BOLA BOSHIDAN…

Ba’zilar bolasi hali ikki-uch yoshga kirmay turib, uning tarbiyasi «nobop»ligidan shikoyat qilishni boshlab yuborishadi. Norasida go‘dakni xuddi kattalardan talab qilinadigan «qolip»larga solishga, uning odob-axloqini «o‘nglash» harakatlariga kirishiladi.

Bu ham xato yo‘l. Chunki hali suyagi qotmagan, yaxshi va yomon nimaligini anglamagan yosh bolani hadeb tergayverish, uni turli qoliplarga solishga urinish, kuchi va iqtidori yetmaydigan mashg‘ulotlarga majburlash irodasini sindirishi, ruhiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi, keyinchalik hamma narsaga befarq va loqayd qaraydigan qilib qo‘yishi mumkin.

Buyuk vatandoshimiz shayxur rais Abu Ali ibn Sino yosh avlod tarbiyasining ibtidosi qanday va nimalar bilan bo‘lishi haqida quyidagilarni aytgan edi: «Yosh bola boshlang‘ich ta’lim va tilga doir qoidalarni yod olganidan keyin u mashg‘ul bo‘lishi mumkin bo‘lgan kasb-hunar va san’atga moyilligiga qarab, uni shunga yo‘llaymiz. Agar u kotiblikni xohlasa, til, xat yozish, nutq so‘zlash va odamlar bilan muomala qilish kabilarga dalolat qilamiz. Albatta, bu o‘rinda, bolaning mayli ahamiyatga ega» («Islomiy tarbiya va uning falsafasi». Muhammad Atiya, 197-bet).

Mutaxassislar tavsiyasiga ko‘ra, bola maktabga borgunicha uni podshoh tuyib muomala qilinadi, ya’ni risoladagi barcha iltimoslari so‘zsiz bajariladi, sho‘xlik va erkaliklardan qaytarilmaydi. Shundan so‘ng unga asta-sekin tushuntirish, kattalarning o‘zi ibrat bo‘lishi orqali tarbiya beriladi.

Tarbiya bir necha tomondan olib boriladi. Bola aqlan rivojlanishi uchun unga turli kitoblar o‘qib beriladi, rivoyat va ibratli hikoyatlar so‘zlanadi yoki aql-zakovatini o‘stiradigan o‘yinlar, mashg‘ulotlarga jalb qilinadi. Ruhiy tarbiyasini yaxshilash uchun hayot va o‘lim, yaxshilik va yomonlik, axloq va odob kabi boqiy mavzularda sodda, bola ruhiyatiga mos suhbat va tushuntirish olib boriladi. Jismoniy tarbiya berish uchun esa biror foydali mehnatga jalb qilish, suzish, merganlik, chavandozlik kabi mashg‘ulotlarni o‘rgatish mumkin.

Bolalarga yoshligidan boshlab Qur’oni karim qissalaridan, payg‘ambarlarning hayoti haqida naql qiluvchi turli rivoyatlardan, xalq ertaklari va dostonlaridan, topishmoqlar, maqol va matallardan o‘qib berish, so‘zlash yoki ularning o‘zlariga o‘qitish ham kerak. Bu bilan bolalarning zehni o‘sadi, fikri kengayadi, dunyoqarashi boyiydi, xotirasi kuchayadi. Eng asosiysi, bola eshitganlaridan ibratlanib, yaxshi odamlarga ergashishga intiladi, ularning xulqu odobidan bahramand bo‘ladi.

O‘g‘il-qizlarining zehni o‘sishini, aql-idrokli, fikrlovchi bo‘lib ulg‘ayishini istagan ota-onalar ularga kichikligidan turli ibratli hikoyalarni, ulug‘larimizning hayot yo‘llari va fazilatlari haqidagi rivoyatlarni, ramziy ma’nodagi yaxshilikka, chiroyli axloq va odobga chorlovchi ertaklarni so‘zlab berishsa, ular ma’naviyatini yuksaltirishda katta tarbiyaviy ish qilgan bo‘lishadi. Quyida misrlik olim Abdulloh Abdul Muti’ning «Islomda tarbiya» kitobidan bir necha shingil ertaklarni keltirib o‘tishni lozim ko‘rdik.

Xo‘roz va tulki. Hikoya qilishlaricha, bir xushovoz xo‘roz bo‘lgan ekan. Odatda u sayr qilar, qishloqdagi kichkina uycha oldida qanotlarini yoyganicha oftobda toblanar ekan. Tunning ma’lum paytlarida vaqti-vaqti bilan qichqirib qo‘yar ekan.

Bir kuni uning yonidan ayyor tulki o‘tib qolibdi va unga: «Bugun juda chiroyli bo‘lib ketibsan, xo‘rozvoy, patlaring top-toza, tojing yaltirab turibdi, senikidan yoqimliroq ovozni hech qachon eshitmaganman, lekin sening ovozing qachonlardir eshitganim otang tovushidan butunlay boshqacha ekan», debdi. (Bu tulki o‘ylab topgan hiyla edi). Shunda xo‘roz tulkiga: «E yo‘q, mening ovozim ham otamniki kabi jozibador», debdi. U shunday degach, qanotlarini qattiq qoqib, ko‘zlarini yumib qichqirishga hozirlanganida, tulki uni shartta tutib olibdi.

Qo‘lga tushgan xo‘roz qanday qilib tulki changalidan qutulish yo‘lini o‘ylay boshlabdi. Tulki uning bo‘ynidan tishlab turganida, xo‘roz bunday debdi: «Bu xo‘roz faqat menga tegishli, uni hech kim bilan baham ko‘rmayman», deb baland ovozda hammaga e’lon qilib chiq!» Tulki jag‘ini ochishi bilan xo‘roz yerga tushibdi va ko‘z ochib-yumguncha daraxtga uchib chiqib, tulkidan qutulibdi. Tulki qilib qo‘ygan ishidan afsuslanibdi va: «Sukut qilishi kerak bo‘lgan paytda gapirgan og‘izni Alloh kechirsin!» debdi. Shunda xo‘roz: «Ochiq bo‘lishi kerak paytda yumilgan ko‘zni ham Alloh kechirsin», debdi.

