MILLATNING FIKRINI BUZMANG “SHOUMЕN”LAR
Yapon olimlari muttasil tarzda televizor tomosha qilish inson venalarining bekilib (to‘silib) qolishiga sabab bo‘lishini ma’lum qildilar.
Unga ko‘ra, bir kun davomida 2,5 – 4 soat televizor tomosha qilish inson venalarining bekilib qolishini 70%ga oshishiga olib kelishi aniqlandi.
Bu – televizorning inson salomatligi uchun bo‘lgan zararlari. Ammo, so‘ngi paytlarda telekanallar soni oshgani sayin uning ijtimoiy zararlari va ruhiyatga salbiy ta’siri ham kuchayib bormoqda.
Bugun televizor oddiygina tomosha qutisi emas, u turli g‘oyalar va mafkuralar targ‘ibotchisi, mahsulotlar reklamachisidir. Normal holatda fikrlaydigan inson oila davrasida unga ming hadik bilan qaraydi.
Ishdan so‘ng biror yaxshi dastur yoki film ko‘rish ilinji bilan kanallarni ko‘zdan kechira boshlaysiz. Namoyishlarning aksariyati sevgi-muhabbat (yigit va qizning bir-biriga shahvat ila ehtirosli qarashlari), bema’ni tomoshalar (ochiq-sochiq kiyingan aktyor va aktrisalarning noo‘rin harakatlari) va bachkana shoulardan iborat... Nahotki, telekanallarimiz shundan boshqa ishlarga yaramasa?.. Ayniqsa, xususiy telekanallarda namoyish etilayotgan ko‘rsatuvlardan ma’no qidirib charchaysan kishi. Eng ayanchlisi, ayni damlarda xususiy kanallar orqali efirga uzatilayotgan xorijiy dasturlardan to‘g‘ridan to‘g‘ri ko‘chirilgan g‘arb mentaliteti bilan sug‘orilgan turli xil shoular orqali xalqimizga nima bermoqchi bo‘lyapti bu “xumparlar”?
Televideniye juda katta kuch. Ta’sir ko‘rsatish nuqtayi nazaridan uning imkoniyatlari siyosat va ilmdan ancha yuqori. Shuning uchun ham telekanallardagi namoyishlar omma orasida tez “shuhrat” qozonadi va anchagacha muhokamalarga sabab bo‘ladi. Ko‘pchilikning e’tibor markazida turadi. Bu holat o‘z-o‘zidan insonlar dunyoqarashiga, fikrlashi va o‘y-xayollariga ta’sir ko‘rsatmay qolmaydi. Misol tariqasida, “Aldama meni”, “Xafa bo‘lish yo‘q” yoki “Yoshimni top” va boshqa turli nomdagi insonning aqli va vaqtini o‘g‘irlovchi, asabini taranglashtiruvchi ko‘rsatuvlarni olaylik. Bu bemazalarni ko‘rmagan tomoshabin qolmadi. Badiiy kengash (bor bo‘lsa agar) bu dasturlarga qaysi nuqtayi nazar bilan ruxsat bergan ekan?..
Birigina “Aldama meni” ko‘rsatuvini olaylik. Taniqli san’atkorni taklif etib, unga o‘ta shaxsiy bo‘lgan holat yoki voqe’alar haqida savol berish (nega eringizdan ajrashgansiz, nechta xushtoringiz bor, o‘sha kecha kim bilan nima bo‘ldi, falonchi aybingizni bilasizmi va boshqa shunga o‘xshash behayo savollar), agar javob bera olmasa ma’lum bir shart (sichqon, qurbaqa, suvarak, kaltakesak kabi jonivorlarni ushlash, og‘izda tishlab olish...)ni bajarishga majburlash, sog‘lom odam qiladigan ish emas. Yana bir jihat, ko‘rsatuvning mohiyatiga e’tibor qaratsangiz, asosan mehmonlarning aybu nuqsonlarini ochish, omma oldida sharmanda qilish, agar bunga ko‘nmasa inson jirkanadigan ishlarni qilishga majburlashdan iborat ekanligini anglaysiz.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam “Banda dunyoda bir bandaning aybini yashirsa, Alloh qiyomatda uning aybini yashiradi”(Imom Muslim rivoyati)
Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kim birodarining aybini to‘ssa, Alloh taolo qiyomat kuni uning aybini to‘sadi. Kim birodarini aybini ochsa, Alloh taolo uning aybini ochadi, hatto uyini ichida bo‘lsa ham sharmanda qiladi”. (Ibn Moja rivoyati)
Ulamolar aytadi: Banda xatodan xoli emas. Bilib yo bilmasdan bir ayb ish qilsa, uni o‘zi yoki o‘zgalar oshkor qilishi joiz emas. Zero, Alloh ochmagan pardani ochmagan ma’qul. Kishi birodaridan bir ayb yo xatoni ko‘rsa, uni isloh qilishga, to‘g‘rilashga harakat qilmog‘i lozim. Bu ish qo‘lidan kelmasa, u aybni yashirishi yaxshidir.
