Ramazon tavbaga yo‘l
Tanlovga!
Alloh taologa hamd, payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam va u zotning ahli baytlari va sahobalariga salovotu salomlar bo‘lsin!
Ramazon… Bu so‘zni eshitganda qalblarga quvonch, ko‘ngillarga xushnudlik kiradi. Mo‘min kishilarning qalblarini sakinat o‘rab oladi. Beixtiyor uning xotiriga xursandchilik, shodlik damlari keladi. O‘tgan raamazon oyining shukuhini eslaydi. Ham jismiy ham botiniy kirliklardan tozalanishini o‘ylab xursand bo‘ladi. Qanday qilib ham bunday bo‘lmasin? Axir bu oyda shaytonlar kishanlanib, Alloh subhanahu va taoloning biz gunohkor bandalarga rahmat eshiklari ochilib, Alloh taolo “Qani tavba qiluvchi bormi? Uning tavbasini qabul qilaman. Qani duo qiluvchi bormi? Uning duosini ijobat qilaman” deb bizlarga O‘zining rahmatini va mag‘firatini aynan mana shu oyda yog‘diradigan bo‘lsa. Bizdan faqat gunohlardan haqiqiy tavba qilib, Alloh taologa hamdlar aytib, Alloh taoloning buyruqlariga xolis amal qilib, qaytariqlaridan qaytib, o‘zimizni isloh qilib, habibimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning manhajlarini mahkam ushlab, dunyo va oxirat saodatlarini qo‘lga kiritishimizgina qolmaydimi? Ramazon oyi keldi. Chin tavba qilish vaqti kelmadimikan?
Aslida tavba eshiklari har doim ochiq. Modomiki, jonimiz halqumimizga tiqilmas ekan va quyosh mag‘ribdan chiqmas ekan bizlarning chin dildan qilgan tavbalarimiz qabul qilinadi in sha Alloh. Lekin hozir Ramazon oyida turibmiz, bu oy tavba uchun ayni fursat emasmi? Shubhasiz bu oyda boshqa oylarga qaraganda chin tavba qilishimiz oson bo‘ladi. Chunki, biz bu oyda boshqa oylarga qaraganda Robbimizning rahmatini ko‘proq his qilamiz. Lekin bu gapdan tavba uchun Ramazon oyini kutish kerak ekan degan gap kelib chiqmaydi. Jon Alloh taoloning omonati. Uni qachon xohlasa o‘sha payt oladi. Shunday ekan, bizga hozir Ramazon oyida turibmiz, bu oyni g‘animat bilib, tavba-tazarruga shoshilishimiz lozim bo‘ladi. Bekorga habibimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallam “Ramazonga yetib, mag‘firat qilinmagan kishining burni yerga ishqalsin, xor bo‘lsin!” demaganlar. Chunki Ramazonni g‘animat bilmagan kishi tavba qilmagan, mag‘firat so‘ramagan bo‘ladida. Birodarlarim! Bunday badbaxt kishilardan bo‘lib qolmaylik. Bu oyda gunohlardan tavba qilib, bu oydan chiqqanimizdan keyin ham bu gunohlarga qaytmaylik. Zeroki, Ramazonda tavba qilmasak, qachon tavba qilamiz? Ramazonda Allohga qaytmasak qachon Allohga qaytamiz?
Shu o‘rinda bir savol tug‘iladi. Chin tavba qanday bo‘ladi? Bu savolga Alloh taoloning Kitobi Qur’oni karimdan javob qidirib ko‘raylik. Alloh taolo shunday marhamat qiladi “Va ular fohisha ish yoki o‘zlariga zulm qilgan chog‘larida Allohni eslab, gunohlarini mag‘firat qilishini so‘raydilar, gunohlarini Allohdan o‘zga kim ham mag‘firat qiladi? Va ular, bilib turib, qilgan gunohlarida bardavom bo‘lmaslar”.