Quyon va toshbaqa. Juda qadim zamonlarda bir-birlariga qo‘shni bo‘lib quyon va toshbaqa yashashgan ekan. Bir kuni toshbaqa quyonga bunday debdi: «Meni doim sekin yurishda ayblaysan, sen esa chopag‘onsan. Bugun men seni poyga o‘ynashga chaqiraman». Quyon esa mag‘rurlanib: «Xo-xo-xo, menday chopqir quyon arang-arang o‘rmalab yuradigan toshbaqa bilan poyga o‘ynarkanmi? Bu haqiqatan kulgili gap!» debdi.

Biroq quyon toshbaqani bir sharmanda qilish uchun oldindagi tepalikkacha uning bilan poyga chopishga rozi bo‘libdi. Ular musobaqani boshlashibdi.

Quyon o‘zining chopqirligini yaxshi bilganidan, musobaqada g‘olib bo‘lishiga qattiq ishonganidan, taltayib-kerilib poygaga kirishibdi. Shuning uchun yo‘l-yo‘lakay o‘ynoqlab, beda va sabzi uchrasa, ulardan yeb, ancha vaqtini yo‘qotibdi. Toshbaqa esa jiddiyligini saqlab, belgilangan marraga yetmagunicha yo‘lida sobitqadamlik bilan davom etaveribdi. Quyon toshbaqaning qayerda kelayotganini ko‘rish uchun atrofiga alanglasa, u allaqachon tepalikka yetib borgan ekan. Endi quyon toshbaqaga yetib olishga kechikkanini anglabdi.

Shunday qilib, toshbaqa o‘zining sabr-matonati va tirishqoqligi tufayli poygada yutib chiqibdi. Quyon bo‘lsa, chopag‘onligi va epchilligiga ishonib mag‘rurlangani, vaqtida harakat qilmagani uchun yutqazib qo‘yibdi.

Sichqon va yog‘. Sichqon oshxonaga kirib, qopqoqsiz shisha idish to‘la yog‘ topib oldi. U dumini shisha ichiga solib-chiqarib, yaladi. To‘ygunicha bu ishini bir necha marta takrorladi. Keyingi kechalarda ham bu odati bilan qornini to‘ydirib yurdi. Nihoyat, bir kuni idishdagi yog‘ kamayib tagiga tushib qolganidan, unga sichqonning dumi yetmadi. Shunda u og‘zini to‘ldirib suv olib keldi va idish to‘lib, undagi yog‘ tepaga ko‘tarilgunicha (chunki yog‘ suvdan yengil) suv quyaverdi. Shu yo‘l bilan u idishdagi hamma yog‘ni yalab, unda suvning o‘zini qoldirdi.

Bunday ibratli ertak, rivoyatlar bolalarning aqlini o‘stiradi, yaxshilikka, ezgulikka chaqiradi, yomonliklardan uzoqda bo‘lishga undaydi, ular fikri va ongini rivojlantiradi. Bolalar biror yomon qiliq qilishsa, yengil tanbeh, tushuntirish vositasida buning yomonligini bildirish lozim.

Bola kichikligida uning tarbiyasini o‘z holiga tashlab qo‘ygan, ongi, zehni, aqli, odobini shakllantirish bilan shug‘ullanishga vaqt topolmagan yoki bunga hafsala qilmagan ota-ona farzandi ulg‘aygach, achchiq nadomat hosilini teradi. Farzandlari qalbiga yo‘l topa olmayotgan, ular bilan murosalari kelishmayotgan ota-ona avvalo o‘zlarini ularning o‘rniga qo‘yib, shu yoshda men qanday fikrlagan va qanday ish tutgan bo‘lur edim deb, shu haqda biroz mulohaza yuritib ko‘rishsa, hamma narsa joyiga tushadi. Buning ustiga davr, zamonlar orasidagi farqni ham unutmaslik kerak: zamon hech qachon bir joyda qotib turmaydi. U o‘zgarib, taraqqiy etib boradi. Bu haqda hazrat Ali (roziyallohu anhu): «Farzandlaringizni o‘zlarining davriga moslab tarbiyalanglar», deganlar. Chunki kechagina ardoqlangan narsa bugun e’tibordan qolishi yoki aksincha, kecha qadri bo‘lmagan nimadir bugun eng qimmatli narsaga aylanishi  mumkin.

Shu omillar e’tiborga olinmasa, «hozirgi yoshlarga qoyil qolmadim, biz o‘z davrimizda bundoq qilardik, bizlar mana bundoq edik» kabi malomat va nadomatlar ko‘payaveradi, kattalar va bolalar o‘rtasidagi ziddiyat-to‘qnashuvlar avjiga chiqaveradi.

Bola ulg‘ayish jarayonida hamma narsani asosan atrofidagi kattalardan o‘rganadi. Ulardan ibrat olib, ularga taqlid qilib, hayotiy tajriba orttira boradi. Endi o‘zingiz qo‘pol va badxulq bo‘lsangiz-u, bolangizni chiroyli xulqli va odobli qilib tarbiyalayman deb o‘ylasangiz, xato qilasiz. Agar o‘zingiz cheksangiz yoki ichsangiz-u, farzandingizni bu yomon illatlardan qaytaraman desangiz, umidingiz va harakatlaringiz puchdir. O‘zingiz yolg‘on gapiruvchi yoki aldoqchi ekansiz, bolangizdan rostgo‘ylik va omonatdorlik kutib ovora bo‘lmang.