Yuqoridagi hadislardan kelib chiqsak “Aldama meni” ko‘rsatuvining mualliflari bir insonning aybini butun dunyoga oshkor qilib, shu orqali obro‘ orttirishni niyat qilgandek. Kamiga, Dinimiz (nafaqat Dinimiz, balki aqli raso har bir inson) tomonidan qattiq qoralangan isrofgarchilikni ko‘rsatib, nodonlikning eng yuqori cho‘qqisini targ‘ib etgan holda, odamlar ongini zaharlamoqda. Isrofgarchilik orasida eng kattasi bu – vaqtni isrof qilish, behuda, Dini va dunyosi uchun foydasi bo‘lmagan ishlar bilan mashg‘ul bo‘lishdir.
Alloh taolo O‘z Kalomi Qur’oni karimda shunday marhamat qiladi:
“Batahqiq, mo‘minlar najot topdilar… Ular behuda narsalardan yuz o‘girguvchilardir” (Mo‘minun surasi, 1-3).
Albatta, vaqtni, umrni, Alloh taolo in’om etgan ne’matlarni qadrlovchi mo‘minlar najot topadi. Allohning najoti esa ikki dunyo saodatidir. Isrofdan tiyilganlar dunyo va oxiratda aziz bo‘ladi!
Xulosa. Hurmatli “ijodkor”lar, efir vaqtini to‘ldirish, tomoshabinlarni ko‘proq jalb etish, reytingda yuqori pog‘onalarda turish uchun kurashayotgan telekanal “shoumen”lari va rahbarlari: bugun xalqimiz orasida axloqsizlik, behayolik, oriyatsizlik, benomuslik, iste’molchilik kayfiyati, dangasalik va beparvolik xavfli epidemiya kabi tarqalmoqda. Mazkur holatning rivojlanishida “siz”larning ham hissalaringiz kattagina foizni tashkil etadi.
Xitob: xalqni ma’naviy inqiroz tomon boshlamang. O‘zingizni ham, tomoshabinlarni ham puch g‘oyali, behayolik va axloqsizlikka asoslangan namoyishlaringiz bilan aldamang! Hayosizlik, axloqsizlik, olamoncha madaniyatni targ‘ib etmang!
Zero, buning badali barchamiz uchun juda og‘ir bo‘ladi. Bunga tarix guvoh.
So‘zimiz so‘ngida, Alloh taolo O‘z Kalomida, uyatsiz, behayo va fahsh ishlarni qoralab, bunday jinoyatlarni targ‘ib etuvchi hamda bundan manfaat ko‘ruvchilarni qattiq ogohlantirgan ushbu oyatni keltirib o‘tmoqchimiz:
“Albatta, iymon keltirganlar ichida fahsh tarqalishini yaxshi ko‘radiganlarga bu dunyoyu oxiratda alamli azob bordir. Alloh biladir, sizlar bilmassizlar” (Nur surasi, 19-oyat).
O‘MI matbuot xizmati
“EHSON” TUSHUNCHASI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Tasavvuf masalasi ham salafiylar tomonidan qattiq tanqidga olingan va ko‘r-ko‘rona rad etiladigan mavzulardan biridir. Tasavvuf, tariqat, suluk, shayx, murid va shu kabi atamalarni eshitishlari bilan mavzuni inkor qilishga tushib ketadilar. Lekin aslida ham shundaymi?
Ming yillardan beri Islomning ruhi bo‘lib kelgan va Islom ummati og‘ishmay amal qilib kelayotgan bu mavzu rad etilishi kerakmi?!
