Saharlikda baraka bor!
Rasululloh sallallohu alayhi va sallamning: “Saharlik qilinglar, saharlikda baraka bor.[1]”- degan so‘zlariga ko‘ra ro‘za tutguvchi nimadir tanavvul qilib saharlik qilishi mustahabdir. Saharlik vaqtida taomlanish ro‘za ibodatini ado etish uchun ro‘zadorga yordam beradi. Chunki, Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: “Saharlikdagi taomdan kunduzgi ro‘zalaringga yordam olinglar.[2]” - deganlar.
Saharlik qilish ro‘za tutishni hohlovchi uchun o‘ziga muyassar bo‘lgan taom va ichimlikdan biron narsani saharlik vaqtida tanavvul qilish bilan bo‘ladi. Saharlik vaqti kechaning oltidan birining oxirgi qismidir. Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: “Saharlikning hamma vaqti barakadir. Sizlar unda bir qultum suv bo‘lsa ham ichishni tark qilmang. Chunki, Alloh taolo va farishtalar saharlik qiluvchiga salovot aytadi.”- dedilar.[3] Yana boshqa bir hadislarida: “Xurmo mo‘minning qanday ham yaxshi saharligidir.”-deganlar.[4]
Agar kecha hali chiqib ketmaganiga shubha qilmasa, saharlikni subhdan sal oldinroq qilish mustahabdir. Agar kecha chiqib ketdi, deb gumon qilinganda, ovqatlanish makruh bo‘ladi. Imom Muslim o‘z sahihlarida Abu Atiyyadan keltirgan hadisda saharlikni subhga yaqin qilish mustahab ekanligiga dalil. Abu Atiyya raziyallohu anhu aytdilar: “Men va Masruq Oisha raziyallohu anho onamiz oldilariga kirib, Yo, Ummul mo‘miniyn, Muhammad sollallohu alayhi vasallamning as'hoblaridan ikki kishi, biri iftorni va namozni shoshiltiradi, boshqasi esa iftorni va namozni kechiktiradi.”- deb so‘radik. Oisha raziyallohu anho: “ Ulardan qaysi biri iftorni va namozni shoshiltiradi?”-deb so‘radilar. Biz: “Abdulloh ibn Mas’ud”- dedik. Oisha raziyallohu anhu: “ Rasululloh sallallohu alayhi va sallam ham shunday qilar edilar.”- dedi[5].
Saharlikdan keyin uxlash yaxshi emas. Chunki bu holatda oshqozondagi taom xazm bo‘lishi qiyin bo‘ladi. Bu muborak vaqtda ibodat va istig‘for bilan mashg‘ul bo‘lib, subh namozini jamoat bilan o‘qish uchun masjidga borish lozim. Bu vaqt Allohga toat ibodat qilishning eng afzal vaqtlaridandir.
Iftorlikni tezda qilish.
Ro‘zador quyosh botishi bilan iftorlikni qilishi mustahabdir. Uni quyosh botgandan keyin ham taxir qilish makruhdir. Chunki Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: “Insonlar (kun botishi bilan) tezda iftorlik qilishsa doim yaxshilikda bo‘ladi.”[6] - deganlar.
Lekin ro‘zador iftorlikda uzoq o‘tirib, shom namozini mustahab vaqtidan kechiktirmasin. Shomning mustahab vaqti kun botgandan keyin qorong‘ulik tushib, yulduzlar ko‘ringungachadir. Eng afzali, tahorati yo‘q kishi yoki tahorat olmoqchi bo‘lgan kishi iftorlikdan avval tahorat olib, kun botishi bilan iftorlikni tezlatib, ovqat yemog‘idir. Undan so‘ng shom namozini jamoat bilan ado etaveradi. Bu holat taom tayyor bo‘lganda, ammo taom hozirlanmagan bo‘lsa yoki masjid ro‘zadorning uyidan uzoqroq bo‘lsa, afzali ro‘zador kun botishi bilan o‘zining oldidagi yegulikdan nimadir yeb va ichimlikdan bir qultum bo‘lsa ham ichib so‘ng shom namozini vaqtida jamoat bilan o‘qib, undan so‘ng yana taomlanaverishidir.