«Qasosli dunyo, qaytar dunyo» degan gaplar bor. O‘zingiz ota-onangizga yoki boshqa yaqinlaringizga qanday muomala-munosabat qilgan bo‘lsangiz, buni farzandlaringizdan albatta ko‘rasiz. O‘z navbatida, farzandingiz sizga qanday beodoblik qilgan yoki alam o‘tkazgan bo‘lsa, u ham farzandidan shuni albatta topadi. Bu narsa zanjir xalqalari kabi davrlar osha bir-biriga bog‘lanib ketaveradi. Kelajakda farzandingiz ham siz kabi «avlodlar to‘qnashuvi» azobini tortib yurmasin desangiz, ana shu salbiy zanjir xalqalarini uzib tashlashingizga to‘g‘ri keladi.

Bu boradagi ajoyib rivoyatlarni ham ko‘p eshitgansiz: «Bir yigit otasining soqolidan tutamlab urayotganiga mahalla-ko‘y shohid bo‘lib, qattiq iztirobga tushibdi, “inson farzandi otasini ham uradimi”, deb qayg‘u chekibdi. Shunda ko‘pni ko‘rgan bir otaxon: “Bunga ajablanmasangiz ham bo‘ladi, hozir xo‘rlik ko‘rayotgan kishi yoshligida otasining soqolidan tortib xuddi hozirgiday urgan edi.  Mana endi o‘ziga qaytdi”, degan ekan».

Yana bir hikoyat: uzoq umr ko‘rib, farzandlariga maloli kelib qolgan otani o‘g‘il xotinining maslahati bilan shahar tashqarisiga tashlab kelish uchun yo‘lga chiqibdi. Charchab, bir daraxt soyasida dam olishga to‘xtaganida, otasi negadir jilmayib qo‘yibdi. O‘g‘li buning sababini so‘rasa, «Bundan ko‘p yillar muqaddam men ham otamni adirga tashlab kelish uchun yo‘lga chiqqanimda xuddi shu yerda to‘xtab, dam olgan edim», deb javob qilgan ekan.

Shu o‘rinda bir voqeani eslashga to‘g‘ri keldi. Yaqinda respublika telekanallaridan birida otasining aroqxo‘rligidan bezib, uni qariyalar uyiga tashlab kelgan bir o‘zbek yigitini muhokama qilishdi. Avvaliga hamma yigitning qilmishini ma’qullab, ichkilikka ruju qo‘ygan otani tanqid qilishni boshlab yubordi. Bir otaxonning: «Hoy birodarlar, nima deyapsizlar, dinimizda farzand otaning qilmishini ko‘pchilik muhokamasiga tashlashi u yoqda tursin, hatto unga ovozini balandlatib gapirishdan qaytarilgan-ku, musulmon kishi otasi hatto mushrik bo‘lsayam, unga shafqat ko‘rsatishga buyurilgan-ku!» deb  e’tiroz bildirganidan keyingina vaziyat o‘zgardi.

Zamondosh olimlarimizdan biri yozganiday, «barcha narsa asli bilan bog‘langan holda mustahkam bo‘ladi, aslidan uzilgan har bir narsa xorlik va xaroblikka mahkum. Kishining asli ota-onasidir. Chunki uning o‘sib-ulg‘ayib, kamolga yetishi ularga bog‘liq. Ota-ona­sidan uzilgan biror kimsaning tolei-baxti hech qachon baland bo‘lmagan va bo‘lmaydi ham. Ota-onasidan yoki ularning biridan uzilgan, ajralgan kimsa “oq” deb ataladi. Ota-onadan uzilish ularni ranjitishdir. Ularning qalbiga ozor yetkazgan, norozi qilgan o‘g‘il yoki qiz “oq”dir va qattiq gunohkordir».

 

FARZAND TARBIYASIDAGI NOZIK NUQTALAR

Farzandlarning kelajakda go‘zal axloqli va chiroyli tarbiyali bo‘lishida ota-ona farzandi haqiga qiladigan xayrli duolar o‘rni beqiyosdir. Chunki duo ibodat maqomida. Alloh taolo har bir ishda O‘zidan yordam so‘rashimizni yaxshi ko‘radi. Bundan tashqari, ota-onaning farzandi haqiga qilgan duosi mustajobdir. Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilingan hadisi sharifda Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam):

“Uch kishining duosi qabuldir: otaning farzandiga qilgan duosi, mazlumning duosi va musofirning duosi”, deganlar. Ota-ona bunday ne’mat va imkoniyatdan unumli foydalanishi va farzandlarining kelajakda solih va tarbiyali inson bo‘lib kamol topishini Allohdan so‘rashi lozim. Hatto payg‘ambarlar ham yaxshi farzand so‘rab duo qilishgan. Jumladan, Ibrohim surasining 35-oyatida bunday deyiladi:

وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِيمُ رَبِّ ٱجۡعَلۡ هَٰذَا ٱلۡبَلَدَ ءَامِنٗا وَٱجۡنُبۡنِي وَبَنِيَّ أَن نَّعۡبُدَ ٱلۡأَصۡنَامَ

«(Ey Muhammad!) Eslang, Ibrohim aytgan edi: “EyRabbim! Bu shaharni (ya’ni, Makkani) tinch qilgin, meni va avlodlarimni sanamlarga sig‘inishdan yiroq qilgin!”»

Yana Oli Imron surasining 38-oyatida bunday deyiladi:

هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُۥۖ قَالَ رَبِّ هَبۡ لِي مِن لَّدُنكَ ذُرِّيَّةٗ طَيِّبَةًۖ إِنَّكَ سَمِيعُ ٱلدُّعَآءِ

«O‘sha joyda Zakariyo Rabbiga iltijo qilib, dedi: “Rabbim, menga (ham) o‘z huzuringdan pok zurriyot ato et! Darhaqiqat, Sen duoni eshituvchidirsan”».

