E’tikof va unga oid fiqhiy hukmlar
Tanlovga!
Muhammad Said Sog‘ujiy “Etikof” bobida quyidagilarni aytadilar:
“E’tikof” lug‘atda “turmoq”, “tutib turmoq” degan ma’nolarni anglatadi. Shariatda esa maxsus joy bo‘lmish masjidda ro‘zador holda e’tikof niyati ila turish, qolishdir. E’tikof agar ixlos va go‘zal niyat bilan qilinsa, savobi ulug‘ amallardandir. Ato ibn Abu Raboh aytadi: “Etikof o‘tiruvchi xuddi birovning eshigida o‘zining ulkan hojatini ravo qilishlarini so‘rab: “Mening hojatimni chiqarmaguningizcha o‘rnimdan turmayman”, deyotgan kishiga o‘xshaydi. Shu bois, Allohning uyida e’tikof o‘tirgan odam to gunohlarimni kechirmaguningcha o‘rnimdan turmayman, degandek bo‘ladi.
Zuhriy aytadi: “Insonlardan ajablanaman, qanday qilib e’tikofni tark qilishdi ekan. Nabiy sallollohu alayhi vasallam bir ishni tark qilib, goho uni qilar edilar. Ammo, e’tikofni to vafotlariga qadar tark qilmadilar”.
U uch qismga bo‘linadi:
- Vojib – nazr qilingan e’tikof
- Sunnat - ramazonning oxirgi o‘n kunligidagi e’tikof
- Mustahab – o‘n kunlikdan boshqa istalgan paytdagi e’tikof
Chunki, ramazon oyining oxirgi o‘n kunligidagi e’tikof kifoya qilish yo‘li bilan sunnati muakkadadir. Nabiy sallollohu alayhi vasallam bunga qattiq amal qilganlar. Sayyida Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi: “Nabiy sallollohu alayhi vasallam ramazonning oxirgi o‘n kunligida to Alloh taolo jonlarini qabz qilguncha e’tikof o‘tirar edilar. U kishidan so‘ng ayollari e’tikof o‘tirishardi”.[1]
E’tikof o‘tiruvchi ramazonning oxirgi o‘n kunligida masjidga kirib, hayitning hilolini ko‘rganda qaytib chiqadi.
Nazr e’tikofini qilgan odam eng kamida bir kun masjidda o‘tirishi kerak. Umar roiziyallohu anhu Nabiy sallollohu alayhi vasallamga: “E’tikofni nazr qilgan edim”, deganlarida, U zot: “E’tikof o‘tir va ro‘za tut”, deganlar.[2]
Jamoati, imomi va muazzini bor masjidda e’tikof o‘tiriladi. Va bu afzal hamdir. Ayol kishi esa uyining masjidida, namoz o‘qiydigan yerida e’tikof o‘tiradi. Erkaklar borasida e’tikofning hukmlari, uyida e’tikof o‘tirgan ayolga ham teng joriy qilingan.
E’tikof o‘tirgan odam masjiddan faqatgina uzr va hojatlar uchungina chiqadi. Masalan, insoniy ehtiyoj bo‘lmish hojatga borish, najosatni ketkazish, junublikdan g‘usl qilish; zaruriy ehtiyoj bo‘lgan masjidning qulashi, o‘zi yoki narsaning halok bo‘lishidan qo‘rqib chiqishi yoki zolim majburlab masjiddan chiqarishi – e’tikof o‘rnidan chiqishga sabab bo‘ladi. Lekin, o‘sha zahotiyoq boshqa masjidga borib o‘tiradi. Shariy uzr – juma namoziga borish uchun ham chiqadi. O‘zi o‘tirgan joyida juma ado qilinmasa, boshqa masjidga boradi, namozdan forig‘ bo‘lgach, u yerda ortiqcha qolib ketmaydi.
Agar e’tikof joyida uzrsiz bir soatga bo‘lsa ham chiqadigan bo‘lsa, e’tikof buziladi.
E’tikof o‘tirgan odamning yeb-ichishi, oldi-sotdisi, nikohi, raj’ati masjidda bo‘lishi kerak. Nabiy sallollohu alayhi vasallam ham masjidda yeb-ichganlar, gaplashganlar. Oldi-sotdi ham gaplashish kabidir. Ammo masjidga oldi-sotdi qilingan tovarni olib kirish makruhdir. E’tikof o‘tirmagan odamga mutloq masjidda narsani olib kelmasa ham oldi-sotdi qilish makruh sanaladi.
E’tikof o‘tirgan odam gapirsa, faqat yaxshi so‘zlarni so‘zlaydi. Tilini insonga keraksiz bo‘ladigan so‘zlardan saqlaydi. Gapirmasdan jim o‘tirib e’tikof qilib ham bo‘lmaydi. Bu bizning shariatimizda savob olib keladigan ish emas, aksincha makruhdir.
