E’tiqod durdonalari: KIRISH AQOID ILMI HAQIDA TASAVVUR
KIRISH
AQOID ILMI HAQIDA TASAVVUR
Olamlar Robbisi Alloh taologa hamdu sanolar, butun olamlarga rahmat qilib yuborilgan Muhammad Mustafoga hamda u zotning oilalariyu sahobalariga salovot va salomlar bo‘lsin.
Dunyoda baxtli hayot kechirish va oxiratda jannatga erishish har bir musulmonning asosiy maqsadi hisoblanadi. Ushbu ulug‘ maqsad esa Yaratuvchini tanish va Uning buyruqlarini ado etish bilan hosil bo‘ladi. Bu haqida Qur’oni karimda shunday xabar berilgan:
وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ
“Men jinlar va insonlarni faqat O‘zimga ibodat qilishlari uchungina yaratdim”.
Ibn Abbos roziyallohu anhu ushbu oyati karimani “faqat Meni tanishlari uchungina yaratdim” ma’nosini anglatadi, deya tafsir qilgan.
Alloh taologa ibodat qilishning asl mohiyati ham, U zotni tanishning asosi ham aqoid ilmida bayon qilinishi bois, bu ilm bilimlarning oliysi va dinning asli hisoblanadi. Ushbu asl ilmni o‘rganish va unda bayon qilinganlarga e’tiqod qilish xayr-baraka bo‘lsa, undan uzoq bo‘lish yo o‘z-o‘zini qiynab behuda chiranishga, yo noto‘g‘ri e’tiqod qilib dunyo-yu oxiratini boy berishga olib boradi. Chunki e’tiqodi noto‘g‘ri kishining ibodatlari qabul bo‘lmaydi. Sof e’tiqoddagi kishining esa qilgan ozgina amali ham barakali bo‘ladi, ya’ni, Alloh taolo uning to‘g‘ri e’tiqodi barakotidan ko‘plab mukofotlar ato etadi. Shuning uchun avvalo dinning asli hisoblangan aqoid ilmini o‘rganish muhim hisoblanadi.
Aqoid ilmining lug‘aviy va
istilohiy ma’nolari
Aqoid so‘zi lug‘atda “ishonib bog‘langan narsalar” ma’nosini anglatadi. Bu so‘zdan har bir aqli raso va balog‘atga yetgan bandaning qalbini unga mustahkam bog‘lashi lozim bo‘lgan shar’iy e’tiqodiy hukmlar ko‘zda tutilgan. Shar’iy hukmlar ikki turga bo‘linadi:
1. E’tiqodiy hukmlar;
2. Amaliy hukmlar.
E’tiqodiy hukmlar deganda faqatgina qat’iy ishonishga taalluqli bo‘ladigan shar’iy hukmlar tushuniladi.
Amaliy hukmlar deganda qat’iy ishonchdan kelib chiqib bajariladigan amallarning ado etilishiga taalluqli bo‘ladigan shar’iy hukmlar tushuniladi.
Istilohda esa aqoid ilmiga quyidagicha ta’rif berilgan:
دِرَاسَةُ الْأَحْكَامِ الْإِعْتِقَادِيَّةِ فِي الشَّرِيعَةِ الْإسْلَامِيَّةِ
Islom shariatidagi e’tiqodiy hukmlarni o‘rganish – aqoid ilmi deyiladi.
Aqoid ilmining maqsadlari
Aqoid ilmini o‘rganishdan quyidagi maqsadlar ko‘zlanadi:
Qat’iy dalillar bilan diniy e’tiqodlarni mustahkamlash va ulardan shubhalarni rad qilish;
Boshqalarga taqlid qilib yurishdan aniq ishonch darajasiga ko‘tarilish;
Dunyo va oxirat saodatini hosil qilish.