Ota-ona farzandi haqiga yomon duo qilib qo‘yishdan ehtiyot bo‘lishi kerak. Chunki, yuqorida aytganimizdek, ularning farzandlari haqiga qilgan duolari qabuldir. Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, uning oldiga bir ota o‘z o‘g‘lidan  shikoyat qilib keladi. Shunda Abdulloh ibn Muborak u otadan, siz o‘g‘lingiz haqiga yaxshi duo qilarmidingiz yoki yomon duo qilarmidingiz, deb so‘raydi. Ota esa yomon duo qilishini aytadi. Shunda Abdulloh ibn Muborak u odamga o‘g‘lingizni o‘zingiz buzgan ekansiz, deb koyiydi. Demak, bolaning kelajakda komil inson bo‘lib yetishishi yoki johil bo‘lishiga ota-onaning duolari katta ta’sir qilar ekan.

Tarbiya haqida Imom G‘azzoliyning «Ihyou ulumud-din» kitobida bunday deyiladi: «Bola ota-ona qo‘lida bir omonatdir. Qalbi turli naqsh va rasmlardan pok, nima naqsh solinsa, qabul qiladi, nimaga moyil qilinsa, moyil bo‘laveradi. Agar yaxshilikka undalsa va o‘rgatilsa, uning ustida o‘saveradi, dunyo va oxiratda saodatli bo‘ladi, ota-onasi hamda odob, ta’lim-tarbiya berganlar barchasi savobiga sherik bo‘lishadi. Agar yomonlikka undalsa va hayvon kabi bo‘sh qo‘yilsa, yomonlikka uchraydi, halok bo‘ladi va unga qarab turgan kishi zimmasiga gunohkorlik tushadi».

Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) bunday deganlar: “Avlodlaringizni, birinchidan:

“Allohni sevadigan qilib tarbiyalanglar...” Chunki Alloh taolo uni yo‘qdan bor etib, ota-onani uning dunyoga kelishiga sababchi qildi. Va ularning qalblariga farzand mehru muhabbatini soldi. Agar Alloh taolo farzand muhabbatini qalbga solmaganida, uni bag‘riga bosmasdi, rahm-shafqat qilmasdi, ko‘chaga tashlab ketgan bo‘lardi. Shuning uchun farzand Alloh taoloni sevib, unga shukrlar qilishi lozim.

Ikkinchidan:

“Allohning Rasulini sevadigan qilib tarbiyalanglar”. Chunki Alloh taolo Rasulullohni (sollallohu alayhi va sallam) xalq orasidan tanlab olib, xalqqa Payg‘ambar qilib yuborgan. Qur’oni karimning Anbiyo surasi 107-oyatida ul zotni “Biz sizni (butun) olamlarga rahmat qilib yuborganmiz”, deyilgan. Payg‘ambarimiz insonlarga ota-onasidan ham mehribonroq bo‘lgan, dunyodagi barcha yaxshiliklarni o‘rgatgan zot, butun dunyo ahlining ustozi sanaladi.

Uchinchidan:

“Allohning Kitobini sevadigan qilib tarbiyalang­lar...”. Chunki bu Kitob insoniyatni hidoyatga chorlaydi.

Bu uchta talab inson farzandiga o‘rgatilishi lozim bo‘lgan qoidalardan sanaladi.

Muhtaram Prezidentimiz: “Biz farzandlarimizni dunyoviy bilimlar bilan bir qatorda Imom Buxoriy to‘plagan hadislar, Naqshbandiy ta’limoti, Termiziy o‘gitlari, Yassaviy hikmatlari asosida tarbiya qilmoqdamiz”, deganlar.

Tarbiya bir necha xilga bo‘linadi: badan tarbiyasi, ruhiy tarbiya, aql va fikr tarbiyasi, axloqiy tarbiya, iroda tarbiyasi, so‘zlashuv tarbiyasi, mehnat tarbiyasi va boshqalar.

1. Badan tarbiyasiga bolani jismonan baquvvat qilib tarbiyalash, tozalik va poklikka o‘rgatish (zamona tili bilan aytganda – sanitariya-gigiyena), sport va badantarbiya mashqlariga ko‘niktirish kabilar kiradi. Bolasining sog‘lom bo‘lishini orzu qilgan ota-onalar ular bilan ko‘proq ochiq havoda sayr qilishlari, suzish, chavandozlik, kurash o‘yinlari, merganlik kabi mashg‘ulotlarga safarbar qilishlari lozim.

Islom dini inson hayotining faqat ruhiy, ma’naviy kamolotiga e’tibor beribgina qolmay, ayni vaqtda uning jismoniy jihatlariga ham jiddiy e’tibor qaratadi. Ulamolar ruhiy va moddiy hayotni xuddi narvonning ikki zinapoyasiga o‘xshatishadi. Ya’ni, ikki taraf baravar – teng bo‘lishi uchun harakat qilish lozimligi uqtiriladi. Insonning e’tiqodi kuchli bo‘lishi bilan birga badani, jismi ham sog‘, chiniqqan, har qanday mashaqqatlarga bardoshli bo‘lmog‘i lozim. Bu xususda Payg‘ambarimiz Muhammad (sollallohu alayhi va sallam):

عَنْ أَبِى هُريرة رضى الله عنه قال: قال رَسُولُ الله صَلَّى الله عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ: “المؤمن القوي خير وأحب إلي الله من المؤمن الضعيف

Ya’ni, “Kuchli mo‘min kishi Alloh huzurida kuchsiz mo‘mindan yaxshiroq va mahbubroqdir”, deganlar (Imom Muslim rivoyati).