Etikof o‘tiruvchiga yaqinlik va unga olib boradigan noma’qul ishlarni qilish harom sanaladi. Chunki, Alloh taolo bayon qilib aytadi:
وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ
“Masjidlarda e’tikof o‘tirgan holingizda yaqinlik qilmang”. (Baqara, 187)
Yaqinlikka olib boradigan ishlar o‘pish, quchoqlash va shu kabi ishlardir. Hajda ham xuddi shunday. Ro‘zada buning aksi bo‘lib, harom hisoblanmaydi. Uning rukni faqat yaqinlikdan tiyilishdir. Olib boruvchilaridan emas.
E’tikof o‘tirgan odam xoh kunduzi bo‘lsin, xoh kechasi bo‘lsin, qasddan bo‘lsin, yoddan chiqarib bo‘lsin, oilaviy aloqa qilsa, e’tikofi botil bo‘ladi. Agar ayolini o‘pishi, ushlashi bilan erkaklik quvvati tushib ketadigan bo‘lsa ham, e’tikof buziladi. Agarda suyuqlik tushmasa, garchi harom ishni qilgan bo‘lsada, e’tikof buzilmaydi. Yoddan chiqqan holatda ham e’tikof buzilishining sababi – e’tikof holati eslatib turuvchi, ma’lum va ochiq ishdir. Ya’ni inson g‘ofil qoladigan vaziyat emas. Hajda ham xuddi shunday. Haj qilayotgani esidan chiqib qolishi mumkin emas. Ro‘zada buning aksi bo‘lib, esdan chiqarib yaqinlik qilib qo‘ysa, ro‘za buzilmasdi. Ro‘zadorlik holati yodda tez turadigan holat emas.
Agar bir necha kunlarning e’tikofini nazr qilsa, kechalari ham kirib ketadi. Ro‘zada kunni nazr qilsa, kunduzining o‘zi kiradi, kechasi ro‘zaga kirmaydi. Kechalari ro‘zaga xoslanmagan. E’tikofda esa tunlari ham unga ergashtirilgan, xoslangan.
Abu Hanifa rohimahullohga ko‘ra, e’tikofga kirishish ila, u lozimiy – tugatib, davom ettirib qo‘yish shart bo‘ladigan ishga aylanadi”. (Matn tugadi)
Etikof o‘tirgan odam nimalar qilagani afzal?
E’tikof o‘tirgan xoh erkak bo‘lsin, xoh ayol bo‘lsin, besh vaqt namozi, nafl, qazolar o‘qiydi. Qur’on tilovati, zikr, istig‘for va tavbani ko‘paytiradi. Garchi masjidda saharlik va iftorlik qilish mumkin bo‘lsada, dangasalikka va uyquga sabab bo‘ladigan darajada ko‘p yeb-ichmaydi. Luqmasiga e’tibor beradi. Gaplashish joiz bo‘lsada, uni ko‘rgani kelganlar bilan gapni qisqa qiladi. O‘zi bilan mashg‘ul bo‘ladi. Iloji bo‘lsa zamonaviy jihozlari – telefon va planshetni o‘chirib qo‘yadi. Internetda vaqtini ketkazmaydi.
Ayol kishilar ham ramazonda savob ishlab, Allohga yaqin kishilardan bo‘lib olishga haqqilari bor. Ularni kundalik og‘ir ishlar bilan band qilib, kezi kelsa, dalalarda ishlatib, ketmon choptirib, kerak-nokerak yerlarni tozalatib, muntazam mehmonga olib borib vaqtini xayf qilmagan ma’qul. Aksincha, oila yumushlari va farzand tarbiyasi bilan birga tutayotgan ro‘zalariga ko‘mak beraylik. E’tikof o‘tirishga sizdan ruxsat so‘rasalar, Alloh roziligi yo‘lida qo‘lingizdan kelsa sharoit qilib bering. Ularni ham yolg‘iz Allohga yuzlanib munojaat qilishlariga sababchi bo‘lib qoling. Zero, qanchadan-qancha ayollar e’tikof nimaligi u yoqda tursin, ro‘za tutmaydi, ramazonni nazar-pisand qilmaydi. Qur’ondan uzoqda. Shu bois, Alloh tomon cho‘zilgan qo‘llarni quruq qaytarmang!