Demak, oyatdan kelib chiqadiki, gunohda bardavom bo‘linmasa, gunohni e’tirof qilinsa va istig‘for aytiladigan bo‘lsa, Alloh taolo gunohlarni kechirar ekan. Chin tavba qanday bo‘lishi borasida ulamolarimiz ham ko‘p gaplarni aytganlar. Shulardan ba’zilarini keltiramiz.
Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhu shunday deydilar “Haqiqiy tavba, xuddi sog‘ilgan sut yelinga qaytmaganidek, tavbadan keyin gunohlarga qaytmaslikdir”.
Said ibn Jubayr rohimahulloh aytadilar “Uchta shart bo‘lmasa tavba qabul bo‘lmaydi:
- Tavbani qabul bo‘lmay qolishidan qo‘rqish
- Tavbani qabul bo‘lishiga umid qilish
- Toat-ibodatda davomli bo‘lish”.
Hasan Basriy rohimahulloh shunday deydilar “Haqiqiy tavba o‘zi avval yaxshi ko‘rgan gunohidan nafratlanish. Gunohini eslaganda istig‘for aytishdir”.
Ali ibn Husayn rohimahulloh shunday deydilar “Tavba amal bilan va gunohlardan qaytish bilan bo‘ladi. Tavba shunchaki so‘z bilan bo‘lmaydi”.
Shayx Sha’roviy rohimahulloh o‘zlarining “Tavba” kitoblarida quyidagi lafzlarni keltiradilar “Tavba qilgan kishi uch narsani doim yodda tutishi lozim bo‘ladi:
- Qilgan gunohining nihoyatda qabihligini
- Alloh taoloning bu gunohga azobi qattiqligini va Alloh taoloning bu gunohga bo‘lgan azobiga, U Zotning g‘azabiga banda toqat qila olmasligini
- O‘zining zaifligini va tadbiri ozligini”.
Imom Navaviy rohimahulloh aytadilar “Har bitta gunohga tavba qilish vojibdir. Agar gunoh banda va Alloh taolo o‘rtasida bo‘lib, bu gunohga boshqa bir bandaning haqqi aralashmagan bo‘lsa, tavbaning uchta sharti bor:
- Qilgan gunohidan batamom ajralish
- Qilgan gunohiga nadomat qilish
- Gunohiga abadul abad qaytmaslikka azmu-qaror qilish”.
Imom Navaviy rohimahullohning gaplaridan kelib chiqadiki, agar gunohga boshqa bir bandaning haqqi aralashgan bo‘lsa, tavba toki u bandani rozi qilmaguncha qabul bo‘lmaydi. Shuning uchun birovning haqqiga e’htiyot bo‘lish kerak. Yana shuni aytib o‘tish kerakki, tavbada yana bir daqiq sir bor. Tavba faqat gunoh sababidan qilinmaydi. Qanchadan-qancha solih insonlar, Alloh taoloning avliyolari bor, ular har damlarida tavba bilan, istig‘for bilan mashg‘ullar. Hattoki, Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam ham har kuni yuz marta istig‘for aytganlari hadislarda rivoyat qilinadi. Buning sababi esa, bu Alloh taologa tavozu’ namunasi, har doim Alloh taologa muhtoj ekanini e’tirof etishdir. Boshqa jihatdan olib qaraydigan bo‘lsak, insonlarning hech qaysi biri, Alloh taoloning bergan mo‘l-ko‘l ne’matlariga shukr qilib, adog‘iga yetkaza olmaydi. Shuning uchun ham u tavba bilan mashg‘ul bo‘ladi.
Mana bu – gunohlar bilan mashg‘ul bo‘lib yurganidan so‘ng, biz yuqorida bayon qilgandek chin tavba qilib, solih amallarda bardavom bo‘ladigan kishilarning tavbasidir. Bu esa Alloh taoloning oldidagi ulug‘ daraja hisoblanadi.