Avval qayd qilganimizdek, yurtimiz yoshlari o‘rtasida sport turlari bo‘yicha turli musobaqalar o‘tkazish an’ana tusiga kirgan. Oliy ta’lim muassasalari talabalari o‘rtasida “Universiada”, o‘rta maxsus va kasb hunar ta’limi maskanlari talabalari orasida “Barkamol avlod” o‘yinlari hamda o‘rta maktablarning o‘quvchilari orasida “Umid nihollari” musobaqalari o‘tkazilishi an’anaga aylangani va ular yoshlarimizning sog‘lom voyaga yetishlarida nechog‘li ahamiyatga ega ekanini ko‘rishimiz mumkin.

2. Ruhiy tarbiya vazifasi bolaning maqsadi, e’tiqodi, diyonati, imonini shakllantirish, uning chin insoniy fazilatlarini kamol toptirish; hissiyotga beriluvchan va ta’sirchan bolalarda haqiqatni ko‘ra bilish, jasurlik, matonat kabi xislatlarni shakllantirish, aksincha, diydasi qattiq bolalarning qalbini yumshatadigan omillar yordamida ularni mayin hissiyotli qilib tarbiyalashdan iborat. Bolani ruhiy tushkunlikka tushishdan, qiyinchiliklar oldida esankirab qolishdan himoyalashda bunday tarbiyaning ahamiyati katta.
3. Aql va fikr tarbiyasini yaxshilash uchun bolaning fikrlashi, zakovati, xotirasi va mushohada qobiliyatini takomillashtirishga yordam beruvchi mashg‘ulotlar o‘tkaziladi, unga turli ibratli ertak va hikoyalar so‘zlab beriladi, zarur bilim va ma’lumotlar yodlatiladi. Odatda, bolalar kichik yoshda har bir ko‘rgan narsasi haqida so‘raydigan, ularni tekshirib, sinab ko‘radigan, tinimsiz savollar beradigan bo‘ladi. Bunday paytda ularning savollariga erinmay, hafsala bilan, tushunarli, sodda qilib javob qaytarish kerak.
4. Axloqiy tarbiya berish uchun, eng avvalo, ota-ona farzandiga axloq va odob bobida o‘rnak ko‘rsatishi, odobdan muntazam saboq berib borishi kerak bo‘ladi. Chunki odob oxirat ne’matlariga yetkazuvchi asosiy vositalardan hisoblanadi. Bu fikr barcha dinlarda birday tasdig‘ini topgan. Qur’oni karimda ham, Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam) hadislarida ham odob-axloq masalasiga alohida e’tibor berilgan.

Qur’oni karimda bunday oyat bor:

وَلَا تَمۡشِ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَرَحًاۖ إِنَّكَ لَن تَخۡرِقَ ٱلۡأَرۡضَ وَلَن تَبۡلُغَ ٱلۡجِبَالَ طُولٗا

«Yer yuzida kibrlanib yurma! Chunki sen (oyoqlaring bilan) zinhor yerni tesha olmaysan va uzunlikda tog‘larga yeta olmaysan» (Isro, 37).

Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam) bir hadis­larida:

عَنْ أَبِى هُريرة رضى الله عنه قال: قال رَسُولُ الله صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: “أدّبُوا أَولادَكُم وأَحْسِنُوا آدَابَهُم”

“Bolalaringizga odob beringlar va odoblarini chiroyli qilinglar”, deb marhamat qilganlar (Imom Muslim rivoyati).

Kishi o‘g‘il-qizini kichik yoshdan tarbiyalab, odob bermog‘i kerak. Bola ma’lum yoshga yetgach, unga ba’zi narsalarni qabul qildirish qiyin kechadi. Bunda oila raisi oila a’zolarining ba’zi ayblarini kechirishi kerak bo‘ladi. Zaif va kichiklar ayb qilishlari mumkin. Shuning uchun ularni qo‘rqitishdan ko‘ra kechirish yaxshiroqdir.

Shuningdek, bolalarni kamsitmaslik, ularning odoblilarini ibrat o‘laroq misol qilib keltirish, kattalarning bola oldida o‘zlarini yaxshi, odobli tutishlari, so‘kinmasliklari va urishmasliklari juda muhimdir. Ota-ona o‘zlari odobsiz bo‘lishsa, bolalarini odobli qilaman deb urinishlari aslo samara bermaydi. «Kishining dini do‘stining dini kabidir» hadisiga muvofiq, bolaning ulfat va do‘stlari kim ekaniga alohida e’tibor qaratish kerak.

5. Iroda tarbiyasidan maqsad farzandingizni irodasi kuchli shaxs qilib kamol toptirishdir. Bunda bolaga o‘z nafsi bilan kurashish, shaxsiy orzu va ehtiyojlarini jilovlash yoki zarur bo‘lsa, ulardan voz kecha olish, o‘z manfaatlarini boshqalar va jamiyat manfaatlaridan ustun qo‘ymaslik kabilar o‘rgatiladi. Taomilda, bolaning qaysarlik davrida (to‘rt yoshdan o‘n olti yoshgacha) olib boriladigan iroda tarbiyasida biroz qattiqqo‘llik, chidam kerak bo‘ladi, ammo ayni damda u sevgi, mehribonlik, samimiylikni ham his etib tursin.
6. So‘zlashuv tarbiyasi ham bola kamolotida muhim o‘rin tutadi. Odatda, o‘g‘il-qizlar bir yarim-ikki yoshdan gapira boshlashadi. Ularga kichikligidan so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilishni, fasohatli gapirishni, kattalarga murojaat qilish odoblarini o‘rgatish, so‘kishish va behayo so‘zlarni ishlatishning yomonligini tushuntirish lozim. Bolalarda kattalarga taqlid qilish kuchli bo‘lgani uchun ular oldida fahsh, haqoratli so‘zlarni aytish, so‘kinish, qo‘pol gapirish, mahmadonalik kabi illatlardan tiyilish zarur. Inson o‘z farzandini tarbiya qilishda juda ehtiyot bo‘lishi lozim. Chunki, yuqorida aytganimizdek, ular kattalarga juda tez taqlid qilishadi. Avvalo, bolalarga to‘g‘ri gapirmog‘imiz darkor. Endi tili chiqqan vaqtida farzandimiz og‘zidan chiqayotgan nobop so‘zlarga befarq bo‘lmasdan, bunday so‘zlar yaxshi emasligini darhol uqtirishimiz lozim. Aks holda, bir kun kelib o‘sha so‘zlar farzandimiz tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi oqibatida o‘zimizga nisbatan ham aytilishi mumkin.
7. Mehnat tarbiyasi berish uchun bolaga halol kasb bilan kun ko‘rish haqida nasihatlar qilinadi, mehnatga muhabbat uyg‘otish uchun bolaligidan unga turli mayda yumushlar buyurib turiladi. Turli kasb-hunarlar o‘rgatiladi, agar bunga o‘zi qodir bo‘lmasa, biror ustozga beriladi.

