Mavlid tabrigi va uni nishonlashning hukmi
Yangi darsimizni boshlashdan oldin sizlarni va o‘zimni yana bir bora Alloh taolo ehtirom ko‘rsatib bizlarga bergan Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning mavlid oyi xotirasi bilan muborakbod etaman.
Alloh azza va jalladan ushbu muborak xotirani arab va islom olamiga Rasululloh istaganlaridek nishonlashi uchun ilhom berishini so‘rayman. Ushbu mavlid xotirasini musulmonlar orasida kengayib borayotgan fitna va qiyinchiliklarni tugatishda harakatga keltiruvchi kuchga aylantirishini Allohdan tilayman.
Afsuslar bo‘lsinki, bizlar Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning: “Mendan keyin bir-biringizning bo‘yniga uradigan adashgan kofir bo‘lib ketmanglar” – degan so‘zlarini unutib qo‘ydik yoki o‘zimizni unutganga soldik.
Bundan tashqari har yili Rasulullohning mavlidlari munosabati bilan bo‘ladigan yig‘ilishlarning qonuniyligi atrofida ayrim kishilar qo‘zg‘aydigan nizo va tortishuvlar ham yuzaga chiqdi. O‘zlaringiz bilganingizdek bu yerda Rasulullohning mavlid xotirasini nishonlab xursandchilik qilishni shari’at qonunchiligida yo‘q deb biladigan va bunda qat’iy turadigan kishilar bor. Ular o‘zlarining ixtiloflari bilan ko‘pchilik jamoat orasida u yer, bu yerlardagi turli yig‘inlarda kishilar bilan tortishib yuradilar. Menga ham ushbu masala haqiqda juda ko‘p savol beradilar. Men bu haqida yana bir bor qaytarib aytishim lozimki, avvalo ushbu tortishuvlar har yili qayta-qayta takrorlanaveradi. Ushbu savolni berayotganlar mavlidning haqiqiy mazmun va mohiyatini tushunish uchun savol bermaydilar balki, uning o‘zi haqida savol tashlaydilar. Ya’ni ushbu do‘stlarimiz Rasulullohning mavlid xotirasini nishonlab xursandchilik qilishni shari’at qonunchiligida yo‘q, deydilar.
Faraz qilaylik agar osmondan Qur’on oyatlari nozil bo‘ladigan bo‘lsa va Rasululloh sollallohu alayhi va sallam yana qaytadan kelib ularga: “Bu narsa shari’at qonunchiligida bor” – desalar. Ular; “Bu narsa shari’atda yo‘q” – degan gaplarida qat’iy turadilar. Bu tortishuvlarning oqibati davom etaveradi.
Ushbu do‘stlarimizga nisbatan bizning tutadigan eng afzal yo‘limiz ushbu tortishuv qoldig‘ini to‘xtatib ularning mujtahid ekaniga qanoat qilamiz va ularning mavlid xotirasini nishonlab xursandchilik qilmaslik kerak degan fikrlarini o‘zlariga qo‘yib beramiz. Bizlar ham mujtahidlarmiz va biz bu ishni shari’at qonunchiligida bor deb bilamiz. Shunda bu muammo tugaydi.
Qancha-qancha ixtilofli ish va masalalar bor. Ushbu masalalar haqida bir guruh mujtahidar ijtihod qilib, bu masalaning hukmi bunday bo‘ladi – degan. Yana boshqa bir guruh mujtahidlari ham ijtihod qilib uning yechimini bayon qilganlar. Bu mujtahidlar u mujtahidlarni taqdirlagan, ular ham o‘z navbatida bularni mukofatlagan. Agar ushbu do‘stlarimiz ham bobolarimiz va o‘tgan ulamolarimiz kabi odobni ushlasalar biz ham tinch rohat olamiz. Lekin ular har safar muammo va mushkulliklar keltirib chiqarishda qat’iyat ko‘rsatmoqdalar. Nihoyasi yo‘q tortishuvlarni yuzaga keltirmoqdalar. Bu holat bizlarni ushbu tortishuv vaqtida ularga ozuqa oladigan ashyolar va kerakli ma’lumotlar berishimizni majbur qiladi.
Biz Rasulullohning mavlid xotirasini nishonlab xursandchilik qilishni shari’at qonunchiligida bor deb aytamiz. Bu xursandchilik taqiqlangan harom ishlardan holi bo‘lish sharti bilan durust bo‘ladi deymiz.
