatni bilib bo‘lmaydi. Bu ikki manbani o‘rganish vojib. Vojibni bajarishga xizmat qiladigan narsa ham vojib bo‘ladi.
Demak, Qur’on va sunnatni o‘rganish uchun nahvni o‘rganish vojib.
Ikkinchisi: Harom bo‘lgan bid’at. Mo‘tazila, jabariya va hozirgi salafiy hamda ahli sunnaga zid bo‘lgan turli firqa va oqimlarni ta’sis etish. Chunki bular ham Islomning ilk davrlarida bo‘lmay, keyinchalik turli maqsadlarda tashkil qilingan bo‘lib, asosan sof Islom aqidasini noto‘g‘ri talqin qilish, Islomga va musulmonlarga zarar berish bilan tanilgan. Shuning uchun bunday firqa va oqimlarga kirish harom hisoblanadi.
Uchinchisi: Mustahab bid’at. Masjidlarga minoralar qurish, ma’had va madrasalar barpo etish, Qur’on qiroatini eshitish va Nabiy sollallohu alayhi vasallamning siyratlarini o‘rganish uchun turli majlislar tashkil qilish mustahab bid’atlar sirasiga kiradi.
To‘rtinchisi: Makruh bid’at. Masjidlarga ziynat berish.
Beshinchisi: Muboh bid’at. Yeb-ichish, kiyim-kechak, maskan-manzillarda kengchilikka yo‘l qo‘yish. Ya’ni agar haloldan bo‘lsa, kishi o‘zi yashaydigan manzilini chiroyli ta’mirlasa, faxr va kibrdan xoli bo‘lib, qimmatbaho kiyim kiygan bo‘lsa va yemoq-ichmog‘ida kengchilikka yo‘l qo‘ysa, gunohkor bo‘lmaydi. Chunki shar’an bu paytda mazkur ishlar muboh sanaladi.
Bid’atning shar’iy-istilohiy ma’nolari
Bid’atning shar’iy – istilohiy ma’nolarini “Bahrul Laoliy sharhi Bad’ul Amoliy” asarining sohibi quyida uch qism qilib keltirganlar:
الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ فِي الدِّينِ مِنْ غَيْرِ إِذْنِ الشَّارِعِ
1. “Shore’ning iznisiz dinda ziyoda va nuqsonga yo‘l ochish”.
جَعْلُ غَيْرِ الدِّينِ دِينًا أَوْ مَا يَكُونُ مُشَابِهًا بِالدِّينِ وَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ
2. “Dindan bo‘lmagan narsani din deb bilish yoki dinga o‘xshash martabaga ko‘tarish”.
عَمَلٌ مُحْدَثٌ عَلَي نِيَّةِ الْعِبَادَةِ
3. “Dinda asli yo‘q bo‘lib, yangi paydo bo‘lgan narsani ibodat niyatida bajarish”.
Mazkur ta’riflarga asoslanib fuqaholar ikita fiqhiy qoidani joriy qilganlar.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْإِبَاحَةُ
1. “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”. Ya’ni, aslida hamma narsa muboh va tozadir.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْحُرْمَةُ
2. “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”.
Zohiran qaraganda bir-biriga zid bo‘lgan bu ikki qoidani tatbiqi shundayki, agar bir kishi dunyo ishlarini osonlashtirish, odamlarning og‘irini yengil va uzog‘ini yaqin qilish maqsadida biror narsa masalan mashina, telefon yoki turli foydali moslamalar o‘ylab topib ixtiro qilsa, “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”, qoidasiga binoan bu yaxshi va maqtalgan ish hisoblanadi.
Ammo, ibodat niyatida dinda biror narsani joriy qilish, sunnat bo‘lmagan amalni sunnat deb e’tiqod qilish, “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”, qoidasiga binoan bid’at va harom ish hisoblanadi.
Bid’atning turlari.
“Sahihi Buxoriy” kitobini sharhlagan Imom Qastaloniy rahimahulloh aytadilar: “Imom Bayhaqiy Imom Shofe’iydan naql qilib: “Kitobu sunnatga va ijmoga xilof bo‘lgan ishlar zalolatga chorlovchi bid’atdir. Ammo, kitobu sunnatga xilof bo‘lmagan yaxshi ishlar bid’at emas, balki “Muhdasotu mahmuda” ya’ni keyin paydo bo‘lgan maqtalgan ishlardir”, deganlar (Qastaloniy. J. 1. B. 302).
Jarir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan qilingan rivoyatda:
قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ سَنَّ فِي الإسلام سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَایُنْقَصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Kim Islomda chiroyli yo‘lni joriy qilsa, bas u uchun uning ajri va undan keyin unga amal qilganlarning ham ajri bo‘ladi. Ularning ajrlaridan biror narsa kamaytirilmaydi” (Imom Muslim rivoyati).
Mana shu va boshqa dalillarga tayanib, ulamolarimiz bid’atni ikki qismga bo‘lganlar: bid’ati hasana (yaxshi bid’at) va bid’ati sayyia (yomon bid’at).
Hofiz ibn Hajar rahimahulloh: “Shariatning asliga xilof bo‘lmay, shu bilan birga foydali va xayrli amallar bid’ati hasanadir. Shar’iy asosga ega bo‘lmagan amal yoki e’tiqodni joriy qilish bid’ati sayyia deyiladi”, deganlar. (“Fathul Boriy” kitobi, J. 4. B. 253).
Bid’ati hasana – bunga hazrati Umar roziyallohu anhuning ishlarini misol qilish mumkin. Sunnat amal bo‘lgan tarovih namozini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam jamoat bilan o‘qimas edilar. Hazrati Umar esa xalifalik davrida mazkur namozni imomga iqtido qilib, jamoat bilan o‘qishni joriy qildi va: “Qanday yaxshi bid’at bo‘ldi”, dedi.
Shunga binoan diniy ilmlar o‘rgatish uchun alohida madrasalar qurish, kitoblar chop etish, masjidlarga gilam solish, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni go‘zal siyratlarini targ‘ib qilish uchun mavlid o‘qish singari din asoslariga zid bo‘lmagan amallar bid’ati hasana bo‘ladi. Unga amal qilish joiz va u zalolatga boshlamaydi.
Bid’ati sayyia esa, shar’iy asosga ega bo‘lmagan biror amal yoki e’tiqodni joriy etishdir. Bunday bid’at ayni zalolat bo‘lib, u shariatimizda rad etilgan. Quyidagi hadisi sharif ham shunga dalolat qiladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ
“Kim bizning bu dinimizda unda bo‘lmagan yangi narsani kiritsa, rad qilinadi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, hadisda ko‘zlangan maqsad dinning asosiy manbalari bo‘lmish Kitob, sunnat va ijmoga xilof bo‘lgan ishlarni paydo qilish bo‘lsa, bas, u rad qilingandir. Ammo dunyoviy hayotning ravnaqiga xizmat qiladigan, insonlarga manfaat beradigan ishlarni paydo qilish, garchi Kitobu sunnatda asosi mavjud bo‘lmasa-da, zinhor bid’at deyilmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