Azizlar! Mana chin tavba qanday bo‘lishni ham oz bo‘lsada bilib oldik. Ramazon oylarida turibmiz, bu oyni mana shunday tavbalar qilish uchun g‘animat bilaylik. Salafi solihlarimiz Ramazon oyi tugasa, bu oydan ajralganlari uchun yig‘lar ekanlar. Ko‘p narsalarga ulgurmay qolganlaridan nadomat chekar ekanlar. Mana bu narsa ham ularning tavbalariga dalolat qiladi. Albatta bu ularning o‘ta solih bo‘lganlaridan va qalblari toza bo‘lganliklaridandir. Biz ham habibimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlariga ergashib, mana shunday solih kishilarning yo‘llarini tutishimiz kerak bo‘ladi.
Allohim bizlarni solih bandalaringni muvaffaq qilgan narsalarga muvaffaq qilgin. Bizlarni to‘g‘ri yo‘lingga hidoyat qilgin! Amiyn.
Manbalar asosida “Ko‘kaldosh” o‘rta maxsus islom bilim yurtining
4-kurs talabasi Xushvaqtov Abdulhay tayyorladi.
JIHOD – QUROLLI TO‘QNASHUVMI YOKI NAFS ISLOHI? ASRIY TUSHUNCHANING BUGUNGI TALQINI
Dinimizning ko‘zga ko‘ringan barcha ulamolari “jihod” so‘ziga quyidagicha ta’rif berganlar:
“Jihod” so‘zi lug‘atda inson tomonidan barcha imkoniyatni ishga solib harakat qilish ma’nosini anglatadi.
Istilohda esa, dini, vatani, oilasi, obro‘si va moli himoyasi uchun shariat ruxsat bergan yo‘llar bilan amalga oshiriladigan kurash harakatlarini anglatadi.
Shundan kelib, musulmon odam jihod qilmoqchi bo‘lsa, o‘zining barcha kuch-quvvat, aql-zakovati va moddiy imkoniyatlarini Alloh yo‘lida, Uning dini uchun sarflashi kerak.
Ta’kidlash lozim, “jihod” so‘zi lug‘atda urush ma’nosini anglatmaydi. Urushni arab tilida boshqa so‘zlar bilan ifoda etiladi. Asosan, urush ma’nosini anglatish uchun arab tilida “qitol”, “harb” so‘zlari ishlatiladi.
Darsini o‘zlashtirish uchun barcha imkoniyatlarini ishga solib harakat qilayotgan tolibi ilm “mujtahid talaba” deb ataladi. Binobarin, uni ilmiy jihod qilmoqda desa bo‘ladi.
Shar’iy masalalarni yechishda bor imkonini ishga solib harakat qilgan ulkan olimlar ham “mujtahid” deb atalgan. Unday kishilar shar’iy ilmlarni ravnaq toptirish va tarqatishda jihod qilganlar.
Xulosa qilib aytganda, “jihod” so‘zining lug‘atdagi xususiyatidan kelib chiqib, jihodning turlari ko‘p va o‘shalarning ichida dushmanga qarshi joni, vatani va dinini saqlash uchun jon-jahdi bilan jang qilish ham jihod deyilgan.
Islomning dastlabki bosqichida mushriklar bilan aqidaviy tortishuv qilib turgan payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalomga Alloh taolo Furqon surasida quyidagi xitobni qiladi: “Kofirlarga itoat etma! Ularga qarshi u(Qur’on) bilan katta jihod qil!”.
Demak, Qur’on bilan katta jihod qilingan. Bunda urush olib borish ma’nosi yo‘qligini anglash zarracha aqli bor odam uchun qiyin emas.
Islomda jihod ma’nosi, avvalo, urush emas, balki Allohning diniga so‘z bilan da’vat qilish ma’nosida yuzaga kelgan va bu ma’no shu mavzuda asos bo‘lib qolgan.
Imom Termiziy, Imom Ibn Hibbon va Imom Daylamiy rivoyat qilgan hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Jihodning afzali Alloh taolo uchun havoi nafsingga qarshi jihod qilmog‘ingdir”, deganlar.