“Fiqhul hanafiy va adillatuhi” kitobidan
Xadichai Kubro ayol-qizlar bilim yurti
o‘qituvchisi N.Saidakbarova tarjimasi
[1] “Sahihul Buxoriy”
[2] “Sunani Doraqutniy”
Marg‘ilonning uch muqaddas qadamjosi
Marg‘ilon – Farg‘ona vodiysining eng qadimiy va o‘ziga xos shaharlaridan biri. Uning tarixini faqat me’moriy obidalar, qadimiy ko‘chalar yoki mashhur hunarmandchilik an’analari bilangina emas, balki asrlar davomida xalq e’zozida bo‘lib kelayotgan ziyoratgohlarsiz ham tasavvur etib bo‘lmaydi, xabar bermoqda O‘zA.
Shahardagi Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozor ana shunday tarixiy-ma’naviy maskanlar sirasiga kiradi. Ularning har biri o‘z tarixi, rivoyatlari va xalq xotirasidagi o‘ziga xos o‘rniga ega.
Marg‘ilonning qadimiy ziyoratgohlaridan biri Pir Siddiq majmuasidir. Xalq orasida bu qadamjo bilan bog‘liq turli rivoyatlar avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Ziyoratgoh Pir Siddiq nomi bilan bog‘liq bo‘lib, “siddiq” so‘zi arab tilida haqgo‘y, rostgo‘y, haqiqatga sodiq inson ma’nolarini anglatadi. Shu jihatdan ziyoratgoh nomi ham xalq tasavvurida ezgulik, iymon va rostgo‘ylik kabi fazilatlar bilan uyg‘unlashib ketgan. Majmuadagi me’moriy yechimlar, ayniqsa, gumbazli inshootlar va qadimiy qabrlar Marg‘ilonning o‘tmishdagi shaharsozlik va me’morchilik an’analaridan darak beradi.
Pir Siddiq ziyoratgohi nafaqat ziyorat maskani, balki Marg‘ilonning tarixiy xotirasini o‘zida mujassam etgan qadamjolardan biri sifatida ahamiyatlidir. Marg‘ilon tarixi buyuk alloma Burhoniddin Marg‘inoniy nomi bilan chambarchas bog‘liq. XII asrda yashab ijod qilgan alloma islom huquqshunosligi, xususan, hanafiy fiqhi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Uning butun islom olamida mashhur bo‘lgan “Hidoya” asari asrlar davomida muhim huquqiy manba sifatida qadrlanib kelgan.
Marg‘ilonda alloma nomi bilan bog‘liq Chillaxona ham xalqning ma’naviy xotirasida alohida o‘rin tutadi. “Chillaxona” atamasi odatda insonning ma’lum muddat xilvatda qolib, tafakkur, ibodat va ruhiy tarbiya bilan mashg‘ul bo‘ladigan joyini anglatadi. Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi bilan bog‘liq rivoyatlar ham allomaning ilm yo‘lidagi mashaqqatli izlanishlari va ma’naviy kamolotini tasavvur qilishga yordam beradi. Bu maskanni faqat ziyoratgoh sifatida emas, balki buyuk allomaning ilmiy-ma’naviy merosini anglashga xizmat qiluvchi tarixiy xotira joyi sifatida ham baholash mumkin.
Marg‘ilondagi yana bir o‘ziga xos maskan – Kaptarli mozor. Uning nomi bilan bog‘liq xalq rivoyatlari turlicha. Ayrim hikoyalarda bu joyda kaptarlar ko‘p bo‘lgani, shu sababli mozor “Kaptarli” deb atalgani aytiladi. Kaptar esa xalq tasavvurida tinchlik, poklik va ezgulik ramzi sifatida qabul qilinadi. Kaptarli mozor haqidagi ma’lumotlarni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish Marg‘ilonning mahalliy tarixini yanada boyitishga xizmat qiladi. Buning uchun arxiv hujjatlari, qadimiy xaritalar, qabrtoshlaridagi yozuvlar, vaqf hujjatlari va xalq orasida saqlanib kelayotgan og‘zaki tarix namunalarini tadqiq etish muhim. Zero, xalq xotirasida asrlar davomida saqlanib kelayotgan rivoyatlar ham tarixiy-etnografik tadqiqotlar uchun qimmatli manba bo‘lishi mumkin.
Uch qadamjo – bir tarix. Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozorni birlashtirib turgan asosiy jihat ularning Marg‘ilonning ma’naviy qiyofasini shakllantirishdagi o‘rnidir. Bu qadamjolar xalqning ajdodlarga hurmat, muqaddas joylarni asrash, ezgulik va ma’rifatni qadrlash kabi an’analarini o‘zida mujassam etadi.
Ularning har biri Marg‘ilon tarixining turli qirralarini namoyon etadi: Pir Siddiq – diniy-ma’naviy merosni, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi – ilm va tafakkur an’analarini, Kaptarli mozor esa xalq xotirasi va mahalliy rivoyatlarning uzviyligini ifodalaydi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