E’tiqodiy hukmlar Islom dini mohiyatidir
Aqoid ilmining ahamiyati haqida gapirilganda avvalo, muqaddas dinimizning asosi uning aqoidi ekani ta’kidlanadi. Islom aqoidining o‘zagi esa Alloh taoloning borligiga va Uning birligiga iymon keltirish hisoblanadi. Musulmon kishi Islom shariati hukmlarini e’tiqodiga ko‘ra hayotga tatbiq qiladi. Shu ma’noda Islom dinining mohiyati uch qismdan tashkil topadi:
Islom dini mohiyati:
E’tiqodiy hukmlar; Amaliy hukmlar; Go‘zal xulqlar.
E’tiqodiy hukmlar deganda musulmon kishining ishonishi, qalbini ularga mustahkam bog‘lashi lozim bo‘lgan hukmlar tushuniladi. Bu hukmlarning avvalida Alloh taoloning borligiga, birligiga, komil sifatlar bilan sifatlanganiga iymon keltirish turadi. Musulmon kishi nomusulmon kishidan “Ashhadu an la ilaha illalloh” (Allohdan o‘zga ma’bud yo‘qligiga guvohlik beraman) deb guvohlik berishi bilan ajralib turadi. Musulmon kishi uchun ushbu guvohligi musulmonligining asosi hisoblanib, uning hamma qarashlari mazkur asos ustiga quriladi.
Allohga, farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga, oxirat kuniga, qadarning yaxshisi ham, yomoni ham Allohdan ekaniga va qayta tirilishga iymon keltirish Islom aqoidining asoslari hisoblanadi.
Amaliy hukmlar deganda musulmon kishining o‘ziga nima foydali va nima zararli ekanini bilib bajarishi lozim bo‘lgan hukmlar tushuniladi. E’tiqodiy hukmlar va amaliy hukmlar poydevor va uning ustiga qurilgan binodek bir-biriga chambarchas bog‘liqdir. E’tiqodiy hukmlarda insonning Alloh taologa bog‘lanishi tartibga solinsa, amaliy hukmlarda insonnning jamiyat vakillari bilan va butun borliq bilan bo‘ladigan aloqasi e’tiqodiy hukmlar asosida tartibga solinadi. Shuning uchun ham e’tiqodiy hukmlarni o‘rganmasdan turib amaliy hukmlarni hayotga to‘g‘ri tatbiq etib bo‘lmaydi.
Amaliy hukmlar umumiy ikki qimga: “Ibodatlar” va “muomalalar”ga bo‘linadi. “Ibodatlar” qismida musulmon kishining Allohga sevimli banda bo‘lishga urinib bajaradigan amallari bayon qilinadi. Bu amallar uning Allohga bo‘lgan iymonida sodiq ekaniga belgi hisoblanadi. “Muomalalar” qismida esa musulmonlarning umumiy manfaatlarini saqlashga, bir-birlariga yoki boshqalarga zarar berib qo‘yishlarining oldini olishga taalluqli bo‘lgan amallar bayon qilinadi.
MUNDARIJA
Kirish
Aqoid ilmi haqida tasavvur
Tavhid bayoni
Alloh taologa iymon keltirish bayoni
Borliqning tadbirini qilib turuvchi Zot
Qazoyu qadarga iymon keltirish bayoni
Alloh taoloning sifatlari bayoni
Zotiy va fe’liy sifatlar bayoni
Alloh taoloni “shay” deyish mumkinligi bayoni
Ism egasiga dalolat qilishi bayoni
U zot O‘zi va Rasuli bayon qilganidekdir
Bo‘linmaydigan juzning aqlan mumkinligi bayoni
Qur’oni karimga iymon keltirish bayoni
Arshga istivo haqida
Alloh betimsol zotdir
Yaxshiga mukofot, yomonga jazo beruvchi
Mutlaq ehtiyojsiz Zot
Ulug‘lik va oliylik egasi
Qayta tirilishga iymon keltirish
Eng so‘nggi manzillar
Jannat va do‘zaxning abadiyligi bayoni
Jannatda Alloh taoloni ko‘rish bayoni
Jannatdagi eng oliy ne’mat
Alloh adolatli va rahmatli Zotdir
Payg‘ambarlar va Farishtalarga iymon keltirish bayoni
Xotamul anbiyo haqida e’tiqodimiz
Xotamul anbiyoning sifatlari
So‘nggi mukammal shariat
Isro va Me’roj bayoni
Shafoat tushunchasi bayoni
Payg‘ambarlarning ma’sumliklari bayoni
Payg‘ambarlarning sifatlari bayoni
Zulqarnayn va Luqmon haqida
Qiyomatning katta alomatlari bayoni
Valiylar va ularning karomatlari bayoni
Valiylar Payg‘ambarlarning ummatlaridir
Valiylar sultoni haqida
Tili va qalbiga haq joriy bo‘lgan inson
Farishtalar hayo qilgan inson
Havas qilinadigan inson
Siddiqa va Zahro roziyallohu anhumo fazilatlari
Yazid ibn Muoviya haqidagi bahslar
Muqallid iymonining e’tiborli ekani
Aqli bor kishining Allohni tanishi lozimligi
Jon chiqar vaqtda keltirilgan iymon bayoni
Amal va iymon bayoni
Gunoh sababli kufrga hukm qilmaslik bayoni
Dindan chiqishni niyat qilgan kimsa bayoni
Beparvolikning ayanchli oqibati bayoni
Mastning gapi haqida
Nomavjudning “shay” emasligi bayoni
Takviyn sifati haqida e’tiqodimiz
Rizq tushunchasi haqida e’tiqodimiz
Qabr imtihoni haqida e’tiqodimiz
Qabr azobi haqligi bayoni
Jannatga kirish Allohning rahmati bilan bo‘lishi bayoni
Ulug‘ hisob-kitob bo‘lishi bayoni
Nomai a’mol berilishi haqidagi e’tiqodimiz
Amallarning o‘lchanishi va Sirot haqidagi e’tiqodimiz
Duolarning ta’sirlari bayoni
Dunyoning yo‘qdan bor qilingani bayoni
Jannat va do‘zaxning yaratib qo‘yilgani bayoni
Mo‘min bandaning do‘zaxda abadiy qolmasligi bayoni
Go‘zal nazmiy bayon
Xushxabardek qalbga tasalli beruvchi nazm
Aqida bilmagan shaytona eldir
Duo qilish odoblari bayoni
Vasila qilish bayoni
Xotima
“Bad’ul amoliy” matni va nazmiy bayoni
Foydalanilgan manba va adabiyotlar
M a s ’ u l m u h a r r i r:
Jaloliddin Hamroqulov,
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent Islom instituti
“Tahfizul Qur’on” kafedrasi mudiri
T a q r i z ch i l a r:
Shayx Abdulaziz Mansur,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi o‘rinbosari
Haydarxon Yuldashxodjayev,
Tarix fanlari nomzodi
Abdulqodir Abdur Rahim
A – 13 E’tiqod durdonalari. Mas’ul muharrir / Jaloliddin Hamroqulov. – Ye.: “Sharq” , 2016. – 480 b.
“E’tiqod durdonalari” kitobi diyorimizdagi o‘rta maxsus islom bilim yurtlarida “Aqoid” fanidan saboq berilayotgan “Bad’ul amoliy” asariga yozilgan sharh bo‘lib, dastlab 2012 yilda nashr qilingan edi. Kitobning ushbu qayta ishlangan va to‘ldirilgan ikkinchi nashrida o‘quvchilarga yanada foydaliroq bo‘lishi uchun matnlarning ma’nolar tarjimasi va lug‘aviy izohlari hamda ayrim dolzarb e’tiqodiy masalalar batafsil bayon qilingan.
Ushbu kitob Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutining 27.06.2015 yildagi 11 sonli ilmiy kengashida nashrga tavsiya etilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 4953-raqamli xulosasi asosida nashrga tayyorlandi.
Kamerada nafaqat tarix, balki Buxoroning bugungi qiyofasi ham aks etmoqda
Ba’zi shaharlarni kitobdan o‘qib tanimaysiz — ularni ko‘rish, his qilish, ko‘hna devorlariga boqish, tor ko‘chalaridagi tarix nafasini tuyish kerak. Buxoro dunyodagi ana shunday betakror, g‘aroyib shaharlardan biri hisoblanadi.
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