“Jome’ul ahodis” kitobida (J. 4. B. 741) keltirilgan hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
قَدِمْتُمْ مِنْ خَيْرِ مَقْدَمٍ نَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ مُجَاهَدَةَ الْعَبْدِ هَوَاهُ
“Kichik jihoddan katta jihodga, bandaning havoi-nafsiga qarshi qiladigan jihodiga xush keldingiz!” deganlar.
Bundan insonning havoyi nafsi yo‘liga kirmaslik, uni yengib, shariatga muvofiq yashash uchun jon-jahdi ila qilgan harakati ham jihod ekani, jihod bo‘lganda ham afzal jihod ekani kelib chiqadi.
Imom Buxoriy va boshqa muhaddis olimlar rivoyat qilgan hadisi sharifda quyidagilar aytiladi:
جَاءَ رَجُلٌ إلى النبيِّ صَلَّى اللَّهُ عليه وَسَلَّمَ سْتَأْذِنُهُ في الجِهَادِ فَقالَ: أَحَيٌّ وَالِدَاكَ قالَ: نَعَمْ قالَ: فَفِيهِما فَجَاهِدْ
«Bir kishi Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga u zotdan jihodga izn so‘rab keldi. Shunda u zot unga:
“Ota-onang bormi?” dedilar.
“Ha”, dedi.
“Unday bo‘lsa, ikkovlari (xizmati)da jihod qil!” dedilar».
Demak, ota-onaning xizmatini qilish ham jihod bo‘lishi mumkin.
Qolaversa, Payg‘ambarimiz alayhissalom har doim ishlarni tinch yo‘li bilan hal qilishga chaqirganlar. U zot doimo mojaroli holatlarni chiroyli hikmat bilan isloh qilganlari va o‘rtada tinchlik o‘rnatganlari bilan mashhurdirlar. Payg‘ambarimiz alayhissalom doimo insonlarni ozor berishdan, boshqalarga zarar yetkazishdan qaytarganlar.
Musulmonning qoni va moli haromligi, ya’ni tajovuz qilish mumkin emasligi, joni daxlsizligi haqida quyidagilarni aytganlar:
فإنَّ دِمَاءَكُمْ وأَمْوَالَكُمْ وأَعْرَاضَكُمْ وأَبْشَارَكُمْ علَيْكُم حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَومِكُمْ هذا في شَهْرِكُمْ هذا في بَلَدِكُمْ هذا
“Zero, sizlarning qonlaringiz, mol-mulklaringiz va obro‘laringiz bir-biringizga xuddi ushbu (arafa) kuningiz, ushbu (Zulhijja) oyingiz va ushbu (Makkai mukarrama) shahringiz hurmati kabi hurmatlidir (ya’ni, o‘zganing qonini to‘kish, norozi qilib molini olish va obro‘sini to‘kish haromdir)” (Imom Muslim rivoyati).
Nafaqat, musulmonni balki, boshqa dindagi kishilarni ham nohaq o‘ldirish Islomda katta gunoh va og‘ir jinoyat hisoblanadi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar:
مَنْ قَتَلَ مُعَاهَدًا لَمْ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَد مِنْ مَسِيرَةِ أَرْبَعِينَ عَامًا
“Kim bir muohadni (musulmonlar bilan o‘rtalarida ahd bo‘lgan g‘ayridin kishini) nohaq o‘ldirsa, u jannatning hidini ham topolmaydi. Holbuki, uning hidi qirq yillik masofadan kelib turadi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam boshqa bir hadislarida:
الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللهُ عَنْهُ
“Tili va qo‘lidan boshqalar aziyat chekmagan kishi haqiqiy musulmondir. Alloh taolo qaytargan narsalardan chetlangan inson haqiqiy hijrat qiluvchidir”, deganlar (Imom Buxoriy rivoyati).
Boshqa bir hadisda esa bunday keladi:
عَنْ أُمِّ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا أَنَّهَا قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللهِ أَوْصِنِي قَالَ اُهْجُرِي الْمَعَاصِي فَإِنَّهَا أَفْضَلُ الْهِجْرَةِ وَحَافِظِي عَلَى الْفَرَائِضِ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْجِهَادِ وَأَكْثِرِي مِنْ ذِكْرِ اللهِ فَإِنَّكِ لَا تَأْتِينَ لِلَّهِ بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ كَثْرَةِ ذِكْرِهِ.
