Bag‘rikenglik – jamiyatning rivoji
Bag‘rikenglik tushunchasini ifodalashda adolat va bardosh, e’tiqodlilik kabi muhim va asosiy sifatlarga to‘xtalib o‘tish zarur. Shu bilan birga ba’zi kishilar tomonidan qo‘llanib kelayotgan bag‘rikenglik haqidagi bir yoqlama tushunchani ham muolaja qilish lozim. Chunki bag‘rikenglik faqat bardosh ya’ni boshqa din vakillari tomonidan amalga oshirilayotgan har qanday ishga sabr qilib toqatni mahkam etish deb, baholab ham, ta’riflab ham bo‘lmaydi. Bag‘rikenglikning asosi adolat. Shu ma’noda bag‘rikenglik tushunchasiga qo‘yidagicha ta’rif berish mumkin: Bag‘rikenglik deb, jamiyatdagi qonun – qoidalar va huquqiy normalarni jamiyat a’zolari orasidagi turli din, millat hamda irq vakillari orasida ham birdek adolat bilan qo‘llash, bag‘rikenglik va bardosh jihatdan ushbuni qo‘shish mumkin: ularning diniy yoki ma’lum o‘zlariga xos, qonunga xilof bo‘lmagan harakat va tadbirlariga chiroyli munosabatda bo‘lib, g‘azab yoki nafratni “izhor” qilmaslik deganidir.
Ana endi o‘zimiz keltirgan ta’rif asosida bag‘rikenglik avvalo shaxsga keyin esa jamiyatga va butun davlatga keltiradigan foydalari va mamlakat taraqqiyoti yo‘lidagi manfaatlarida o‘ziga xos aloqalari haqida to‘xtalib o‘tamiz. Adolat degan tushunchani rivojlantirish va jamiyat orasida uni tatbiq qilish borasida Alloh Qur’oni Karimda ko‘p oyatlar nozil qilgan. Ulardan biri:
“Albatta, Alloh sizlarga omonatlarni o‘z ahliga erishtirishni va agar odamlar orasida xukm qilsangiz, adolat ili xukm qilishni amr qilur. Alloh sizlarga qanday ham yaxshi va’z qilur! Albatta Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir”. (Niso so‘rasi 58-oyati karima.)
Ko‘rib turganingizdek Alloh odamlar orasida qanday din yoki millat sohibi bo‘lsa ham adolat bilan hukm kilishni va uni bosh mezon etib olishni buyurmoqda.
Adolatli jamiyatlarda rivojlanish eng yuqori cho‘qqiga chiqib olishiga tarixdan ham ko‘plab guvohlar keltirishimiz mumkin. Keling, “Tarix kitobi”ni varaqlashda birinchi bo‘lib hurmat va odob yuzasidan Allohning habibi, insoniyat muallimi Muhammad alayhissalomning ibrat va hikmat chiroqlari bilan yoritilgan hayotlariga nazar tashlaymiz. Chunki Islom-bu adolat dini. Islomga ergashganlar xam adolat va haqiqat ummatlaridir. Buning bariga esa rasulullohning mana bu birgina ishlari ulkan namuna bo‘la oladi.
“U zot Badr kuni sahobalarining saflarini qo‘llaridagi kichik tayoq bilan to‘g‘irlab borardilar, shunda Adiy ibn Najjor jamoasining sherigi Savod ibn Uzayyaning yonlaridan o‘tayotib, u safdan chiqib turganini ko‘rgach, to‘g‘ri turgin ey Savod!, deya qo‘llaridagi tayoqcha bilan tegib qo‘ydilar. Shunda u: “Rasullulloh, og‘ritdingiz, Alloh sizni adolat ila yuborgan, men ham endi sizdan o‘ch olayin”, dedi. Rasullulloh: “Mayli, olaqol!”, dedilar. Savod bo‘lsa: “Menga tayoqni tekkizganingizda kuylagim yo‘q edi, degandi, Allohning payg‘ambari qorinlarini ochib berdilar-da, mana o‘chingni olgin!, dedilar. U bo‘lsa u zotning qorinlarini mahkam quchib, o‘pib oldi ...
Mana sizga Islomning o‘rnatgan adolati-yu, uning cheksiz foydalaridan bir ko‘rinish. Boshqa podshohlik va amirliklar tarixida adolatni ko‘rmoqchi bo‘lsangiz Jahongirmirzo, Amir Temur hazratlarining tuzgan saltanatlariga bir nazar tashab qo‘ying!