Bu xursandchilik Rasulullohning shamoyil va siyratlarini eslashdan hamda sayyidimiz Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning muhabbatini kuchaytiradigan omillarni yuzaga chiqarishdan iborat bo‘lishi lozim. Agar bu kabi majlisda taqilangan ishlar bo‘lmasa biz uni shari’at qonunchiligida bor deb aytamiz. Uning dalili Nabiy sollallohu alayhi va sallamning sayyidimiz Muso alayhis-salomni Firavndan najot topganlarini nishonlaganlaridir. U zot Alloh azza va jalla Musoni Firavndan qutqargan kunni bilgandan keyin ushbu kunni xotirlab nishonladilar. Bu Muharram oyining to‘qqizinchi kunidir. Rasululloh sahobalarga bu kunning ro‘zasini tutishni buyurdilar. Ro‘za tutmaganlarni ham kunning qolgan qismida taom yemay o‘zlarini saqlab turishlariga amr qildi. Bu ish shu kunni nishonlash uchun bo‘lgan edi. Rasululloh yahudiylarning ham bu kunda ro‘za tutishlarini bilgach:
”Biz Musoga ulardan ko‘ra haqliroqmiz”- dedilar.
Endi bizlarni Rasulullohga ergashgan holimizda Musoning Firavndan qutilganini nishonlab xursandchilik qilishimiz joiz bo‘lganidan keyin Alloh taolo olamlarga rahmat qilib yuborgan sayyidimiz Muhammad alayhis-salomning mavlidlarini nishonlab xursandchilik qilishimiz nima uchun joyiz bo‘lmas ekan. Bu so‘zlar imom Muslim va boshqalarning sahihlarida turibdi.
Yana boshqa bir dalil, Nabiy sollallohu alayhi va sallam dushanba kuni ro‘za tutar edilar. Buning sababi haqida u kishidan so‘ralganda: “Bu men tug‘ilgan kundir” — deb javob berganlari sahih Buxoriy va boshqa kitoblarda kelgan.
Ya’ni Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning o‘zlari ham tug‘ilgan kunlari xotirasini nishonlab ro‘za tutganlar.
Ho‘b, Rasulullohning tug‘ilgan kunini nishonlab xursandchilik qilish joyiz bo‘lsa, endi biz bu xursandchilikni qanday ifoda etamiz? Biz bu quvonchni bizni Allohga yaqinlashtiradigan har qanday vosita bilan ifoda etamiz.
Rasulullohning hayotlarini eshitish uchun to‘planish zikr emasmi?! Albatta bu zikr turlarining eng ulug‘idir.
Rasulullohni maqtash va u zotning ko‘plab sifatlarini bayon qilish uchun yig‘ilish Allohga yaqinlashtiruvchi qurbat emasmi?!
Ushbu kunda musulmonlarning quvvatini ziyoda qilishni, Allohga yaqin bo‘lishni hamda Rasululloh bilan bo‘lgan bitimimizni yangidan mustahkam bo‘lishini so‘rab duo qilish uchun jamlanish Allohga yaqinlashtiruvchi qurbat emasmi?!
Biz qanday xursandchilik qilamiz? Ana shu tarzda xursandchilik qilamiz.
Yana bir marta qaytarib aytaman, bu majlis taqiqlangan harom ishlardan holi bo‘lishi kerak.
Ayrim shaxarlarda mavlid sababidan erkak ayollar aralashib bir joyda jamlanishlarini aytishdi. Yo‘q, bu esa mumkin emas. Biz bu kabi nishonlashni aytayotganimiz yo‘q. Haromni harom deyiladi. Biz Rasulullohning mavlid xotirasini nishonlab xursandchilik qilish deganda bizni Allohga yaqinlashtiradigan amallar bilan nishonlashni aytayabmiz. Ayrim do‘stlarimiz Rasululloh bu ishni qilmaganlar-ku demoqchi bo‘ladilar. Ya’ni u zot tug‘ilgan kunlarida sahobalarni bir joyda yoki masjidda yig‘ib jamalamaganlar va sahobalardan birini nashid aytishga ham buyurmaganlar, deydilar. Ha ular shunday deydilar.
Ho‘b, ushbu savolning javobi nima? Javob quyidagicha, hamma ulamolar bir ovozdan qabul qilgan usuliy va fiqhiy qoida bor. Ushbu qoidani sizlar ham yodlab olinglar do‘stlarim. Mustafo sollallohu alayhi vasallamning biror amalni qilmaganliklari o‘sha narsaning harom ekaniga dalil bo‘lmaydi. Bu qoida hammaga ma’lum va mashhurdir.
Muhammad Sa’id Ramazon Butiy
Toshkent shahar “Ko‘kcha oqtepa” jome masjidi imom-xatibi
Abdulloh G‘ulomov tarjimasi
“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA
Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.
“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.
Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:
﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾
“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).
Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.
Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:
ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ: الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.
«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).
Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.
Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.
“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).
Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.
«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).
Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.
Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.
Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.
Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.
Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.
Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.
Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:
وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.
“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.
Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.
Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:
قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ
فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.
Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).
Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.
Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar
﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾
“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.
Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.
Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.
Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.
Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
