1961 yilda Tunis prezidenti Habib Burqiba ishchilarga qarata qilgan nutqida, ishlab chiqarishni orttirish uchun Ramazonda og‘iz ochishni, ro‘za tutmaslik kerakligini aytadi va bu masalani avvalo o‘zi amalda bajarib, Ramazonning kunduz kuni televideniyada sharbat ichib ko‘rinish beradi. Keyin bu gapiga odamlarni ishontirish uchun fatvo qidirishga tushadi, ulamolardan ushbu masalada fatvo chiqarishlarini talab qiladi.
O‘sha paytda Tunis ulamolarining zabardast ikki vakili – Shayx Abdulaziz Juayyit (1960 yilgacha Tunis bosh muftiysi bo‘lganlar) hamda Zaytuna universiteti katta ustozi, Tunis bosh muftiysi Shayx Muhammad Tohir ibn Oshur rahmatullohi alayhimo Burqibaning “ro‘za tutish ishlab chiqarishni kamaytirishi” haqidagi da’vosini rad etadilar, u istagan fatvoni chiqarishdan bosh tortadilar.
Keyin Shayx Muhammad Tohir ibn Oshur hazratlari efir orqali chiqish qilib, so‘zlarini Alloh taoloning Baqara surasidagi “Ey iymon keltirganlar! Sizlardan avvalgilarga farz qilinganidek, sizlarga ham ro‘za farz qilindi. Shoyadki taqvodor bo‘lsangiz”, degan 183-oyatini o‘qish bilan boshlaydilar va “Alloh rost aytdi va Burqiba yolg‘onchi! Alloh rost aytdi va Burqiba yolg‘onchi! Alloh rost aytdi va Burqiba yolg‘onchi!” deb uch bor ta’kidlaydilar. Shundan so‘ng Ramazonda uzrsiz og‘iz ochish harom ekani, kim shu ishni qilsa, dindagi zaruratan ma’lum narsani inkor qilgan bo‘lishi haqida fatvo beradilar hamda Burqibaning “Ro‘za ishlab chiqarishni kamaytirishi” haqidagi da’vosini botil qiladilar.
Shayx Abdulaziz Juayyit esa “Ramazonda og‘izni ochishga ruxsat beruvchi uzrlar” nomli fatvolarini taqdim etadilar. Unda Ramazon oyida og‘zini ochishga Qur’on oyatiga ko‘ra bemorlar, musofirlarga ruxsat berilishi, sog‘lom ishchilar esa ro‘za tutishlari vojib ekani, kishining charchashiga, toliqib, ishga yaramay qolishiga ro‘za emas, balki kechasi kam uxlash, keragicha dam olmaslik sabab ekanini bayon qiladilar.
Shayx Muhammad Tohir ibn Oshur hamda Shayx Abdulaziz Juayyitning bu fatvolaridan keyin Tunis hukumati gung (soqov) bo‘lib, mazkur da’vosidan ortga chekindi.
Internet ma’lumotlari asosida Nozimjon Hoshimjon tayyorladi
Bir o‘tirib, yashab o‘tgan shuncha yillik hayotimizda boshdan kechirgan g‘am-g‘ussalarimiz haqida fikr yuritib ko‘rsak, qayg‘ular ikki xil ekanini ko‘ramiz:
Birinchisi – o‘sha paytda ko‘zimizga katta ko‘rinib, hatto yig‘lashimizga sabab bo‘lgan qayg‘ularimiz. Lekin vaqt o‘tishi bilan ular aslida oddiy narsa ekani, yig‘lashga arzimasligi ma’lum bo‘ladi. Ba’zan o‘sha kunlarni eslaganimizda kulgimiz kelib, «Shu arzimas narsa uchun ham siqilib, yig‘lab yurgan ekanmanmi? U paytlarda ancha yosh bo‘lgan ekanmiz-da», deb qo‘yamiz.