“Ummu Anas roziyallohu anho Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan nasihat qilishni so‘raydilar. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Gunohlardan tiyilgin, o‘sha hijratning eng kattasidir. Farzlarga rioya qilgin, o‘sha jihodning eng afzalidir. Zikrni ko‘paytirgin, Qiyomat kuni Alloh taoloning huzuriga borganingda unga eng mahbub amal shu bo‘ladi”, deyilgan (Imom Tabaroniy rivoyati).
Mashhur alloma Muhammad Said Ramazon Butiy rahimahulloh “jihod”ni noto‘g‘ri talqin qiladiganlarga raddiya sifatida yozgan “al-Jihod fil Islom” nomli kitobida bunday degan: “Men bu asrda ba’zi bir doiralar nazdida yangi Islom tug‘ilayotganini mulohaza qilmoqdaman. U Allohning huzuridan vahiy bo‘lib tushmaydi. Lekin ba’zi odamlarning fikrlari va mijozlaridan kelib chiqadi. Uning hukmlari shar’iy dalillar hukmi ila birlashmaydi va shar’iy hujjatlarga bo‘ysunmaydi. U faqat ba’zi shaxs va jamoalarning taassubidan yoki shahvatu havoyi nafsidan kelib chiqadi”.
Jang asosida olib boriladigan jihod ikki qismdan iborat:
1. Talab jihodi – farzi kifoya. U hozir yo‘qligiga ulamolar ittifoq qilishgan. Chunki hozirda davlatlar o‘rtasida o‘zaro tinchlik bitimi mavjud bo‘lib, urushmaslikka kelishilgan.
2. Mudofaa jihodi – farzi ayn. U dushmanlar musulmonlar yashaydigan yurtga urush qilib, bostirib kirsa, himoya uchun farz bo‘ladi.
Ma’lumki, jihodning o‘ziga yarasha qoidalari bor. Birinchidan, jihodga safarbar qilish uchun “Xalifa” bo‘lishi lozim. Vaholanki, xalifalik masalasi tarixda qolgani barchaga ma’lum.
Qolaversa, jihod joriy bo‘lishi uchun ummatning ijmosi ham talab etiladi. Bular chaqirayotgan “jihod”ga Islom ummatining deyarli barchasi qarshi ekani kundek ravshan.
Demak, hozirgi kunda mazkur ko‘rinishdagi jihodga chaqirayotganlarning chaqiriqlari hech qanday asosga ega emasligini anglab olmoq lozim bo‘ladi. Zero, men jihod qilaman deb o‘zga yurtlarda begunoh insonlarga qarshi qurol ko‘tarib, ularning tinchligiga raxna solib, qotillik qilayotgan yoki o‘zi o‘lsa, shahid emas, balki johiliyat o‘limida o‘lib ketish ehtimoli mavjud.
Bugungi kunda jihodga targ‘ib qilayotgan guruhlar qaysi siyosiy kuchlarga xizmat qilayotganlarini o‘zlari ham bilmaydi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim noma’lum bayroq ostida jang qilsa va bu yo‘lda o‘ldirilsa, demak, u johiliyat o‘limini topibdi”, deganlar.
Kim noma’lum bayroq ostida, u bayroq kimning qo‘lida ekanini, uning maqsadi qandayligini bilmagan holda jang qilsa va shu yo‘lda o‘lsa, u johiliyatda o‘lgandek bo‘ladi.
Dinimiz hatto urush ostida bo‘lgan va dushman yerida yashagan, lekin jangovorlik sifatiga ega bo‘lmagan insonlarning o‘ldirilishiga ham ruxsat bermaydi. Jihodga chaqirayotganlarning aksariyati xalqi musulmon bo‘lgan o‘lkalarda begunoh insonlar o‘ldirilayotgan, nishonga olinayotgan hujumlarga shar’an ruxsat ko‘zi bilan qarashi juda achinarlidir.