Shu holatlarda iftorni shoshiltirish va shom namozini mustahab vaqtida o‘qish kabi sunnatlar hosil bo‘ladi. Taom tayyor bo‘lganda namoz o‘qish kabi karohiyat sodir bo‘lmaydi. Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: “Taom hozirlanganda va ikki xabis[7] narsa chaqirib turganda namoz o‘qish yo‘q.”[8]-dedilar. Yana bir boshqa hadislarida: “Kechki taom tayyorlanganda namozga takbir aytilsa, kechki taomdan boshlanglar.”[9] -deganlar.
Iftor vaqtidagi duo
Ro‘zador iftorlik paytida duo qilishi mustahabdir. Chunki uning duosi ijobat bo‘ladi, xossatan mana shu paytda. Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: “Uch kishining duosi qaytarilmaydi. Iftorlik qilayotgan ro‘zadorning, odil imomning, mazlumning duosi. Bulutlar ustidan ko‘tarilib, unga osmon eshiklari ochiladi. Alloh taolo: “Izzatim va jalolimga qasamki, agar ozgina zamondan keyin bo‘lsa ham senga yordam beraman.”-deydi.”-dedilar.[10]
Hadislarda kelgani kabi duo qilish afzaldir. (Allohumma laka sumtu va bika a'mantu va a’layka tavakkaltu va a’la rizqiyka aftartu. Zahabaz zomau va ibtalatil u’ruqu va sabatal ajru insha Allohu) Ma’nosi: “Allohim sen uchun ro‘za tutdim, senga iymon keltirdim, senga tavakkal qildim va sen bergan rizqing bilan iftorlik qildim. Chanqoq ketdi, tomirlar namlandi va Alloh xohlasa ajrlar sobit bo‘ldi”.
Sunnani Abu Dovudda Abdulloh ibn Umarning: “ Rasululloh sallallohu alayhi va sallam qachon iftorlik qilsalar: “Zahabaz zomau va ibtalatil u’ruqu va sabatal ajru insha Allohu” -der edilar.”-degan hadislarida keladi. Yana Muoz ibn Zahraning: “Menga Rasululloh sallallohu alayhi va sallam iftorlik qilayotganida:“Allohumma laka sumtu va a’la rizqika aftartu.”-deyishlari xabari yetdi.”- degan hadislari ham keladi.
Abdulloh ibn Amr ibn Os raziyallohu anhu: “Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: “Albatta, ro‘zador uchun qaytarilmaydigan duosi bor.”-dedilar. Abdulloh iftorlik qilayotganida: “Allohumma inniy as'aluka birohmatikallatiy vasia’t kulla shay'in an tag‘firo liy. (Allohim, men sening hamma narsani o‘rab olguvchi rahmating bilan gunohlarimni kechirishingni so‘rayman.)” – deganini eshitdim.”
Duoning avvalida, o‘rtasida va oxirida Rasululloh sallallohu alayhi va sallamga salovot aytish duoning odoblaridandir.
Xurmo bilan og‘iz ochish mustahabdir
Ro‘zador og‘zini xurmo bilan ochishi mustahabdir. Chunki Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: “ Kim bir dona xurmo topsa, u bilan og‘zini ochsin. Agar topa olmasa suv bilan ochsin. Chunki suv poklaguvchidir.[11]”-deganlar. Yoki ro‘zador olov o‘zgartirmagan biror bir meva bilan og‘zini ochsin. Abu Ya’lo raziyallohu anhu rivoyat qilgan hadisda: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam uchta xurmo bilan yoki birorta olov tegmagan narsa bilan iftorlik qilishni yaxshi ko‘rardilar.”-deyilgan.
Ro‘zadorga iftorlik qilib berish fazilati
Ro‘zadorni ikrom qilib, ro‘za ibodatini taqdirlab, iftorlik qilib berish mustahabdir. Chunki, Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: “Kim bir ro‘zadorni taomlantirsa, unga ham ro‘zadorning ajridan biror narsa kamaytirilmagan ajr yoziladi.[12]”- deganlar.
Hadisda ro‘zador umumiy kelgani uchun faqir yoki boy ro‘zadorga ham iftorlik qilsa bo‘laveradi. Lekin faqir ro‘zadorga iftorlik qilib berish sadaqa ma’nosi borligi uchun boy ro‘zadorga iftorlik qilib berishdan afzal.
