Ramazon mohiyatini angladikmi?
Tanlovga!
Iftorlik dasturxoniga patir olish uchun novvoyxonaga kirdim. Xaridimni qilib, chiqib ketayotgandim “Bir dona non bering” degan mahzun sas qulog‘imga chalindi. Boshimni ko‘tarib, ovoz kelgan tomonga qaradim. Ust-boshi yupun, oyog‘idagi rezina shippagi yedirilib ketgan ayol muztargina novvoyga termulib turardi. Yuragim qalqib ketdi. Yelim xaltadagi issiq patirdan taralayotgan taft otash kabi butun vujudimni yondirardi. Bo‘g‘zimni achishtirayotgan tutun nafas olishga to‘sqinlik qilar, na ortga qaytishni, na oldga yurishni bilmay qoldim...
Yaqinlarimiz, qo‘shni, qarindoshimiz, mahalladosh, yurtdoshimiz va yoki bir notanish inson hozir och, chanqoq, yolg‘iz, bemor, parvarishga muhtoj yoxud chorasiz bo‘lishi mumkin. Biz esa “shu paytda ham kambag‘al, ehtiyojmand qoldimi?” deb hayratlanamiz. Dasturxon tuzaganimizda shirinu nordon, achchig‘u sho‘r, quyug‘u suyuq, foydaliyu zararli demay, isrofu uvolni o‘ylamay yeguliklarni to‘kib-sochamiz. Ramazon iftorliklarini o‘tkazishda kim o‘zarlikda rekord o‘rnatishga kirishganmiz. Na niyatimiz chiroyli, na amalimiz. Og‘riqlisi, dasturxonimizga qorni to‘qlarni da’vat etamiz. Iftorlik, ehson deganlari savob uchun, Allohning roziligi uchun qilinajak ishlar edi. Biz nimalarga qodirligimiz, qo‘limiz qanchalik uzunligini ko‘z-ko‘z qilish uchun undan foydalanayapmiz. Birodar, siz qanday tushunsangiz tushuning, ammo biz aytamizki, bugun yonboshlab olib paqqos tushirayotganimiz ne’matlarda faqiru g‘ariblar, yetimu miskinlar, zaifu muhtojlarning haqi bor! Bu borada eldan oshirib gapirolmaymiz: “Imkoni borning imkoni yo‘qdan qarzi bor!” .
Ba’zan nomdor yemakxonalarda iftorlik dasturxoni yozyapmiz. O‘yga tolasan kishi: yemakxonada, hammaning ko‘z o‘ngida iftorlik berib savob olmoqchi bo‘lganlar oshkora amallar riyoga o‘tib qolishini mulohaza qilmaganmikanlar? (Biz bu holatlarda shom namozi qazo bo‘lishi, erkaklar yemakxona atrofidagi masjidlarda ibodatni ado etsalar-ku mayli, ayollarning ibodati qazo bo‘lishi haqida indamadik). Ayrimlar iftorlik dasturxonlarini suratga olib, internetdagi shaxsiy sahifalariga joylashtirib “yoqdi” yig‘ib “shuhrat” qozonmoqdalar. Islohga naqadar muhtojmiz, to‘g‘rimi?..
Bolaligimda onam qo‘limga pul tutqazib devor ostidagi tilanchini ko‘rsatib “Hov, o‘sha boboga berib kelasan. Duo qilsa, sen ham niyatlaringni aytib “Amin” degin” derdilar. Tilanchiga pul berishni yaxshi ko‘rardim bolaligimda. Bolalikning ko‘zlari katta, ko‘ngli keng bo‘larkan-da. Go‘yo favqulodda katta ishni bajarganday, dadamga maqtanganimda onam “Tilanchiga sadaqa berganingni hammaga aytsang, niyatlaring ijobat bo‘lmaydi” degandilar. Shu bo‘ldiyu, tilanchiga pul berganimni dadamga ham, o‘rtoqlarimga ham maqtanmay qo‘ydim. Bolalikning ishonchiyu ixlosi, iymoniyu ijrosida riyo bo‘lmaydi. Katta bo‘lganimiz sari har qadamimizni atrofdagilar uchun bosib, har amalimizning vaznini “Odamlar nima deydi?!” degan o‘y bilan o‘lchaymiz. Odamlarga yoqish, kimligimizni ko‘rsatib qo‘yish ilinji amallarimizni riyoga qorishtiraveradi. Qaniydi, qaniydiya, istagimiz faqat Allohning roziligiga erishish bo‘lsa edi! Koshkiydi, amallarimiz odamlarning maqtovlariga emas, Robbimizning marhamatiga muvaffaq bo‘lish uchun bajarilsa edi. El-yurtga sezdirmay ma’naviy-moddiy dastakka muhtojlarga yordam qo‘llari uzatilsa edi. Shifoxonalarda bir kunlik dori-darmonni falon pulga sotib olayotgan, farzandini davolash uchun bor-bisotini sotib, kamiga qarzga botib qolganlar ko‘p. Biz dabdaba bilan yozayotgan saharligu iftorlik dasturxoniga sarflanayotgan pullar kimlarningdir mushkulini oson qilishi mumkin, zamondosh. Bu kabi savob ishlarni sanab ado qilolmaymiz. To‘lov-kontrakt bilan o‘qiyotgan talaba jiyanimiz, bir necha yildan beri uyining tomini yopolmayotgan ukamiz, ro‘zg‘or, bolalarining tashvishidan oshinib davolanishni paysalga solayotgan opa-singlimiz shundoq ko‘z oldimizda yashayapti. Biz esa savobni uzoqlardan, qorni to‘qlardan izlash bilan ovvoramiz.