Bag‘rikenglikning ta’rifimizdagi ikkinchi asosi bardoshlilik haqida ham ko‘plab gapirish mumkin. Ammo... Bardoshlilik – yaxshi xislat va fazilatlardan sanaladi. Shunday ekan bardoshli kishi barcha jamiyat a’zolari tomonidan seviladi. Chunki bunday inson jizzaki bo‘lmaydi. Ichi birovning sirlari bilan to‘lib ketsa ham, uni oshkor qilmaydi. Qalbida g‘azab yoki nafratni ko‘tarib yurmaydi. Shunday bo‘lganidan keyin u jamiyat manfaatlari va taraqqiyoti yo‘lida muhabbat bilan harakat qiladi. Natijada tashqi ta’sirlarga ham o‘ziga xos munosabat bildira oladi. Hozirgi kunda avj olgan “Xalifalik tuzish”, “Islom davlati”ni barpo qilish g‘oyasining vakillarida ayni shu jamiyat va davlatga nisbatan nafrat va g‘azab bor. Demak, bag‘rikenglikning bir qismi bo‘lgan “bardoshlilik” jamiyat a’zolarini bunday g‘oyalarga o‘ralashib qolib, davlat rivojlanishiga ulkan zarar keltirishdan saqlaydi.
Bag‘rikenglik orqali turli millat va din vakillarining orasida muhabbat uyg‘onadi. Bu esa “davlat sivilizatsiya” si uchun muhim o‘rin tutadi.
Chunki rivojlanish uchun hamma birdek harakat kilishi lozim. Agar jamiyatdagi kishilar bir – birini dini, millati sababli ajratib bir yoqadan bosh chiqarmasa, kutilgan rivojlanishni “TUSH” da ko‘rish mumkin, xolos.
Bag‘rikenglik orqali jamiyat a’zolari sodda til bilan aytganda xalq orasida psixologik barqarorlik hamda xavfsizlikni paydo bo‘lishida “Podshohning toji” (chunki tojsiz podshohni tasavvur qilish qiyin)kabi vazifani o‘taydi.
“Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bag‘rikenglik orqali insonning immunetiti mustahkam bo‘ladi. Shu bilan birga depression holatlar sodir bo‘lishi kuzatilmaydi”, deyiladi AQSHda chop etilgan jurnallarning birida.
Xulosa shuki, bugungi diniy-ma’rifiy sohadagi islohotlar xalqimizning tarixiy-madaniy tajribasi mahsuli sifatida Harakatlar strategiyasining beshinchi ustuvor yo‘nalishidan kelib chiqib, Prezident Shavkat Mirziyoyevning turli millat va konfessiyalar o‘rtasida hamkorlik, o‘zaro hurmat va birdamlik muhitini mustahkamlash, konfessiyalar, millatlar va madaniyatlararo muloqotni qo‘llab-quvvatlash va asrash, yurtimizda tinchlik va totuvlikni ta’minlashga qaratilgan izchil va puxta o‘ylangan strategiyasi xalqaro hamjamiyat tomonidan to‘la qo‘llab-quvvatlanayotganining yaqqol dalilidir.
Tuxtayev Ilhomjon
“Xoja Buxoriy” o‘rta maxsus islom
bilim yurti 3 kurs talabasi
MUQADDAS QADRIYAT VA UNI NIQOB QILGAN MANFUR SIYOSAT: SHAHIDLIK MASALASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
“Shahid” so‘zi “hozir”, “guvoh”, “o‘z bilganlari haqida xabar beruvchi” ma’nolarini ifodalaydi. Shuningdek, “Shahid” Alloh taoloning ismlaridan biri bo‘lib, “guvohligi ishonchli, har doim hozir bo‘luvchi Zot” degan ma’nolarni anglatadi.
“Shahid” so‘zi umumiy tarzda Allohning yo‘lida halok bo‘lgan shaxsga nisbatan ishlatiladi.
Shahidlik – Allohning roziligi yo‘lida jonini fido qilgan, iymon-e’tiqodi va nomusini saqlash yo‘lida zolim dushman qo‘lida qatl qilingan kishilarga Alloh tomonidan beriladigan darajadir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarida vabodan, ichki kasalliklardan, fojiali falokatdan vafot etganlarni ham shahidlik darajasini topishi xabar berilgan.
Islom dinida shahidlarning martabasi va ularning maqomi alohida qadrlanadi. Biroq ayrim kimsalar shahidlikni urush-janjallar maydonida o‘lgan odam bilan chegaralab qo‘yib, xato tasavvurga ega bo‘lib yurishadi. Zotan, jangu jadalda o‘lish shahidlikka shart qilingan emas!