Bola qalbiga yoshligidanoq imon, e’tiqod urug‘larini sepish, unga Parvardigorimizni va Payg‘ambarimizni (sollallohu alayhi va sallam) tanitish hamda sevdirish lozim. Chunki imoni, diyonati, vijdoni bo‘lmagan bola johil, nodon, yovuz, jamiyat va el manfaatlarini nazar-pisand qilmaydigan xudbin kimsa bo‘lib o‘sadi. Davlatimiz va millatimiz uchun bunday kaslar emas, balki qalbi toza, uyg‘oq, ilmli va mo‘min insonlar zarurdir. Bolani shu yo‘sinda tarbiyalash hammaning muhim vazifasi bo‘lishi kerak. Yurtboshimiz «Biz farzandlarimizni Imom Buxoriy hadislari, Yassaviy hikmatlari, Termiziy o‘gitlari, Naqshband ta’limoti asosida tarbiyalashimiz kerak», deganlaridek, farzandimizni Allohdan qo‘rqadigan, jamiyatga foyda keltiradigan, xalqiga xizmat qiladigan diyonatli inson etib tarbiyalashimiz  kelajakda uning komil inson bo‘lib ulg‘ayishiga zamin bo‘ladi.

Ota-onalar farzandlari bilan muomala qilishda adolatli bo‘lishlari, birini boshqasidan, o‘g‘illarni qizlardan yoki aksincha, ajratmasliklari kerak. Sovg‘a berishda, lutf va mehribonchiliklar ko‘rsatishda, erkalash va iltimoslarini bajarishda barcha farzandlarni teng ko‘rish lozim. Chunki ular orasida sovg‘a-salomda tenglik yo‘qolsa yoki birini koyib, uning yonidagi ikkinchisi maqtalib erkalatilsa, aka-uka yoki opa-singillar orasida bir-biriga hasad qilish va ko‘rolmaslik kelib chiqadi. Tadqiqotlar natijasida bolalarda hasad, ko‘rolmaslik va birovga nisbatan dushmanlik hissini tuyish kabi yomon tuyg‘ular shakllanishiga oilada farzandlar o‘rtasidagi adolatning yo‘qolishi ko‘proq ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan. Payg‘ambar (sollallohu alayhi vasallam): «Alloh taolo o‘rtalaringizda adolat qilishingizni yaxshi ko‘rgani kabi farzandlaringiz orasida ham adolat qilishingizni yaxshi ko‘radi», deganlar.

Agar bolalarga atab biror narsa olib kelsangiz, tarqatishni eng oldin qizlardan boshlang. Chunki qiz bola ta’sirchan, ko‘ngli nozik, salga xafa bo‘lib qoladigan bo‘ladi. Payg‘ambarimizdan (alayhissalom) bunday hadis bor: «Kim qiz bolalarni xursand qilsa, Allohdan qo‘rqib yig‘lagandek bo‘ladi, kim Alloh taolodan qo‘rqib yig‘lasa, Alloh taolo uning badaniga do‘zax o‘tini harom qiladi».

Farzandlarga mehr-shafqatli bo‘lish, ularni suyub erkalash, hamisha ochiq chehra bilan muloyim muomala qilish, zaruriy ehtiyojlarini qondirish, har jabhada ularga shaxsiy ibrat ko‘rsatish, Alloh taolo bergan omonat bo‘lmish o‘g‘il-qiz farzandlarni gunoh va yomon ishlardan qaytarib turish ota-onaning muhim vazifalaridandir. Har bir ota-ona farzandlarining turli buzuq aqida va nojo‘ya oqimlarga kirib qolmasligi uchun ularga Ahli sunnat val jamoa aqidasi, Imomi A’zam (rahmatullohi alayh) mazhabi ta’limoti asosida tarbiya berishlari zarur.

«Tarbiyani qachon boshlash kerak?» degan savol azaldan yosh ota-onalarning boshini qotirib keladi. Bu savolga esa bir rivoyat bilan javob qaytarish to‘g‘riroq bo‘lur edi. Bir kishi donishmand huzuriga kelib: «Farzandimga necha yoshidan tarbiya berishni boshlashim kerak?» deb so‘rabdi. Donishmand: «Farzandingiz necha yoshda?» debdi. «Ikki yoshga kirdi», javob qilibdi boyagi kishi. Shunda donishmand: «Siz tarbiya berishda ikki yilga kechikibsiz», degan ekan.

Ammo bolaga tarbiya va odob berishda shoshqaloqlik yaramaydi. Bitta daraxtni parvarishlab, hosilga kiritish uchun bir necha yil kutish kerak bo‘lganiday, bir farzandni komil tarbiya va axloq bilan ziynatlash uchun ham ko‘p yillar kerak. Tarbiya ota-onadan va murabbiy-ustozlardan uzoq vaqt chidam, bardosh, sabr va fidoyilikni talab etadi.

Turmush qurgan er-xotin oldida eng sharafli va muhim ish: farzand ko‘rish va unga kelajakda millatiga, ota-onasiga, jamiyatiga manfaat keltiradigan qilib, munosib tarbiya berish  vazifalari turadi. Barchamizga ma’lumki, bugungi kun yoshlari bizning merosxo‘rlarimiz va kelajakda hayotning barcha sohalarida boshlangan katta-kichik ishlarimizni davom ettiruvchi o‘rinbosarlarimizdir. Har bir davrning o‘ziga xos tabiati va sharofati bo‘lganidek, fan va texnika jadal taraqqiy etib borayotgan  asrimizda yoshlar tarbiyasi ham alohida o‘ziga xoslik kasb etadi.

Farzandlarimizning ilmiy saviyalari, kasbu hunarlari bilan bir qatorda axloqiy fazilatlari ham ko‘payib borishi zarur. Yosh avlodning ta’lim va tarbiyasi to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilish faqat hukumatimizning yoki maktablarning emas, birinchi navbatda har bir ota-onaning muqaddas burchlaridan hisoblanadi.

Har bir inson o‘z farzandi yaxshi, barkamol nasl bo‘lib yetishishini orzu qiladi. Katta bo‘lgach, jamiyatda o‘ziga munosib o‘rin egallab, Vataniga sodiq, elu xalqining xizmatiga tayyor, vijdonli va diyonatli bo‘lishini niyat qiladi.

Lekin hamma ota-onaning ham o‘z farzandlariga mehr-oqibati va tarbiyaviy munosabati bir xil bo‘lavermas ekan. Ayrimlar bola tarbiyasi xususida juda beparvolik qilishadi. Ular uchun bu dunyoda faqat o‘z shaxsiy yumushlari, moddiy mablag‘ to‘plash yo‘lidagi tashvishlari birinchi o‘rindagi vazifa-yu, oila a’zolarining axloqiy tarbiyasi bilan shug‘ullanish ikkinchi darajali ish ko‘rinadi.

Farzand tarbiyasi haqida oldinlari ham juda ko‘p gapirilgan. Lekin bugun mavzuga yana bir bor qaytib, bu sohada onalarning farzand tarbiyasidagi burchlari haqida to‘xtalib o‘tmoqchimiz.

Onaning burchlaridan yana biri farzandga mehribonlik ko‘rsatib, uni aziyat beradigan turli narsalardan saqlagan holda, vaqtida oziqlantirib, yuvib-tarab, toza kiyintirib, kasal bo‘lishiga yo‘l qo‘ymay, parvarishlashda erinchoqlik yoki dangasalik qilmay, doimo hushyor va xabardor bo‘lishdir. Lekin, afsuski, barcha onalar ham o‘z farzandlariga onalik mehrini baxsh etavermaydilar. Shunday ayollar ham bor, ular o‘z bolalarini bekordan-bekor bolalar uylariga topshirib yuboradilar.

Musulmon odobiga doir «Ma’naviy ziyofat» kitobida keltirilgan bola tarbiyasidagi eng muhim jihatlarni esga olsak, foydadan xoli bo‘lmas.

 Farzandlarga mehribonlik, rahm-shafqat ko‘rsating, ular bilan yumshoq muomalada bo‘ling, sababsiz tergamang. Tez-tez ularni quchoqlab, bosh-ko‘zini mehr bilan silab turing.

Ular bilan muntazam birga bo‘lishga harakat qiling: mashg‘ulotlar o‘tkazing, o‘yinlariga aralashib turing, hazil-mutoyiba qiling, nutqini o‘stirish bilan shug‘ullaning.

Ularni aslo qarg‘amang, yomon so‘zlar bilan so‘kmang, yomon duo qilmang. Chunki bu narsalar fasodga yo‘liqtirib, oilangizga faqirlik keltiradi. Aksincha, yaxshi duolar qilib, ularga imon-e’tiqod, insof, yaxshiliklar tilanadi.

Bolasini kaltak vositasida tarbiya qilishni o‘ylaganlar qattiq adashadi. Chunki farzand yaxshi so‘zning gadosi, yomon gapirish, kaltaklash bolani oiladan, ota-onadan bezdiradi, xolos.

O‘n yoshga yetgan o‘g‘il va qiz bolalar alohida yotqiziladi, chunki aksincha holat fitnaga sabab bo‘lib qolishi mumkin.

Bolalaringizga ularning qurbi yetmaydigan xizmat va topshiriqlarni aslo bera ko‘rmang. Chunki buni bajara olmay, yolg‘on gapirishlari, hiyla izlashlari, hatto ota-onaga osiy bo‘lib qolishlari mumkin.

Ota-ona qaramog‘idagi bolalariga o‘zi yegan ovqatni yediradi, o‘zi kiygan kiyimlarni kiydiradi, nafaqa va ehtiyojlarini qondiradi.

Quyida marhum ustoz, taniqli olimlarimizdan Salohiddin Muhiddinning farzand tarbiyasi borasidagi maslahatlarini e’tiboringizga havola etamiz:

«Yosh farzandlarni ovqatdan oldin va keyin qo‘l yuvishga, ovqatlanishni «Bismilloh» bilan boshlashga, o‘ng qo‘l bilan yeyishga, yeb bo‘lganidan so‘ng Yaratganga shukr aytishga odatlantirishingiz lozim. Shuningdek, o‘ng qo‘l bilan yozish, kiyim kiyganda o‘ngidan boshlash, uyga o‘ng oyoq bilan kirish, har bir ishni «Bismilloh» bilan boshlashga ham o‘rgating.