Kimningdir og‘irini yengil qilish uchun boy-badavlat bo‘lish shart emas. Avvalo, eng katta yordam — ma’naviy ko‘mak. Keksa, parvarishga muhtoj, yolg‘izlarning holidan xabar olish, uy-joyini supurib-tozalab, bir qoshiq ovqat bilan ko‘nglini olish ham savob. Go‘daklari norasta, uy-joyi ta’mirtalab bevalar bor. Bolalarining rizqidan qiyib nuragan devori, bo‘yog‘i ko‘chgan eshigini epaqaga keltirolmaydi. Iftorlik bahonasida gap-gashtakdan beri kelmaydigan ahli ayolimiz orqali ularga yordam berib, hojatini ravo qilishimiz ham savob.
Elektr energiyasi, tabiiy gaz, soliq va boshqa to‘lovlarni o‘z vaqtida to‘lashimiz, qo‘ni-qo‘shnichilik haqiga rioya qilishimiz ham savob. Ayrimlarimiz, kommunal to‘lovlardan bo‘ynimizgacha qarzga botganmizu, serhasham iftorlik dasturxoni ko‘yida ovvoramiz. To‘lovlarni to‘lashga qurbi yetmay, qo‘li kaltaligidan boshi xam insonlar bor. Mas’ul idoralardan vakillar kelib eshigini taqillatsa, “tomosha”ga oshiqamiz. Shundaylarga yordam berib, qarzini uzib o‘rnak ko‘rsatsak edi...
Nuqul, negativ o‘ylar bilan yuragingizni siqqanim uchun uzrlar. Ammo siz, ha, aynan siz ayta olasizmi menga, iftorlik dasturxoni yozganingizda kimlarni da’vat qildingiz, ularning orasida qancha ehsonga muhtoj, qancha faqir bor edi?..
Hech kimning cho‘ntagini kovlash, pulini hisoblash niyatimiz yo‘q. Ammo Ramazoni Sharifning muborak nomi tilga olinganda, boshqacha bo‘lish ham mumkin emas. Ya’ni, niyatimiz savobga muvaffaq bo‘lishmi, amalimiz ham shunga ko‘ra bo‘lishi kerak. Zotan, ro‘za ibodati qorin ochligiyu, tashnalik uchun emas, atrof-javonibdagi ochu tashnalar, muhtoju faqirlar holini anglashimiz uchun farz qilingan.
Tafti olovday qo‘limni kuydirayotgan patirga qarab o‘yga tolaman: men Muborak Ramazon oyining haqini qanchalik ado qila olayapman? Hozirgina guvohi bo‘lganim voqea ro‘za ibodati haqini munosibi qadar ado etolmayotganimni ayon qildi. Qo‘limdan kelsa-da, ehtiyojmand insonlarga yordam berolmaganim, bermaganimni mulohaza qilib o‘zimni taftish qilyapman. Siz ham “Alloh roziligi”, “savob olish” yo‘lidagi amallaringizni bir qur ko‘zdan kechirsangiz, yaxshi bo‘lardi, zamondosh. Bu yo‘lda e’tiboringizdan chetda qolgan muhtoj, g‘arib, keksa, yetim, beva va yoki bemor yo‘qmikan? Noo‘rin joylargayu kishilarga o‘rinsiz sarf-xarajat qilib, muhtojlarning haqiga xiyonat qilmadingizmi? Umuman olganda, muborak Ramazon oyi mohiyatini anglay oldingizmi? Umid qilamizki, javobingiz ijobiy.
Aytarimiz shu edi. Zinhor aql o‘rgatmadik...