Ba’zilar esa o‘z-o‘zini o‘ldirib, portlatib yuborishni ham shahidlik deb odamlarni aldaydilar. O‘z-o‘zini o‘ldirish shahidlik emas. Aslida, bu ikki holatsiz ham inson shahidlik martabasiga ega bo‘lishi mumkin. Zero, Habibimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan kelgan hadisi sharifda quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin.
Sahl ibn Hunayf roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kim Allohdan sidqidildan shahidlikni so‘rasa, garchi ko‘rpasida o‘lsa ham, Alloh uni shahidlar martabasiga yetkazadi”, dedilar (Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Termiziy rivoyati).
Imom Termiziy keltirgan rivoyatda: “Kim Allohdan Uning yo‘lida sodiqlik ila, chin qalbdan qatl bo‘lishni so‘rasa, Alloh unga shahidning ajrini beradi”, deyilgan.
Niyatni xolis qilib, jamiyatdan ajralmagan holda, ota-onasi bag‘rida, oilasi davrasida, do‘stu yorlari bilan birgalikda, vataniga xizmat qilib yurib ham shahidlik martabasiga ega bo‘lib, obro‘-e’tibor va yorug‘ yuz bilan dunyodan o‘tayotgan tabarruk shahid zotlar juda ko‘p. Shulardan o‘rnak olishimiz lozim bo‘ladi.
Shahidlik haqida bir qancha shar’iy hukmlar, fatvolar, bayonotlar mavjud.
Avvalo, shuni bilish lozimki, shahidlar ikki xil bo‘ladi:
1. “Shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid”. Vatan uchun bo‘lgan jangu jadalda, dushmanlar bilan bo‘lgan urushda, Allohning kalimasini oliy qilish uchun bo‘layotgan jihodda o‘lganlar. Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov zulm qilib yoki oilasini himoya qilish natijasida qasddan tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan o‘ldirib ketsa, u “shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid” bo‘ladi.
2. “Shahidi hukmiy” – “shahid bo‘lgan deb hukm qilingan”. Jangu jadalda tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan yaralanib, urush maydonidan chiqarilgandan keyin o‘lganlar. Bu holatda kasalxonaga olib borilsa, dori-darmon yoki taom yeb-ichsa, namoz vaqti bo‘lganini bilsa, vasiyat qilsa, ana undan keyin vafot qilsa, “shahidi hukmiy” bo‘ladi.
Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov tomonidan zulm qilib, qasddan tosh va tayoq (tig‘siz narsalar) kabilar bilan qatl etilganlar yoki bo‘g‘ib o‘ldirib ketilganlar ham “shahidi hukmiy” hisoblanadi.
Taniqli hanafiy olimi Ibn Obidin rahimahulloh “Raddul muhtor”da keltirishicha, gunoh sababli o‘lgan kimsa shahid, deb hukm qilinmaydi. Gunoh oqibatida vafot qilgan odam shahid hisoblanmaydi.
Masalan, nohaq odam o‘ldirayotib, uni ham o‘ldirishsa, u shahid bo‘lmaydi. Begunoh odamlarni o‘ldirib yurgan kimsa jangda o‘ldirilsa, u shahid hisoblanmaydi. Bu xuddi o‘g‘rilik qilayotib, yiqilib o‘lgan kimsaga o‘xshaydi. Aroq ichaverib-ichaverib, aroqqa yorilib o‘lsa, u ham shahid bo‘lmaydi. Birov zino sababli homilador bo‘lib, bola tug‘ayotib o‘lsa, shahid bo‘ldi, deb hukm qilinmaydi. Bu Imom Ramliy rahimahullohning ham qarashidir (Ibn Obidin. “Raddul muhtor”).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlaridek quyidagi kishilar shahidlik maqomiga ega bo‘ladilar. Ammo bular ichida o‘zini o‘zi portlatgan, o‘zgani o‘ldirganlar yo‘q.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Vaboga yo‘liqib o‘lish, suvga cho‘kib o‘lish, qorin og‘rig‘i bilan o‘lish, olovga kuyib o‘lish, ayollar nifos paytida, ya’ni bola tug‘ayotganida o‘lishi ummatimning shahidligidir!” (Imom Suyutiy “Jome’ as-sag‘ir”).
Yoki beshta shahidlikni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam quyidagicha sanaganlar: “Alloh yo‘lida yurganida o‘ldirilgan kimsa shahiddir, qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kimsa shahiddir, o‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir, suvga g‘arq bo‘lib o‘lgan shahiddir, ayollar tug‘ayotganida o‘lsa shahiddir” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shahidlikning yetti turini ham sanaganlar. Ular orasida ham o‘zini o‘zi o‘ldirish yo‘q, musulmonlarni o‘ldirish ham yo‘q: “Shahidlik Alloh yo‘lida yurganda o‘ldirilishdan tashqari yettitadir. O‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir; qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kishi shahiddir; g‘arq bo‘lib o‘lgan kishi shahiddir; vayronagarlikda qolib ketgan (masalan, zilzilada) kishi shahiddir; zotiljam kasalidan o‘lgan kishi shahiddir; olovda kuyib o‘lgan kishi shahiddir; tug‘ayotib o‘lgan ayol shahiddir” (Imom Nasoiy, Imom Tabaroniy rivoyati).
Xullas, “Durrul muxtor” va “Raddul muhtor” asarlarida quyidagilarni shahidlar qatorida bo‘lishi sanab o‘tilgan:
⏺ Zotiljam kasaliga yo‘liqib vafot etganlar.
⏺ Ilm talabida yurganda o‘lganlar.
⏺ Dushman bilan kurashib o‘lganlar.
⏺ G‘arq bo‘lganlar.
⏺ Olovda kuyib, tasodifan o‘t ichida qolib o‘lganlar (o‘zini yoqqanlar emas).
⏺ Musofirchilikda qiynalib o‘lganlar.
⏺ Devor ostida, zilzilada qolganlar.
⏺ Qorin og‘riq bilan o‘lganlar.
⏺ Bola tug‘ib, nifos qoni ko‘rayotgan ayollar.
⏺ Juma kechasi vafot topganlar.
⏺ Sil kasalidan o‘lganlar.
⏺ Qattiq isitma ta’sirida vafot topganlar.
⏺ Oilasi, mol-dunyosi va qonini himoya qilayotib o‘lganlar.
⏺ Gunoh bo‘lmagan kuchli ishq-muhabbat oqibatida o‘lganlar.
⏺ Yirtqich va vahshiy hayvon yorgani va shoxlagani oqibatida o‘lganlar.
⏺ Podshohning zulmiga uchrab, nohaq qamalgani sababli qamoqda o‘lganlar.
⏺ Zolimlar urib-urib o‘ldirib qo‘yganlar.
⏺ Chayon yoki ilon chaqib o‘lganlar.
⏺ Xolis muazzinlik qilib vafot topganlar.
⏺ To‘g‘riso‘z va halol savdogar bo‘lib vafot topganlar.
⏺ Oilasini ta’minlash maqsadida halol kasb-kor qilib yurganida vafot topganlar.
⏺ Qayt qilish kasaliga mubtalo bo‘lib, kuchli qayt qilaverish oqibatida qiynalib vafot topganlar.
⏺ Eriga rashk qilaverib, bu rashkiga sabr qilib vafot topgan ayollar.
⏺ Har kuni: “Allohumma, barik liy fil-mavti va fiyma ba’d al-mavti!” (“Allohim, menga o‘lganimda ham, o‘lgandan keyin ham baraka ber!”) deb 25 marta aytib yurganlar.
⏺ Har kuni “zuho” – choshgoh namozini o‘qishni odat qilganlar.
⏺ Ramazonda to‘liq va har oy 3 kun ro‘za tutishni odat qilganlar.
⏺ Uyda ham, safrada ham, har kuni vitr namozini kanda qilmaganlar.
⏺ Fisqu-fasod ko‘paygan zamonlarda sunnatlarni mahkam tutganlar.
⏺ Kasal va bemor bo‘lganida 40 marta “Laa ilaha illa anta! Subhanaka, inniy kuntu minaz-zolimiyn” (“Sendan o‘zga iloh yo‘q! Sen juda ham poksan! Men esa o‘zimga zulm qiluvchilardanman!”) deyishni odat qilganlar.
⏺ Vabo, o‘lat kabi kasalliklardan o‘lganlar.
Demak, musulmon banda Alloh taoloning rahmatidan noumid bo‘lishi kerak emas. Inson o‘z uyida, o‘z to‘shagida jon bersa ham, shahidlik maqomiga muyassar bo‘laveradi. Allohning marhamati keng, bandasiga shahidlik maqomini berib ham oxiratdagi martabasini yuksak qilaveradi. Yuqorida ta’kidlanganidek, inson nohaq odam o‘ldirish bilan yoki o‘z-o‘zini qurbon qilish bilan shahid bo‘la olmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