Niso surasida bir mo‘min kishini qasddan o‘ldirganlar jahannam azobiga duchor bo‘lishi xabar berilgan.
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Dunyoning yo‘q bo‘lib ketishi Alloh nazdida bir mo‘minning nohaq o‘ldirilishidan ko‘ra yengilroqdir” deb bu jinoyatning oqibati qanchalik yomon ekaniga ishora qilganlar (Ibn Moja rivoyati).
Buzg‘unchi toifalar o‘zlariga tegishli veb-sahifa va ijtimoiy tarmoqlarda “shahidlik”, “jihod”, “hijrat”, “takfir”, “xalifalik” kabi tushunchalarni buzib talqin qilishi natijasida ayrim yoshlarni o‘zlarining tuzoqlariga ilintirishga muvaffaq bo‘layotgani achinarli hol, albatta.
Muhammad Said Ramazon Butiy rahimahulloh aynan nizoli hududlarning ichida bo‘lgan va terrorchilar xususida bunday degan: «Ular bir vaqtning o‘zida biror aybi yo‘q musulmonlarni kechasi bo‘g‘izlab ketishni “shariat ruxsat bergan ish” deydilar. Ular oddiy yo‘lovchilar to‘la samolyotni ichidagi aybsiz insonlar bilan qo‘shib portlatib yuborishni ham “shariatda bor ish” deydilar. Har kim ko‘zlarini yumib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bugun oramizda yuribdilar, deb xayol qilsin. U zot shunday razil ishlarga rozi bo‘larmidilar?!».
Dinimizda begunoh insonning qonini to‘kish buzg‘unchilikning eng qabihi, katta qabohat hisoblanadi. Islom hatto chumoliga ham ozor berishdan qaytaradi. Bunday vahshiylikni qilayotganlar dindorlik haqida qancha lof urmasin, qilgan yovuzliklari bu da’volari soxta ekanini fosh etmoqda.
Ba’zi olimlar jihodni uch turga bo‘ladilar:
1. Badan bilan, ya’ni har qanday harbiy vositalar bilan vatan, millat-din va xalq himoyasi uchun kofir-dushmanlarga qarshi jihod qilinadi. Bu jihodni faqat davlat rahbarlarigina amalga oshiradi, boshqarib boradi. Hozir, ming afsuski, ko‘plab musulmonlar jihod deganda faqat shu – davlat zimmasidagi vazifani tushunadi, xolos.
2. Ommaviy axborot vositalari oroqali Islomni insoniyatga yetkazish. Bu tur jihodni ulamolar qiladilar. Ulamolardan mahrum zamonlarda yashagan oddiy musulmonlarning, missionerlar va bid’at ahlining hujumlaridan himoyalanish uchun avval yashab o‘tgan ahli sunna olimlarining asarlarini, nasihatlarini kitoblar orqali, ommaviy axborot vositalari va nashrlar orqali butun dunyoga tarqatishlari, eshittirishlari kerak.
Islomning ichki va tashqi dushmanlarining buzg‘unchi, yolg‘on va soxta tashviqotlariga qarshi kurashishda ahli sunna val jamoa olimlari e’tirof etgan dinning sof ta’limotini yoyishdagi uslub bugungi kunda ham dolzarb hisoblanadi.
3. Duo bilan qilinadigan jihod. Bu jihod umumiy tarzda barcha musulmonlarga hamisha farzi ayndir. Yuqorida keltirilgan jihod turlari farzi kifoyadir. Shu uchinchi jihodga beparvo bo‘lish katta gunohdir.
Jihod – inqilob qilish, amirlarga, boshliqlarga qarshi chiqish va isyon qilish, buzish, sindirish-qiyratish, portlatish va vayron qilish degani emas. Bunday harakatlar fitna bo‘lib, Islom va boshqa musulmonlar uchun kulfat keltiradi. Musulmonlarning ezilishiga, hibsga tushishiga va din, iymon ilmlarining taqiqlanishiga yo‘l ochadi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