Iftorlik qilib beruvchi qilayotgan ziyofatida haddan oshib ketmasin. Bunday ishlarda haddan oshish dinimizda qaytarilgandir. Umar ibn Xattob raziyallohu anhu: “Biz takalluf (amalda haddan oshish)dan qaytarilganmiz.”[13]-degan. Iftorlikda turli ovqatlarni ko‘p qo‘yishda riyo va sum’a[14]ga o‘xshash amallar bilan bu ibodatga putur yetib qolishi mumkin.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Kim Ramazonda bir ro‘zadorga iftorlik qilib bersa, gunohlari kechirilib, bo‘yni do‘zaxdan ozod bo‘ladi. Ro‘zadorning ajridan biror narsa kamaytirilmasdan ajr unga ham yoziladi”- deganlarida sahobiylar: “Yo, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bizlardan har birimiz ro‘zadorga iftorlik qilib beradigan narsa topa olmaymiz?”-dedilar. Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: “Agarcha birgina xurmo yoki bir qultum suv yoki ozgina sut bilan bo‘lsa ham, iftorlik qilib bersa, Alloh taolo bu ajrni mislicha unga ham beraveradi.[15]”-dedilar.
Abdulhamid Mahmud Tehmazning “Al-fiqhul hanafiy fiy savbihil jadid” asari asosida tayyorlandi.
Faxriddin ar-Roziy o‘rta maxsus islom
bilim yurti mudarrisi B.Isaqov
[1] Muttafaqun alayh rivoyati
[2] Ibn Moja rivoyati
[3] Imom Ahmad musnadda rivoyat qilgan. Allohning salovat aytishi rahmatidir. Farishtalarning salovat aytishi istig‘fordir.
[4] Abu Dovud rivoyati
[5] Imom Nasoiy, Abu Dovud va Termiziylar ham rivoyat qilgan.
[6] Sahl ibn Sa’d r.a dan Muttafaqun alayh hadis.
[7] Ikki xabis narsa bavl bilan g‘oitdir. Bu hadis vaqt keng bo‘lgan mahalda bu holatlar sodir bo‘lib turib namoz o‘qish makruhligiga dalolat qiladi.
[8] Abu Dovud va Imom Muslim rivoyat qilgan.
[9] Imom Buxoriy rivoyat qilgan.
[10] Imom Termiziy, Ahmad va ibn Moja rivoyati. Faqat Ibn Mojadan rivoyat qilingan hadis lafzi “ro‘zador iftorlik qilguncha” ko‘rinishida kelgan.
[11] Abu Davud va Imom Termiziy Anas r.a dan rivoyat qilganlar.
[12] Imom Termiziy, Nasoiy va Ibn Moja rivoyati.
[13] Imom Buxoriy rivoyati
[14] Eshitib qo‘ysin degan ma’noda.
[15] Ibn Huzayma o‘z sahihida rivoyat qilgan. Bu hadisni Salmon r.a. rivoyat qilgan, Rasululloh s.a.v.ning sha’bon oyining oxiridagi xutbalaridan bir ju’zdir.
MUQADDAS QADRIYAT VA UNI NIQOB QILGAN MANFUR SIYOSAT: SHAHIDLIK MASALASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
“Shahid” so‘zi “hozir”, “guvoh”, “o‘z bilganlari haqida xabar beruvchi” ma’nolarini ifodalaydi. Shuningdek, “Shahid” Alloh taoloning ismlaridan biri bo‘lib, “guvohligi ishonchli, har doim hozir bo‘luvchi Zot” degan ma’nolarni anglatadi.
“Shahid” so‘zi umumiy tarzda Allohning yo‘lida halok bo‘lgan shaxsga nisbatan ishlatiladi.
Shahidlik – Allohning roziligi yo‘lida jonini fido qilgan, iymon-e’tiqodi va nomusini saqlash yo‘lida zolim dushman qo‘lida qatl qilingan kishilarga Alloh tomonidan beriladigan darajadir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarida vabodan, ichki kasalliklardan, fojiali falokatdan vafot etganlarni ham shahidlik darajasini topishi xabar berilgan.
Islom dinida shahidlarning martabasi va ularning maqomi alohida qadrlanadi. Biroq ayrim kimsalar shahidlikni urush-janjallar maydonida o‘lgan odam bilan chegaralab qo‘yib, xato tasavvurga ega bo‘lib yurishadi. Zotan, jangu jadalda o‘lish shahidlikka shart qilingan emas!
Ba’zilar esa o‘z-o‘zini o‘ldirib, portlatib yuborishni ham shahidlik deb odamlarni aldaydilar. O‘z-o‘zini o‘ldirish shahidlik emas. Aslida, bu ikki holatsiz ham inson shahidlik martabasiga ega bo‘lishi mumkin. Zero, Habibimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan kelgan hadisi sharifda quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin.