Ikkinchisi – haqiqatdan ham katta musibatlar. Ba’zilari hayotimizni zir titratgan. Bu qayg‘ular ham o‘tib ketadi, lekin o‘chmaydigan iz qoldirib ketadi. Bu izlar uzoq yillargacha qalbga og‘riq berib turaveradi. Bu qayg‘ular ba’zan to‘xtab, ba’zan harakatga kelib, yangilanib turadigan vulqonga o‘xshaydi. Bunday g‘am-qayg‘ularning yaxshi tarafi shundaki, ular hayotda ham, oxiratda ham yaxshiliklarning ko‘payishiga sabab bo‘ladi. Ular qalbimizda o‘chmas iz qoldirsa, har eslaganda ko‘zlarimizda yosh qalqisa, eng asosiysi – o‘shanda duoga qo‘l ochib, sabr bilan turib bera olsak, ko‘p-ko‘p yaxshiliklarga, ajr-savoblarga ega bo‘lamiz. G‘am-qayg‘u yangilanishi bilan yaxshiliklar ham yangilanib boraveradi.
G‘am-qayg‘usiz hayotni kutib yashayotgan qizga «Siz kutayotgan kun bu dunyoda hech qachon kelmaydi», deb aytish kerak.
Alloh taolo «Biz insonni mashaqqatda yaratdik», degan (Balad surasi, 4-oyat).
Bu hayot – g‘am-tashvishli, azob-uqubatli, mashaqqatli hayotdir. Mo‘min odam buni juda yaxshi tushunadi. Bu dunyoda qiynalsa, azob cheksa, oxiratda albatta xursand bo‘lishini biladi. Inson mukammal baxtni faqatgina oxiratda topadi. Shuning uchun ulug‘lardan biriga «Mo‘min qachon rohat topadi?» deb savol berishganda, «Ikkala oyog‘ini ham jannatga qo‘yganida», deb javob bergan ekan.
Allohning mehribonligini qarangki, oxirat haqida o‘ylab, unga tayyorgarlik ko‘rish hayotni go‘zal qiladi, qayg‘ularni kamaytirib, uning salbiy ta’sirini yengillatadi, qalbda rozilik va qanoatni ziyoda qiladi, dunyoda solih amallarni qilishga qo‘shimcha shijoat beradi, musibatga uchraganlarni bu g‘am-tashvishlar, azob-uqubatlar bir kun kelib, bu dunyoda bo‘lsin yoki oxiratda bo‘lsin, baribir yakun topishiga ishontiradi. Oxirat haqida o‘ylab, faqat solih amallar qilishga intilish insonni baxtli qiladi.
Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: «Kimning g‘ami oxirat bo‘lsa, Alloh uning qalbiga qanoat solib qo‘yadi, uni xotirjam qilib qo‘yadi, dunyoning o‘zi unga xor bo‘lib kelaveradi. Kimning g‘ami dunyo bo‘lsa, Alloh uning dardini faqirlik qilib qo‘yadi, parishon qilib qo‘yadi, vaholanki dunyodan unga faqat taqdir qilingan narsagina keladi».
Alloh taolo faqat oxirat g‘ami bilan yashaydigan (oxirat haqida ko‘p qayg‘uradigan, har bir amalini oxirati uchun qiladigan) qizning qalbini dunyoning matohlaridan behojat qilib qo‘yadi. Qarabsizki, bu qiz har qanday holatda ham o‘zini baxtli his qiladi, hayotidan rozi bo‘lib yashaydi. Xotirjamlikda, osoyishtalikda, qanoatda yashagani uchun istamasa ham qo‘liga mol-dunyo kirib kelaveradi. Zero, Alloh taolo oxirat g‘amida yashaydigan, shu bilan birga, hayotiy sabablarni ham qilish uchun harakatdan to‘xtamagan kishining rizqini kesmaydi, uni ne’matlariga ko‘mib tashlaydi.
Ammo Alloh taolo bor g‘am-tashvishi dunyo bo‘lgan qizni faqirlar qatorida qilib qo‘yadi. Bunday qiz mol-dunyoga ko‘milib yashasa ham, o‘zini faqir, bechora his qilaveradi. Natijada dardi yangilanaveradi, dardiga dard qo‘shilaveradi, fikrlari tarqoq bo‘lib, iztirobga tushadi. Afsuski, shuncha yelib-yugurgani bilan faqat dunyoning ne’matlariga erisha oladi, oxiratda nasibasi bo‘lmaydi.
Abdulloh Abdulmu’tiy, Huda Sa’id Bahlulning
“Qulog‘im senda qizim” kitobidan G‘iyosiddin Habibulloh,
Abdulhamid Umaraliyev tarjimasi.