Umida ADIZOVA
“EHSON” TUSHUNCHASI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Tasavvuf masalasi ham salafiylar tomonidan qattiq tanqidga olingan va ko‘r-ko‘rona rad etiladigan mavzulardan biridir. Tasavvuf, tariqat, suluk, shayx, murid va shu kabi atamalarni eshitishlari bilan mavzuni inkor qilishga tushib ketadilar. Lekin aslida ham shundaymi?
Ming yillardan beri Islomning ruhi bo‘lib kelgan va Islom ummati og‘ishmay amal qilib kelayotgan bu mavzu rad etilishi kerakmi?!
Tasavvuf – bu Allohni tanish va nafsni poklashni o‘rgatadigan va shu yo‘ldagi harakatlarni ifodalaydigan, ularni anglatadigan va bu holatlarga erishish uchun nima qilish kerakligini tushuntiradigan bir ilmdir. Tasavvuf islomiy ilmlarning eng sharaflisidir. Bu ilmning sharafi, mavzusining sharafi bilandir.
Modomiki, tasavvufning maqsadi, mavzusi ma’rifatulloh – Allohni bilish-tanish ekan, u o‘z-o‘zidan islomiy ilmlarning eng sharaflisi bo‘ladi. Tasavvuf bizga nima qilsak, Alloh bizni sevadi? Nima qilsak, qalbimizda bo‘lishini istaganimiz “Alloh sevgisi” hosil bo‘ladi, kabi savollarga javob beradi va bu maqomga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.
Tasavvufga ulamolar tomonidan ko‘plab ta’riflar berilgan. Shayx Ibrohim ibn Muvallid Roqqiy rahmatullohi alayh o‘zining kitoblarida bu ta’riflarni yuzdan oshig‘ini jamlagan.
Shayx Muhammad ibn Ali Qassob rahimahulloh: “Tasavvuf bu – saodat asrida sharafli qavmning eng oliyjanob kishisidan sodir bo‘lgan eng go‘zal xulqlardir”, degan.
Shayx Abu Muhammad Jaririy rahimahulloh: “Tasavvuf – har bir go‘zal xulqni olish va har bir yomon xulqni tark qilishdir”, dedi.
Shayx Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh: “Tasavvuf – go‘zal xulq bilan bir ma’noda bo‘lib, kimning xulqi senikidan go‘zal bo‘lsa, tasavvufi ham go‘zaldir”, degan.
Shayx Abu Hafs Naysoburiy rahimahulloh: “Tasavvuf – uning barchasi odobdir. U har bir vaqt, har bir hol va har bir maqomning odobidir”, degan.
Tasavvuf ba’zi kishilar: “Bu narsa hijriy uchinchi asrdan keyin paydo bo‘lgan bid’at, avvalgi davrda bo‘lmagan. Qur’oni karim va hadisi sharifda “Tasavvuf” so‘zi biror marta zikr qilinmagan”, deb da’vo qilayotganidek keyin paydo bo‘lib qolgan bid’at ilm emas, balki u barcha shar’iy ilmlar qatori Islomning avvalidan mavjuddir.
Qur’oni karimda va hadisi shariflarda “Tasavvuf” so‘zini biror marta kelmagani uni islomiy ilm emasligiga dalil bo‘lmaydi. Chunki boshqa islomiy ilmlarning ham nomlari Qur’on va hadisda zikr qilinmagan. Agar Qur’on va hadisda zikr qilinmagan narsalarni inkor qilsak, juda ko‘plab narsalardan voz kechishimizga to‘g‘ri keladi.
Tasavvuf Islomning avvalgi asrlaridan beri mavjud bo‘lib, u ham boshqa islomiy ilmlar qatori Qur’on va sunnatdan olingan. Bunga Qur’on, hadis va tobeinlarning so‘zlarida dalillar bor. Avval aytganimizdek tasavvufning asosiy vazifasi insonning nafsini tarbiyalash, gunohlardan poklash va botiniy amallarini tartibga solishdir.
Alloh taolo An’om surasining 120-oyatida bunday marhamat qilgan:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Va oshkora hamda maxfiy gunohlarni tark qilinglar!”.
Alloma Alouddin Ali ibn Muhammad Bag‘dodiy rahimahulloh bu oyati karimani tafsir qilib: “Oshkora gunohdan tashqi a’zolar bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan. Maxfiy gunohdan qalb bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan” degan.
Zohiriy a’zolar bilan qilinadigan gunohlarni tark qilishni va unga beriladigan jazolarni fiqh fani o‘rgatsa, qalb kasalliklarini davolashni aynan tasavvuf o‘rgatadi. Boshqa oyati karimada shunday deyiladi:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Batahqiq, kim u(nafs)ni poklasa, yutuqqa erishdi” (Shams surasi, 9-oyat).
Darhaqiqat, inson oxiratda yutuqqa erishishi uchun, jahannam olovidan omonda bo‘lishi uchun bu dunyoda kufrdan, shirkdan, nifoqdan va turli gunoh va qalb kasalliklaridan o‘zini poklashi kerak.
Alloh taolo bu oyati karimalarda bandalarini kufr, shirk va gunohlardan o‘zlarini poklashga buyurmoqda. Mana shu poklashni o‘rgatadigan fanni “Tasavvuf” deb nomlash insonlar orasida urf bo‘lgan.
Shuningdek, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida tasavvuf ehson deb nomlangan. “Jabroil hadisi” deb nomlangan mashhur hadisi sharifda “ehson” ayni tasavvuf ekani namoyon bo‘ldi.
Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Birdan ustimizda oppoq kiyimli, sochlari qop-qora odam paydo bo‘ldi. Unda safarning asari ko‘rinmas edi. Uni birortamiz tanimas ham edik. U kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning to‘g‘rilariga o‘tirdi. Ikki tizzasini u zotning ikki tizzalariga tiradi. Ikki kaftini sonlari ustiga qo‘ydi va: “Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar ber”, dedi.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Islom “Laa ilaaha illallohu Muhammadur Rasululloh”, deb shahodat keltirmog‘ing, namozni to‘kis ado qilmog‘ing, zakot bermog‘ing, Ramazon ro‘zasini tutmog‘ing, agar yo‘liga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi u. Biz undan ajablandik. O‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.
“Menga iymon haqida xabar ber”, dedi.
“Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirmog‘ing, yaxshiyu yomon qadarga iymon keltirmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi.
“Menga ehson haqida xabar ber”, dedi u.
“Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
“Menga Soat (qiyomat)dan xabar ber”, dedi.
“So‘raluvchi bu haqda so‘rovchidan bilimliroq emas”, dedilar.
“Uning alomatlaridan xabar ber”, dedi.
“Cho‘ri o‘z xojasini tug‘ishi, yalangoyoq, yalang‘och, kambag‘al cho‘ponlarning bino qurishda bir-birlaridan o‘zishga urinishlarini ko‘rmog‘ing», dedilar. So‘ngra u (qaytib) ketdi. Bas, birmuncha vaqt o‘tkazdim. So‘ngra u zot menga:
“Ey Umar, so‘rovchi kimligini bildingmi?” dedilar.
“Alloh va Uning Rasuli biluvchidir”, dedim.
“Albatta, u Jabroildir. Sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi”, dedilar».
Ushbu hadisi sharifda dinning asllari iymon, Islom, ehson, zohiriy va botiniy amallarni isloh qilish va oxirat kuni haqida va bularning barchasi din ekanligini xabari berilmoqda.
Hadisi sharifda zikr qilingan “Islom”ni fiqh ilmi o‘rgatadi. “Iymon” qismini aqoid ilmi o‘rgatadi. Bizning mavzumizga bevosita bog‘liq bo‘lgan “ehson” qismini esa tasavvuf ilmi o‘rgatadi va bu hadisi sharifda bunga amaliy namuna ham bor.
Jabroil alayhissalom: “Menga ehson haqida xabar ber”, deganlarida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
Tasavvufning asosiy maqsadlaridan biri ham banda qilayotgan har bir ibodatida, amalida Alloh uni ko‘rib turganini va bu amaliga qiyomat kuni albatta savol-javob bo‘lishini qalban his qildirishdir.
“Tasavvuf” so‘zi Islomning dastlabki asrida ishlatilmagan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda “so‘fiy” so‘zi ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.
Ulamolar mutavotir hadisning qanday bo‘lishi va shartlarini bayon qilib aytadilarki “Mutavotir hadis – uning sanadidagi har bir tabaqada juda ko‘p roviy rivoyat qilgan. Ana shu roviylarning barchasi rivoyat qilingan hadisni o‘zgartirishga kelishib olishlari mumkinligini aql inkor etadi”.
Shunday ekan, tasavvuf ilmi ham ikkinchi asrdan (tobeinlar asridan) to shu kungacha minglab shariatimiz peshvolari orqali ham naqlan, ham amalan mutavotir holatda bizgacha yetib kelgan. Shuning o‘zi ham tasavvuf ilmining shar’iy ilm ekaniga yetarli dalil bo‘ladi.
Mashhur muhaddis olim, Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviy rahimahulloh: “Suhbatlarimiz va ta’lim-tarbiyamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga sahih va mashhur sanad bilan yetib borgan tariqat odobidir”, degan.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
- «
- »