Tasavvuf – bu Allohni tanish va nafsni poklashni o‘rgatadigan va shu yo‘ldagi harakatlarni ifodalaydigan, ularni anglatadigan va bu holatlarga erishish uchun nima qilish kerakligini tushuntiradigan bir ilmdir. Tasavvuf islomiy ilmlarning eng sharaflisidir. Bu ilmning sharafi, mavzusining sharafi bilandir.
Modomiki, tasavvufning maqsadi, mavzusi ma’rifatulloh – Allohni bilish-tanish ekan, u o‘z-o‘zidan islomiy ilmlarning eng sharaflisi bo‘ladi. Tasavvuf bizga nima qilsak, Alloh bizni sevadi? Nima qilsak, qalbimizda bo‘lishini istaganimiz “Alloh sevgisi” hosil bo‘ladi, kabi savollarga javob beradi va bu maqomga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.
Tasavvufga ulamolar tomonidan ko‘plab ta’riflar berilgan. Shayx Ibrohim ibn Muvallid Roqqiy rahmatullohi alayh o‘zining kitoblarida bu ta’riflarni yuzdan oshig‘ini jamlagan.
Shayx Muhammad ibn Ali Qassob rahimahulloh: “Tasavvuf bu – saodat asrida sharafli qavmning eng oliyjanob kishisidan sodir bo‘lgan eng go‘zal xulqlardir”, degan.
Shayx Abu Muhammad Jaririy rahimahulloh: “Tasavvuf – har bir go‘zal xulqni olish va har bir yomon xulqni tark qilishdir”, dedi.
Shayx Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh: “Tasavvuf – go‘zal xulq bilan bir ma’noda bo‘lib, kimning xulqi senikidan go‘zal bo‘lsa, tasavvufi ham go‘zaldir”, degan.
Shayx Abu Hafs Naysoburiy rahimahulloh: “Tasavvuf – uning barchasi odobdir. U har bir vaqt, har bir hol va har bir maqomning odobidir”, degan.
Tasavvuf ba’zi kishilar: “Bu narsa hijriy uchinchi asrdan keyin paydo bo‘lgan bid’at, avvalgi davrda bo‘lmagan. Qur’oni karim va hadisi sharifda “Tasavvuf” so‘zi biror marta zikr qilinmagan”, deb da’vo qilayotganidek keyin paydo bo‘lib qolgan bid’at ilm emas, balki u barcha shar’iy ilmlar qatori Islomning avvalidan mavjuddir.
Qur’oni karimda va hadisi shariflarda “Tasavvuf” so‘zini biror marta kelmagani uni islomiy ilm emasligiga dalil bo‘lmaydi. Chunki boshqa islomiy ilmlarning ham nomlari Qur’on va hadisda zikr qilinmagan. Agar Qur’on va hadisda zikr qilinmagan narsalarni inkor qilsak, juda ko‘plab narsalardan voz kechishimizga to‘g‘ri keladi.
Tasavvuf Islomning avvalgi asrlaridan beri mavjud bo‘lib, u ham boshqa islomiy ilmlar qatori Qur’on va sunnatdan olingan. Bunga Qur’on, hadis va tobeinlarning so‘zlarida dalillar bor. Avval aytganimizdek tasavvufning asosiy vazifasi insonning nafsini tarbiyalash, gunohlardan poklash va botiniy amallarini tartibga solishdir.
Alloh taolo An’om surasining 120-oyatida bunday marhamat qilgan:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Va oshkora hamda maxfiy gunohlarni tark qilinglar!”.
Alloma Alouddin Ali ibn Muhammad Bag‘dodiy rahimahulloh bu oyati karimani tafsir qilib: “Oshkora gunohdan tashqi a’zolar bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan. Maxfiy gunohdan qalb bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan” degan.
Zohiriy a’zolar bilan qilinadigan gunohlarni tark qilishni va unga beriladigan jazolarni fiqh fani o‘rgatsa, qalb kasalliklarini davolashni aynan tasavvuf o‘rgatadi. Boshqa oyati karimada shunday deyiladi:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Batahqiq, kim u(nafs)ni poklasa, yutuqqa erishdi” (Shams surasi, 9-oyat).
Darhaqiqat, inson oxiratda yutuqqa erishishi uchun, jahannam olovidan omonda bo‘lishi uchun bu dunyoda kufrdan, shirkdan, nifoqdan va turli gunoh va qalb kasalliklaridan o‘zini poklashi kerak.
Alloh taolo bu oyati karimalarda bandalarini kufr, shirk va gunohlardan o‘zlarini poklashga buyurmoqda. Mana shu poklashni o‘rgatadigan fanni “Tasavvuf” deb nomlash insonlar orasida urf bo‘lgan.
Shuningdek, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida tasavvuf ehson deb nomlangan. “Jabroil hadisi” deb nomlangan mashhur hadisi sharifda “ehson” ayni tasavvuf ekani namoyon bo‘ldi.
Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Birdan ustimizda oppoq kiyimli, sochlari qop-qora odam paydo bo‘ldi. Unda safarning asari ko‘rinmas edi. Uni birortamiz tanimas ham edik. U kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning to‘g‘rilariga o‘tirdi. Ikki tizzasini u zotning ikki tizzalariga tiradi. Ikki kaftini sonlari ustiga qo‘ydi va: “Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar ber”, dedi.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Islom “Laa ilaaha illallohu Muhammadur Rasululloh”, deb shahodat keltirmog‘ing, namozni to‘kis ado qilmog‘ing, zakot bermog‘ing, Ramazon ro‘zasini tutmog‘ing, agar yo‘liga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi u. Biz undan ajablandik. O‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.
“Menga iymon haqida xabar ber”, dedi.
“Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirmog‘ing, yaxshiyu yomon qadarga iymon keltirmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi.
“Menga ehson haqida xabar ber”, dedi u.
“Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
“Menga Soat (qiyomat)dan xabar ber”, dedi.
“So‘raluvchi bu haqda so‘rovchidan bilimliroq emas”, dedilar.
“Uning alomatlaridan xabar ber”, dedi.
“Cho‘ri o‘z xojasini tug‘ishi, yalangoyoq, yalang‘och, kambag‘al cho‘ponlarning bino qurishda bir-birlaridan o‘zishga urinishlarini ko‘rmog‘ing», dedilar. So‘ngra u (qaytib) ketdi. Bas, birmuncha vaqt o‘tkazdim. So‘ngra u zot menga:
“Ey Umar, so‘rovchi kimligini bildingmi?” dedilar.
“Alloh va Uning Rasuli biluvchidir”, dedim.
“Albatta, u Jabroildir. Sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi”, dedilar».
Ushbu hadisi sharifda dinning asllari iymon, Islom, ehson, zohiriy va botiniy amallarni isloh qilish va oxirat kuni haqida va bularning barchasi din ekanligini xabari berilmoqda.
Hadisi sharifda zikr qilingan “Islom”ni fiqh ilmi o‘rgatadi. “Iymon” qismini aqoid ilmi o‘rgatadi. Bizning mavzumizga bevosita bog‘liq bo‘lgan “ehson” qismini esa tasavvuf ilmi o‘rgatadi va bu hadisi sharifda bunga amaliy namuna ham bor.
Jabroil alayhissalom: “Menga ehson haqida xabar ber”, deganlarida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
Tasavvufning asosiy maqsadlaridan biri ham banda qilayotgan har bir ibodatida, amalida Alloh uni ko‘rib turganini va bu amaliga qiyomat kuni albatta savol-javob bo‘lishini qalban his qildirishdir.
“Tasavvuf” so‘zi Islomning dastlabki asrida ishlatilmagan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda “so‘fiy” so‘zi ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.
Ulamolar mutavotir hadisning qanday bo‘lishi va shartlarini bayon qilib aytadilarki “Mutavotir hadis – uning sanadidagi har bir tabaqada juda ko‘p roviy rivoyat qilgan. Ana shu roviylarning barchasi rivoyat qilingan hadisni o‘zgartirishga kelishib olishlari mumkinligini aql inkor etadi”.
Shunday ekan, tasavvuf ilmi ham ikkinchi asrdan (tobeinlar asridan) to shu kungacha minglab shariatimiz peshvolari orqali ham naqlan, ham amalan mutavotir holatda bizgacha yetib kelgan. Shuning o‘zi ham tasavvuf ilmining shar’iy ilm ekaniga yetarli dalil bo‘ladi.
Mashhur muhaddis olim, Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviy rahimahulloh: “Suhbatlarimiz va ta’lim-tarbiyamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga sahih va mashhur sanad bilan yetib borgan tariqat odobidir”, degan.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