Bolalarga tozalikka rioya qilish, tirnoqlarini olish, kiyimlarini toza-pok saqlash, tahoratxonaga kirish-chiqish tartiblaridan ta’lim bering.

Farzandlarga xoli holda, uyaltirmay, boshqalar oldida sharmanda qilmay nasihat qilishingiz lozim. Ba’zan sho‘xlik qilib, gapingizga quloq solishmasa yoki biror ishda xato qilishsa, ularni urmay-so‘kmay, tushuntirishingiz zarur. Juda iloji bo‘lmay qolganida ikki-uch kun gaplashmay qo‘ysangiz, kifoya.

Iloji bo‘lsa, bolalarning har qaysisiga alohida-alohida o‘rin solish, agar imkoniyati bo‘lsa, qiz va o‘g‘il bolalarning xonalarini bo‘lak qilib berish ularning tarbiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

O‘g‘il-qizlaringizni ko‘chaga iflos chiqmaslikka,  hovli tashqarisiga va ko‘chalarga odamlarga aziyat-zarar beradigan axlat, iflos narsalarni tashlamaslikka o‘rgating.

Farzandlaringizning kimlar bilan do‘st va hamsuhbat bo‘lishlariga e’tiborli bo‘ling, ko‘chada sababsiz, bemaqsad turish va yurishlariga, sizdan so‘ramay, uzoq vaqt biror mashg‘ulot bilan shug‘ullanishlariga yoki olis joyga ravona bo‘lishlariga ruxsat bermang.

Farzandlarni uyda va ko‘chadagi tanish-notanish odamlarga «Assalomu alaykum» deb salom berishga, qo‘ni-qo‘shnilarga yaxshilik va yordam ko‘rsatishga, aziyat yetkazmaslikka, uyingizga kelgan mehmonga hurmat ko‘rsatish va xizmat qilishga odatlantiring.

O‘g‘il-qizlaringizni kufr so‘zlardan, birovlarni haqorat qilishdan, behayo gaplarni gapirishdan qaytaring. Bularning nihoyatda yomonligini, yaramas so‘z-gaplar tufayli odam qattiq gunohkor bo‘lishi va zarar ko‘rishini muloyimlik bilan tushuntiring. O‘zingiz ham bu borada ularga ibrat-namuna bo‘ling, chiroyli axloq sohibi ekaningizni isbotlang.

Farzandlarni qimorning turli ko‘rinishlari, qarta, oshiq va o‘rtaga pul qo‘yib o‘ynaladigan barcha o‘yinlardan qaytarish darkor. Qimor bo‘lmasa ham, qimmatli vaqtini behuda sovuradigan, dars tayyorlash va foydali mashg‘ulotlardan ayiradigan o‘yinlarni ham cheklash lozim.

Ularning axloqsiz, behayo, fahsh suratli gazeta-jurnallar, kitoblarni o‘qishlariga, jinsiy munosabatlarni, shafqatsizlik, axloqsizlik, yovuzliklarni targ‘ib qiladigan film va tomoshalarni ko‘rishlariga yo‘l bermang.

Farzandlaringizni sigaret chekish va aroq ichishdan qaytarib, bu illatlarning inson sog‘lig‘i va iqtisodiga qanchalar zarar keltirishini, kulfatga boshlashini erinmay tushuntiring. Buning o‘rniga meva va shirinliklar iste’mol qilishga targ‘ib eting”.

O‘g‘il-qizlarimizni har qanday holatda ham rost so‘zlashga, yolg‘onni hatto hazil tariqasida ham gapirmaslikka, va’daga albatta vafo qilishga o‘rgatishimiz lozim. Chunki yosh bolalar odatda o‘ta ta’sirchan va taqlid qilishga o‘ch buladilar. Yolg‘onni atrofidagi muhitdan o‘rganib, ota-onasi yoki aka-ukalaridan biror manfaatga erishish uchun yolg‘on ishlatishlari mumkin. To‘g‘rilik har bir yaxshilikning asosi, yolg‘on esa har qanday yomonlikning onasi va boshlanishidir. Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi vasallam): “Albatta, to‘g‘rilik yaxshilikka boshlaydi. Yaxshilik jannatga boshlaydi. Yolg‘on yomonlikka olib boradi. Yomonlik esa do‘zaxga olib boradi”, deganlar. O‘zimiz ham ularga biror narsa va’da qilsak, olib berishimiz, bordi-yu, buning imkoni topilmay qolsa, ularga tushuntirib, muddatini uzaytirishimiz kerak. Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam): «Ota-ona farzandini “Bolam, bu yoqqa kel, bir narsa beraman”, deb chaqirsa-yu, ammo bermasa, u yolg‘onchidir», deganlar. Farzandlarni halol topgan molimizdan yedirib-ichirishimiz, sudxo‘rlik, pora, o‘g‘rilik, aldamchilik, zulm bilan topiladigan narsalardan ehtiyotlashimiz lozim. Zero, bunday mablag‘lar bilan oziqlangan bola badbaxt, itoatsiz, qo‘rs-qo‘pol va yovuz bo‘lib ulg‘ayadi. Farzandlarimizni tarbiyalashda urish, so‘kish va qattiq cheklovlardan oldin ularni to‘g‘ri bilan noto‘g‘rini, foyda bilan zararni ajratishga o‘rgatishimiz kerak. Chunki biz qanchalik cheklovlar qo‘ymaylik, nima foydayu nima befoyda ekanini tushuntira bilmasak, ular bu ishlarni yashirin holda ham qilishlari mumkin.

 

KЕYINGI MAVZULAR:

 

Ilmu hunar o‘rgating;

Farzandlik burchi va vazifalari;