Sahl ibn Hunayf roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kim Allohdan sidqidildan shahidlikni so‘rasa, garchi ko‘rpasida o‘lsa ham, Alloh uni shahidlar martabasiga yetkazadi”, dedilar (Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Termiziy rivoyati).
Imom Termiziy keltirgan rivoyatda: “Kim Allohdan Uning yo‘lida sodiqlik ila, chin qalbdan qatl bo‘lishni so‘rasa, Alloh unga shahidning ajrini beradi”, deyilgan.
Niyatni xolis qilib, jamiyatdan ajralmagan holda, ota-onasi bag‘rida, oilasi davrasida, do‘stu yorlari bilan birgalikda, vataniga xizmat qilib yurib ham shahidlik martabasiga ega bo‘lib, obro‘-e’tibor va yorug‘ yuz bilan dunyodan o‘tayotgan tabarruk shahid zotlar juda ko‘p. Shulardan o‘rnak olishimiz lozim bo‘ladi.
Shahidlik haqida bir qancha shar’iy hukmlar, fatvolar, bayonotlar mavjud.
Avvalo, shuni bilish lozimki, shahidlar ikki xil bo‘ladi:
1. “Shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid”. Vatan uchun bo‘lgan jangu jadalda, dushmanlar bilan bo‘lgan urushda, Allohning kalimasini oliy qilish uchun bo‘layotgan jihodda o‘lganlar. Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov zulm qilib yoki oilasini himoya qilish natijasida qasddan tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan o‘ldirib ketsa, u “shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid” bo‘ladi.
2. “Shahidi hukmiy” – “shahid bo‘lgan deb hukm qilingan”. Jangu jadalda tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan yaralanib, urush maydonidan chiqarilgandan keyin o‘lganlar. Bu holatda kasalxonaga olib borilsa, dori-darmon yoki taom yeb-ichsa, namoz vaqti bo‘lganini bilsa, vasiyat qilsa, ana undan keyin vafot qilsa, “shahidi hukmiy” bo‘ladi.
Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov tomonidan zulm qilib, qasddan tosh va tayoq (tig‘siz narsalar) kabilar bilan qatl etilganlar yoki bo‘g‘ib o‘ldirib ketilganlar ham “shahidi hukmiy” hisoblanadi.
Taniqli hanafiy olimi Ibn Obidin rahimahulloh “Raddul muhtor”da keltirishicha, gunoh sababli o‘lgan kimsa shahid, deb hukm qilinmaydi. Gunoh oqibatida vafot qilgan odam shahid hisoblanmaydi.
Masalan, nohaq odam o‘ldirayotib, uni ham o‘ldirishsa, u shahid bo‘lmaydi. Begunoh odamlarni o‘ldirib yurgan kimsa jangda o‘ldirilsa, u shahid hisoblanmaydi. Bu xuddi o‘g‘rilik qilayotib, yiqilib o‘lgan kimsaga o‘xshaydi. Aroq ichaverib-ichaverib, aroqqa yorilib o‘lsa, u ham shahid bo‘lmaydi. Birov zino sababli homilador bo‘lib, bola tug‘ayotib o‘lsa, shahid bo‘ldi, deb hukm qilinmaydi. Bu Imom Ramliy rahimahullohning ham qarashidir (Ibn Obidin. “Raddul muhtor”).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlaridek quyidagi kishilar shahidlik maqomiga ega bo‘ladilar. Ammo bular ichida o‘zini o‘zi portlatgan, o‘zgani o‘ldirganlar yo‘q.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Vaboga yo‘liqib o‘lish, suvga cho‘kib o‘lish, qorin og‘rig‘i bilan o‘lish, olovga kuyib o‘lish, ayollar nifos paytida, ya’ni bola tug‘ayotganida o‘lishi ummatimning shahidligidir!” (Imom Suyutiy “Jome’ as-sag‘ir”).
