Bugungi kunda  ilm-fan va texnika ancha taraqqiy topdi. Deyarli har kuni turli sohalarda ulkan yutuqlar qo‘lga kiritilayotganligidan ommaviy axborot vositalari, xususan, ijtimoiy tarmoqlar orqali xabardor bo‘lib turibmiz. Qayerda qanday voqea-hodisa ro‘y bersa, qisqa vaqt ichida dunyo bo‘ylab tarqalmoqda.

Albatta, bu jarayon barcha jabhalarni qamrab olganidek diniy sohani ham chetlab o‘tgani yo‘q. Biz so‘z yuritmoqchi bo‘lgan mavzu tez-tez quloqqa chalinayotgan, ayniqsa ijtimoiy tarmoqlar orqali kishilar orasida bahs-munozaralarga sabab bo‘layotgan taqlid, ya’ni Qur’oni karim va hadisi sharif turganda muayyan bir mazhabga ergashish shartmi, degan savoldir.

Islomning asl manbalari bo‘lmish Qur’oni Karim va hadisi sharifni qo‘yib imom Abu Hanifa, imom Shofe’iyga o‘xshash shaxslarga ergashish bir qarashda xatoga o‘xshab tuyulsa-da aslida insonni dunyo va oxiratda saodatga eltuvchi yo‘ldir. So‘zimizning isboti o‘laroq Qur’oni Karim, hadisi sharif va mo‘tabar ulamolarimizning bu masalaga qanday yondashganligiga bir nazar tashlaymiz.

Avvalo, taqlid haqida. Bir insonning so‘ziga, uning o‘sha masala borasida hujjati to‘g‘ri ekanini bilmasa-da, ergashish taqliddir. Ya’ni muqallid (taqlid qiluvchi) bir mujtahidga ergashayotgani to‘g‘ri ekaniga hujjati bo‘lishi mumkin, lekin mujtahidga ergashayotgan masalasining hujjatini bilmasligi mumkin.

Taqlid shari’atda joriy bo‘lgan ishlardan ekani hamda ijtihod (Qur’on va hadisdan mustaqil hukm olish)ga qodir bo‘lmagan kishilar taqilid qilishlari vojib ekaniga bir necha jihatdan dalillar bor.

Alloh taolo Nahl surasining 40-oyatida “Bilmasanglar, ahli zikrlardan so‘ranglar!” deb marhamat qilgan. Mazkur oyatning mazmunidan kelib chiqib ulamolar quyidagi fikrga ijmo’  qilganlar: “Ushbu oyat hukm va uning dalilini bilmaganlar bilganlarga ergashishlariga buyruqdir”. Usul ilmi ulamolari omi inson mujtahid olimga ergashishi vojib ekaniga mazkur oyatni asos qilib olganlar. 

Rasululloh sollalohu alayhi vasallam: “Mendan keyin Abu Bakr va Umarga ergashinglar”, deganlar. (“Jome’u Termiziy”, 3204-hadis).                        

Ijmo’ dalili. Payg‘ambarimiz alayhissalomning as'hoblari ilm sohasida bir-birlaridan tafovut qilishar edi. Ibn Xaldunning so‘ziga ko‘ra, ularning hammalari ham fatvo ahli emas edilar. Din ularning hammalaridan olinmagan. Balki ularning orasida muftiy mujtahidlari bo‘lgan. Bular ozchilikni tashkil qilar edilar. Shuningdek, ular orasida fatvo so‘raydigan, muqallidlari bo‘lib, ular ko‘pchilikni tashkil qilar edi. Sahobalarning ichidagi fatvo beruvchilari hukmni aytish bilan kifoyalanib, ko‘pincha dalillarni zikr qilmas edilar.

Payg‘ambarimiz alayhissalom odatda islomdan xabari yo‘q joylarga faqih sahobalarni jo‘natar edilar. Ular borgan joylarida ibodat, halol-harom, oldi-sotdi kabi muomalotlar haqida fatvo berar edilar. U yerdagilar mazkur faqih sahobaga ergashar edilar. Ba’zan kitob va sunnatda dalili yo‘q yangi bir ish sodir bo‘lsa, ijtihod qilib ijtihodining ko‘rsatmasiga muvofiq mazkur yangi ishning hukmini aytar edi. Shunday paytlarda ham insonlar u kishiga ergashib ketaverar edilar.

Imomi G‘azzoliy o‘zlarining “Al-Mustasfo” kitobidagi taqlid bobida omi insonning taqlid qilishdan o‘zga chorasi yo‘q ekaniga sahobalarning ijmo’sini dalil sifatida keltirganlar. Chunki sahobalar avom halqqa fatvo berar edilar. Lekin ular avom halqning o‘zi ijtihod darajasiga yetishlarini buyurmasdilar. Bu o‘sha davr ulamolaridan ham avomlaridan ham mutavotir darajada kelgan ochiq-oydin ma’lumotdir.

Omadiy ham o‘zlarining “Al-Ihkom” nomli asarida shunday deganlar: Sahobalar va tobe’inlar davrida muxolif toifalar paydo bo‘lgunga qadar odamlar shar’iy ahkomlarni mujtahid ulamolardan so‘rar va ularga ergashar edilar. Ulamolar ham ularning savollariga zudlik bilan javob berishar, lekin dalillarni keltirib o‘tirmas edilar. Ushbu holatni sahobalar yoki tobe’inlardan birortasi inkor qilmagan. Bu esa omi inson mujtahidga ergashishi joiz ekaniga ijmo’ demakdir.

Masalaga aqliy dalil shunday: Alloma Abdulloh Daroz aytadi: Ijtihod ahlidan bo‘lmagan kishilar o‘zlarida sodir bo‘lgan hukmi kitob va sunnatda bayon qilinmagan ishlarning hukmini qanday topadilar. Agar har bir shaxs o‘zi ijtihod qilishi lozim bo‘lsa, bu mumkin bo‘lmagan ishdir. Chunki bu holatda hamma dalil izlash, hukm chiqarish ishlari bilan mashg‘ul bo‘lib, ma’ishat, kasb hunar, tijorat va ziro’at ishlari bir tarafda qolib ketadi va dunyo xarob bo‘ladi. Bu harajning nihoyasidir (cho‘qqisidir). Shuning uchun taqliddan o‘zga chora qolmadi.

Ulamolar mazkur kitob, sunnat va aqliy dalillarni ko‘rib bilganlaridan so‘ng shu qarorga keldilar: omi inson va ijtihod darajasiga yetmagan olimlar dalillarni biluvchi mujtahidgan ergashishlari lozimdir. Shuningdek, mujtahidning bergan fatvosi omi insonlar uchun huddi kitob va sunnat o‘rnidadir. Chunki Qur’oni Karim olimlarga Qur’on hujjat va dalillarini ushlashni buyurganidek, johil va omi insonlarni olimlarning fatvosini olishga buyurgan.

Ayni shu ma’noni ifoda qilish uchun Imom Shotibiy rohimahulloh: “Mujtahidlarning fatvolari Avom halq uchun huddi shar’iy dalilga tengdir”, deganlar.   

Qolaversa, aynan to‘rt imomdan biriga ergashishning sababi borasida Shoh Valiyulloh Dehlaviy: “Tan olingan to‘rt mazhabdan biriga ergashish savodi a’zam (ko‘pchilik va aksariyat tashkil etgan jamoat)ga ergashishdir va ulardan chiqish savodi a’zamdan chiqishdir”, deganlar (“Aqdul jiyd fi ahkamil ijtihad va taqlid”,  1-jild 41-bet).

Sanalgan dalillardan ma’lum bo‘ladiki, mazhabga ergashish ba’zilar o‘ylagandek gumrohlik emas, balki  Alloh taologa, uning rasuliga hamda ishboshi (ummat e’tirof etgan ulamolar) larga itoat etish ekan.

Shu o‘rinda yana bir narsani ta’kidlash o‘rinli. Taqlid to‘g‘ridan to‘g‘ri vojib emas, balki boshqasining sababidan vojibdir. Agar to‘g‘ridan to‘g‘ri vojib bo‘lganida mujtahidlarga ham taqlid vojib bo‘lar edi. Buni tushunishimiz uchun ba’zi misollarga murojaat qilish kerak.

Masalan, namoz to‘g‘ridan to‘g‘ri farz, shuning uchun namoz o‘qish payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga ham, sahobalarga ham, shuningdek, biz ummatlarga ham farzdir. Ayollarning namozni ado qilish uchun masjidga kelishi to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, balki boshqasi sababidan man qilingandir. Agar to‘g‘ridan to‘g‘ri man qilinganda edi payg‘ambarimiz alayhissalom davrlarida ayollar masjidga kelmagan bo‘lardi.

Xo‘sh, mazhabga ergashishni vojibga aylantirgan boshqa sabab nima?

Ma’lumki, har bir musulmonda Qur’on va sunnatdan hukm olish iste’dodi yo‘q, shuning uchun Alloh taolo  “...Agar bilmaydigan bo‘lsangiz, zikr ahllaridan so‘ranglar” (Nahl surasi 43-oyat), deb marhamat qilgan. Bu oyatdan bilamizki, taqlidning vojibligiga sabab bo‘lgan “boshqa” har bir kishida Qur’on va sunnatdan hukm olish iste’dodining yo‘qligidir. Xuddi shuningdek taqlidi shaxsiy ham to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, balki “boshqa” ning sababidan vojibdir.

Taqlidi shaxsiyni vojibga aylantirgan “boshqa” nima?

Dinning maqsadi dindorlik, rohatlanish emas. Farazan, kishiga xohlagan vaqt xohlagan mazhabiga ergashib ketaverishi mumkin deyilsa, unda inson faqat nafsining istaklariga yurib undan bu ishga ruxsat, boshqasidan yana bir ishga ruxsat olib nafsining xohishlari ketidan yuraveradi. Uning dini faqat ruxsatlardan iborat bo‘ladi. Bu esa dinning asl maqsadiga zid bir ishdir. Kishidagi dindorlik bir mazhab va bir imomga ergashsagina mukammal va mustahkam bo‘ladi.   

Mana shu sabab taqlidi shaxsiy vojibga aylandi. Ulamolar zarurat taqozo etganda o‘zi ergashgan mazhab imomining so‘zini qo‘yib boshqa mazhab imomining so‘ziga o‘tishni  ham odamlardan haraj va mashaqqatni ko‘tarish uchun joiz degan bo‘salar-da, bu ham hamma uchun emas, balki faqat va faqat ulamolargagina tegishli ishdir.

Inson dunyo va oxiratda go‘zal hayotga erishishi uchun Alloh va uning rasuli yo‘lini mahkam tutmoqligi kerakdir. Bu esa o‘z-o‘zidanmas, balki payg‘ambarimiz va u zotning yo‘lidan yurgan ulamolarga ergashish bilan bo‘ladi. Alloh taolo barchalarimizni to‘g‘ri yo‘ldan adashtirmasin.

“Sayyid Muhyiddin maxdum” o‘rta maxsus

islom bilim yurti o‘qituvchisi

Abdug‘afur Niyozqulov