Yoki beshta shahidlikni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam quyidagicha sanaganlar: “Alloh yo‘lida yurganida o‘ldirilgan kimsa shahiddir, qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kimsa shahiddir, o‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir, suvga g‘arq bo‘lib o‘lgan shahiddir, ayollar tug‘ayotganida o‘lsa shahiddir” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shahidlikning yetti turini ham sanaganlar. Ular orasida ham o‘zini o‘zi o‘ldirish yo‘q, musulmonlarni o‘ldirish ham yo‘q: “Shahidlik Alloh yo‘lida yurganda o‘ldirilishdan tashqari yettitadir. O‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir; qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kishi shahiddir; g‘arq bo‘lib o‘lgan kishi shahiddir; vayronagarlikda qolib ketgan (masalan, zilzilada) kishi shahiddir; zotiljam kasalidan o‘lgan kishi shahiddir; olovda kuyib o‘lgan kishi shahiddir; tug‘ayotib o‘lgan ayol shahiddir” (Imom Nasoiy, Imom Tabaroniy rivoyati).
Xullas, “Durrul muxtor” va “Raddul muhtor” asarlarida quyidagilarni shahidlar qatorida bo‘lishi sanab o‘tilgan:
⏺ Zotiljam kasaliga yo‘liqib vafot etganlar.
⏺ Ilm talabida yurganda o‘lganlar.
⏺ Dushman bilan kurashib o‘lganlar.
⏺ G‘arq bo‘lganlar.
⏺ Olovda kuyib, tasodifan o‘t ichida qolib o‘lganlar (o‘zini yoqqanlar emas).
⏺ Musofirchilikda qiynalib o‘lganlar.
⏺ Devor ostida, zilzilada qolganlar.
⏺ Qorin og‘riq bilan o‘lganlar.
⏺ Bola tug‘ib, nifos qoni ko‘rayotgan ayollar.
⏺ Juma kechasi vafot topganlar.
⏺ Sil kasalidan o‘lganlar.
⏺ Qattiq isitma ta’sirida vafot topganlar.
⏺ Oilasi, mol-dunyosi va qonini himoya qilayotib o‘lganlar.
⏺ Gunoh bo‘lmagan kuchli ishq-muhabbat oqibatida o‘lganlar.
⏺ Yirtqich va vahshiy hayvon yorgani va shoxlagani oqibatida o‘lganlar.
⏺ Podshohning zulmiga uchrab, nohaq qamalgani sababli qamoqda o‘lganlar.
⏺ Zolimlar urib-urib o‘ldirib qo‘yganlar.
⏺ Chayon yoki ilon chaqib o‘lganlar.
⏺ Xolis muazzinlik qilib vafot topganlar.
⏺ To‘g‘riso‘z va halol savdogar bo‘lib vafot topganlar.
⏺ Oilasini ta’minlash maqsadida halol kasb-kor qilib yurganida vafot topganlar.
⏺ Qayt qilish kasaliga mubtalo bo‘lib, kuchli qayt qilaverish oqibatida qiynalib vafot topganlar.
⏺ Eriga rashk qilaverib, bu rashkiga sabr qilib vafot topgan ayollar.
⏺ Har kuni: “Allohumma, barik liy fil-mavti va fiyma ba’d al-mavti!” (“Allohim, menga o‘lganimda ham, o‘lgandan keyin ham baraka ber!”) deb 25 marta aytib yurganlar.
⏺ Har kuni “zuho” – choshgoh namozini o‘qishni odat qilganlar.
⏺ Ramazonda to‘liq va har oy 3 kun ro‘za tutishni odat qilganlar.
⏺ Uyda ham, safrada ham, har kuni vitr namozini kanda qilmaganlar.
⏺ Fisqu-fasod ko‘paygan zamonlarda sunnatlarni mahkam tutganlar.
⏺ Kasal va bemor bo‘lganida 40 marta “Laa ilaha illa anta! Subhanaka, inniy kuntu minaz-zolimiyn” (“Sendan o‘zga iloh yo‘q! Sen juda ham poksan! Men esa o‘zimga zulm qiluvchilardanman!”) deyishni odat qilganlar.
⏺ Vabo, o‘lat kabi kasalliklardan o‘lganlar.
Demak, musulmon banda Alloh taoloning rahmatidan noumid bo‘lishi kerak emas. Inson o‘z uyida, o‘z to‘shagida jon bersa ham, shahidlik maqomiga muyassar bo‘laveradi. Allohning marhamati keng, bandasiga shahidlik maqomini berib ham oxiratdagi martabasini yuksak qilaveradi. Yuqorida ta’kidlanganidek, inson nohaq odam o‘ldirish bilan yoki o‘z-o‘zini qurbon qilish bilan shahid bo‘la olmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi