E’tikof va uning fazilatlari
Ma’lumki, inson ijtimoiy mavjudot. U hayoti davomida muayyan jamiyat a’zosi bo‘lishi va o‘zaro alaoqalarda faol bo‘lishi uning tabiati va fitratiga mos. Lekin ushbu faoliyati uning o‘zligini anglashi va Robbisini tanishi hamda Unga nisbatan bandachilik qilishidan to‘sib qo‘ymasligi darkor. Shuning uchun ham musulmon inson vaqti-vaqti bilan qilgan ishlarini sarhisob qilishi uning ruhiy tarbiyasi, qalb musaffoligi va imonining mustahkamligi uchun zarur omil hisoblanadi. ana shu ma’nolar yuzasidan Islom shariatida “e’tikof” deb nomlanuvchi ulkan savoblarga ega bo‘lgan amal joriy qilingan.
“E’tikof” lug‘atda bir narsani ushlab turish va bir joyda turish ma’nolarini ifodalaydi. Shar’iy istilohda esa – ro‘zador insonning niyat ila jamoat masjidida ma’lum muddat turishi tushuniladi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan bir qator hadisi shariflar rivoyat qilingan bo‘lib, ularda e’tikofning fazilati, foydalari va oxiratda ko‘plab ajr-savoblarga sabab bo‘lishi bayon qilingan. Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisi sharifda payg‘ambar alayhissalom:
هُوَ يَعْكِفُ الذُّنُوبَ وَيُجْرِى لَهُ مِنَ الْحَسَنَاتِ كَعَامِلِ الْحَسَنَاتِ كُلِّهَا
“U gunohlardan ushlaydi va e’tikof o‘tiruvchi uchun barcha yaxshiliklarni qiluvchi kabi yaxshiliklarni joriy qiladi”, deganlar”[1].
Inson masjidda ibodat bilan mashg‘ul bo‘lishi orqali turli gunohlardan uzoq bo‘lishi, ularni amalga oshirishdan saqlanishi imkoniga ega bo‘ladi. Shu bilan birga Alloh taoloni zikr qilish, Qur’on tilovat qilish yoki boshqa nafl ibodatlar bilan mashg‘ul bo‘lish orqali kishi o‘z nafsini solih amallar qilishga odatlantirishi mumkin. Shuning uchun ham ulamolar mazkur hadis sharhida “ushbu hadisda e’tikofning ijobiy ta’siri o‘laroq Alloh taolo e’tikof o‘tirgan bandani keyinchalik ham gunohlardan saqlashiga dalolat bor”, deya ta’kidlaganlari bejiz emas.
Qolaversa, ushbu hadisdan e’tikof o‘zida ko‘plab yaxshi amallarning savobini jamlaganini, e’tikof o‘tirgan banda barcha yaxshiliklarni amalga oshirgandek ajrga ega bo‘lishini bilib olishimiz mumkin.
Boshqa bir hadisda Ibn Abbos roziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi vasallam qabrlari yonida turib quyidagilarni aytganlari rivoyat qilinadi:
سَمِعْتُ صَاحِبَ هَذَا الْقَبْرِ يَقُولُ: مَنْ مَشَى فيِ حَاجَةِ أَخِيْهِ وَبَلَغَ فِيْهاَ كَانَ خَيْراً لَهُ مِنْ اِعْتِكافِ عَشْرِ سِنِيْنَ وَمَنِ اعْتَكَفَ يَوْماً اِبْتِغَاءَ وَجْهِ اللهِ تَعَالَى جَعَلَ الله بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّارِ ثَلاَثَ خَنَادِقَ أَبْعَدَ مِمَّا بَيْنَ الخَافِقَيْنِ
“Men ushbu qabr sohibini: “Kim o‘z do‘stining hojati uchun yurib, uni chiqarsa, unga o‘n yil e’tikof o‘tirgandan yaxshi bo‘lur. Kim Allohning roziligini tilab bir kun e’tikof o‘tirsa, u bilan do‘zax orasini osmon va yer kengligicha bo‘lgan uch xandaq masofada uzoq qiladi”, deganlarini eshitdim”[2].
E’tikof aslida savobli amal. Uning savoblar ko‘paytirib beriladigan muborak oy – ramazon oyida bo‘lishi esa ulkan ajrlarga sabab bo‘ladi. Qolaversa, ushbu odat Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning sunnatlaridir. Bu borada ko‘plab hadislar va sahobai kiromlarning asarlari rivoyat qilingan. Mashhur sahoba Abu Hurayra roziyallohu anhu shunday deydilar:
كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَعْتَكِفُ فِي كُلِّ رَمَضَانَ عَشْرَةَ أَيَّامٍ فَلَمَّا كَانَ الْعَامُ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ اعْتَكَفَ عِشْرِينَ يَوْمًا
“Nabiy sollallohu alayhi vasallam har Ramazonda o‘n kun e’tikof o‘tirar edilar. Vafot etgan yillari yigirma kun e’tikof o‘tirdilar”[3].
Boshqa rivoyatlarda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ramazonning aynan qaysi kunlarida e’tikof o‘tirganlari ochiq bayon qilingan. Jumladan, Imom Buxoriy va Imom Muslim o‘z “sahih”larida keltirgan rivoyatda Oisha onamiz roziyallohu anho u zotning ushbu odatlarini quyidagicha yodga olganlar:
كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَعْتَكِفُ الْعَشْرَ اْلأَوَاخِرَ مِنْ رَمَضَانَ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللهُ ثُمَّ اعْتَكَفَ أَزْوَاجُهُ مِنْ بَعْدِهِ
“Nabiy sollallohu alayhi vasallam vafot etgunlaricha Ramazonning oxirgi o‘n kunligida e’tikof o‘tirar edilar. So‘ngra, u zotdan keyin zavjalari o‘tirishdi”.
Fuqaholar ushbu va bundan boshqa ko‘plab hadislardan kelib chiqib, ramazon oyining oxirgi o‘n kunligida e’tikof o‘tirish sunnati muakkada – ta’kidlangan sunnat ekaniga, boshqa kunlari esa mustahab ekaniga ittifoq qilishgan.
Ta’kidlash lozimki, bizning dinimiz rohiblik, tarki dunyochilikni aslo targ‘ib etmaydi. Uning ko‘rsatmalarida har bir musulmon ibodatga berilib jamiyatdagi moddiy, ma’naviy, iqtisodiy va ijtimoiy islohtlarni chetga surib qo‘yishiga da’vat etilmagan. aksincha, musulmonlar doimo bir-birlari bilan umumiy aloqada va hamjihatlikda bo‘lishlari barobarida, mazkur sohalarda faol bo‘lishlariga targ‘ib etiladi. Shari’timizda joriy qilingan har bir ko‘rsatma va amallarda uning yorqin misolini ko‘rish mumkin. Jumladan e’tikofning hukmi borasidagi ulamolarning bir qator fatvolarida ham ana shu holat o‘z aksini topgan. Unga ko‘ra ramazon oyining oxirgi o‘n kunligida e’tikof o‘tirish ta’kidlangan sunnat bo‘lishi kifoya yo‘liga ko‘ra ekani alohida ta’kidlagan. Ya’ni musulmonlardan bir necha kishi ushbu fazilatli amalni bajarishi bilan qolganlarning zimmasidan soqit bo‘ladi. Buni xuddi masjidlarda azon aytishga qiyos qilish mumkin. bir shaharda namoz vaqti kirishi bilan bir necha masjidlarda azon aytilsa shahar ahlidan bu soqit bo‘ladi.
E’tikofning eng oz muddati to‘g‘risida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan aniq ko‘rsatma kelmagan. Shuning uchun ham ulamolar bu borada turli qarashlarni aytib o‘tishgan. Imom Abu Hanifa rahmatullohi alayhi e’tikofning eng ozi bir kun, degan bo‘lsalar, Imom Abu Yusuf kunduzning ko‘prog‘ida o‘tirsa, e’tikof bo‘ladi, deganlar. Imom Muhammad esa biror lahza bo‘lsa ham niyat qilib masjidda o‘tirsa, e’tikof o‘rniga o‘tadi va e’tikofga savob oladi, deganlar.
Mazhabimizdagi keyingi muhaqqiq ulamolar ko‘pchilik insonlarning ehtiyojlarini inobatga olib Imom Muhammadning qavliga fatvo berganlar[4]. Qolaversa, buni mashhur sahobalardan biri Ya’lo ibn Umayya raziyallohu anhudan keltirilgan rivoyat ham qo‘llaydi. Unda ushbu sahoba o‘z do‘stiga qarata: “Biz bilan masjidga yur, u yerda biror lahza e’tikof o‘tiramiz”, degan ekan[5].
Hanafiya mazhabiga ko‘ra ayollar e’tikof uchun masjidlarga bormaydilar. Balki, ular erlari yoki ota-onalarining ruxsati bilan uylarida e’tikof o‘tirishlari mumkin. Bunda iloji boricha ibodat uchun qulay sharoitga ega bo‘lgan o‘zlarining xos xonalarida e’tikof o‘tirganlari afzal sanaladi. Zero, Abdulloh ibn Mas’ud raziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
صَلاَةُ الْمَرْأَةِ فِى بَيْتِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلاَتِهَا فِى حُجْرَتِهَا وَصَلاَتُهَا فِى مَخْدَعِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلاَتِهَا فِى بَيْتِهَا
“Ayol kishining uyidagi namozi ayvonida o‘qigan namozidan afzaldir. Uning xos xonasida o‘qigan namozi uyida o‘qigan namozidan afzaldir” deganlar[6].
Muborak ramazon oyi ibodat mavsumi. ushbu fazilatli oyni g‘animat bilib, imkon qadar har bir daqiqani toat-ibodat va solih amallar bilan o‘tkazish, Alloh taoloning avfi va mag‘firatini so‘rash, Uning buyuk fazli, rahmatidan umid qilish ulkan baxt va saodatdir. Shunday ekan har birimiz bu kabi fazilatlardan g‘aflatda qolmasligimiz va buyuk Robbimizning quyidagi oliy chaqirig‘ini unutmasligimiz lozim: “Ey, imon keltirganlar! Ruku’ qilingiz, sajda qilingiz va Rabbingizga ibodat qilib ezgu ish qilingiz – shoyadki, najot topsangiz!”[7].
Imom Buxoriy nomidagi
Toshkent islom instituti xodimi
Tursunov Abdulatif
[1] Ibn Moja “Sunan”da rivoyat qilgan. Ba’zi muhaddislar ushbu hadisni zaif deyishgan. Chunki isnodida Farqad ibn Yaqub as-Sabaxiy ismli roviy bo‘lib, Imom Yahyo ibn Maiyn uni ishonchli, degan bo‘lsa, Imom Ahmad va Imom Doraqutniy zaif, deyishgan. Alloma ibn Hajar Asqaloniy esa “Ushbu roviy ishonchli, rostgo‘y va ibodatgo‘y inson bo‘lib, ba’zan yoddan hadis aytishda adashib turgan”, degan. Jumhur ulamolar hukmiy va aqidaviy bo‘lmagan, balki fazilatli amallarga taalluqli bo‘lgan masalalarda bu kabi zaif hadislarga suyanish mumkinligiga ittifoq qilishgan.
[2] Tabaroniy “Mu’jam al-avsat”da, Bayhaqiy “Shuabul imon”da rivoyat qilgan. Ibn Hajar Haytamiy o‘zining “Majma’ az-zavoid” asarida “Ushbu hadisning isnodi yaxshi”, degan bo‘lsa, Imom Hokim ushbu hadisni sahih, deya baholagan.
[3] Buxoriy va Abu Dovud rivoyat qilishgan.
[4] Qarang: Mulla Ali ibn Sulton Muhammad al-Qori al-hanafiy. Fathu bob al-inoya sharh kitob an-niqoya. 2-juz. 243-bet.
[5] Ibn Abi Shayba “Musannaf”da rivoyat qilgan.
[6] Abu Dovud “Sunan”da, Bayhaqiy “Ma’riftus sunan val osor”da, Hokim “Mustadrak”da rivoyat qilgan. Imom Hokim “Ushbu hadis ikki shayx (Buxoriy va Muslim) shartiga ko‘ra sahihdir” degan.
[7] Haj surasi, 77-oyat.
“EHSON” TUSHUNCHASI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Tasavvuf masalasi ham salafiylar tomonidan qattiq tanqidga olingan va ko‘r-ko‘rona rad etiladigan mavzulardan biridir. Tasavvuf, tariqat, suluk, shayx, murid va shu kabi atamalarni eshitishlari bilan mavzuni inkor qilishga tushib ketadilar. Lekin aslida ham shundaymi?
Ming yillardan beri Islomning ruhi bo‘lib kelgan va Islom ummati og‘ishmay amal qilib kelayotgan bu mavzu rad etilishi kerakmi?!
Tasavvuf – bu Allohni tanish va nafsni poklashni o‘rgatadigan va shu yo‘ldagi harakatlarni ifodalaydigan, ularni anglatadigan va bu holatlarga erishish uchun nima qilish kerakligini tushuntiradigan bir ilmdir. Tasavvuf islomiy ilmlarning eng sharaflisidir. Bu ilmning sharafi, mavzusining sharafi bilandir.
Modomiki, tasavvufning maqsadi, mavzusi ma’rifatulloh – Allohni bilish-tanish ekan, u o‘z-o‘zidan islomiy ilmlarning eng sharaflisi bo‘ladi. Tasavvuf bizga nima qilsak, Alloh bizni sevadi? Nima qilsak, qalbimizda bo‘lishini istaganimiz “Alloh sevgisi” hosil bo‘ladi, kabi savollarga javob beradi va bu maqomga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.
Tasavvufga ulamolar tomonidan ko‘plab ta’riflar berilgan. Shayx Ibrohim ibn Muvallid Roqqiy rahmatullohi alayh o‘zining kitoblarida bu ta’riflarni yuzdan oshig‘ini jamlagan.
Shayx Muhammad ibn Ali Qassob rahimahulloh: “Tasavvuf bu – saodat asrida sharafli qavmning eng oliyjanob kishisidan sodir bo‘lgan eng go‘zal xulqlardir”, degan.
Shayx Abu Muhammad Jaririy rahimahulloh: “Tasavvuf – har bir go‘zal xulqni olish va har bir yomon xulqni tark qilishdir”, dedi.
Shayx Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh: “Tasavvuf – go‘zal xulq bilan bir ma’noda bo‘lib, kimning xulqi senikidan go‘zal bo‘lsa, tasavvufi ham go‘zaldir”, degan.
Shayx Abu Hafs Naysoburiy rahimahulloh: “Tasavvuf – uning barchasi odobdir. U har bir vaqt, har bir hol va har bir maqomning odobidir”, degan.
Tasavvuf ba’zi kishilar: “Bu narsa hijriy uchinchi asrdan keyin paydo bo‘lgan bid’at, avvalgi davrda bo‘lmagan. Qur’oni karim va hadisi sharifda “Tasavvuf” so‘zi biror marta zikr qilinmagan”, deb da’vo qilayotganidek keyin paydo bo‘lib qolgan bid’at ilm emas, balki u barcha shar’iy ilmlar qatori Islomning avvalidan mavjuddir.
Qur’oni karimda va hadisi shariflarda “Tasavvuf” so‘zini biror marta kelmagani uni islomiy ilm emasligiga dalil bo‘lmaydi. Chunki boshqa islomiy ilmlarning ham nomlari Qur’on va hadisda zikr qilinmagan. Agar Qur’on va hadisda zikr qilinmagan narsalarni inkor qilsak, juda ko‘plab narsalardan voz kechishimizga to‘g‘ri keladi.
Tasavvuf Islomning avvalgi asrlaridan beri mavjud bo‘lib, u ham boshqa islomiy ilmlar qatori Qur’on va sunnatdan olingan. Bunga Qur’on, hadis va tobeinlarning so‘zlarida dalillar bor. Avval aytganimizdek tasavvufning asosiy vazifasi insonning nafsini tarbiyalash, gunohlardan poklash va botiniy amallarini tartibga solishdir.
Alloh taolo An’om surasining 120-oyatida bunday marhamat qilgan:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Va oshkora hamda maxfiy gunohlarni tark qilinglar!”.
Alloma Alouddin Ali ibn Muhammad Bag‘dodiy rahimahulloh bu oyati karimani tafsir qilib: “Oshkora gunohdan tashqi a’zolar bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan. Maxfiy gunohdan qalb bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan” degan.
Zohiriy a’zolar bilan qilinadigan gunohlarni tark qilishni va unga beriladigan jazolarni fiqh fani o‘rgatsa, qalb kasalliklarini davolashni aynan tasavvuf o‘rgatadi. Boshqa oyati karimada shunday deyiladi:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Batahqiq, kim u(nafs)ni poklasa, yutuqqa erishdi” (Shams surasi, 9-oyat).
Darhaqiqat, inson oxiratda yutuqqa erishishi uchun, jahannam olovidan omonda bo‘lishi uchun bu dunyoda kufrdan, shirkdan, nifoqdan va turli gunoh va qalb kasalliklaridan o‘zini poklashi kerak.
Alloh taolo bu oyati karimalarda bandalarini kufr, shirk va gunohlardan o‘zlarini poklashga buyurmoqda. Mana shu poklashni o‘rgatadigan fanni “Tasavvuf” deb nomlash insonlar orasida urf bo‘lgan.
Shuningdek, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida tasavvuf ehson deb nomlangan. “Jabroil hadisi” deb nomlangan mashhur hadisi sharifda “ehson” ayni tasavvuf ekani namoyon bo‘ldi.
Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Birdan ustimizda oppoq kiyimli, sochlari qop-qora odam paydo bo‘ldi. Unda safarning asari ko‘rinmas edi. Uni birortamiz tanimas ham edik. U kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning to‘g‘rilariga o‘tirdi. Ikki tizzasini u zotning ikki tizzalariga tiradi. Ikki kaftini sonlari ustiga qo‘ydi va: “Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar ber”, dedi.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Islom “Laa ilaaha illallohu Muhammadur Rasululloh”, deb shahodat keltirmog‘ing, namozni to‘kis ado qilmog‘ing, zakot bermog‘ing, Ramazon ro‘zasini tutmog‘ing, agar yo‘liga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi u. Biz undan ajablandik. O‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.
“Menga iymon haqida xabar ber”, dedi.
“Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirmog‘ing, yaxshiyu yomon qadarga iymon keltirmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi.
“Menga ehson haqida xabar ber”, dedi u.
“Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
“Menga Soat (qiyomat)dan xabar ber”, dedi.
“So‘raluvchi bu haqda so‘rovchidan bilimliroq emas”, dedilar.
“Uning alomatlaridan xabar ber”, dedi.
“Cho‘ri o‘z xojasini tug‘ishi, yalangoyoq, yalang‘och, kambag‘al cho‘ponlarning bino qurishda bir-birlaridan o‘zishga urinishlarini ko‘rmog‘ing», dedilar. So‘ngra u (qaytib) ketdi. Bas, birmuncha vaqt o‘tkazdim. So‘ngra u zot menga:
“Ey Umar, so‘rovchi kimligini bildingmi?” dedilar.
“Alloh va Uning Rasuli biluvchidir”, dedim.
“Albatta, u Jabroildir. Sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi”, dedilar».
Ushbu hadisi sharifda dinning asllari iymon, Islom, ehson, zohiriy va botiniy amallarni isloh qilish va oxirat kuni haqida va bularning barchasi din ekanligini xabari berilmoqda.
Hadisi sharifda zikr qilingan “Islom”ni fiqh ilmi o‘rgatadi. “Iymon” qismini aqoid ilmi o‘rgatadi. Bizning mavzumizga bevosita bog‘liq bo‘lgan “ehson” qismini esa tasavvuf ilmi o‘rgatadi va bu hadisi sharifda bunga amaliy namuna ham bor.
Jabroil alayhissalom: “Menga ehson haqida xabar ber”, deganlarida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
Tasavvufning asosiy maqsadlaridan biri ham banda qilayotgan har bir ibodatida, amalida Alloh uni ko‘rib turganini va bu amaliga qiyomat kuni albatta savol-javob bo‘lishini qalban his qildirishdir.
“Tasavvuf” so‘zi Islomning dastlabki asrida ishlatilmagan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda “so‘fiy” so‘zi ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.
Ulamolar mutavotir hadisning qanday bo‘lishi va shartlarini bayon qilib aytadilarki “Mutavotir hadis – uning sanadidagi har bir tabaqada juda ko‘p roviy rivoyat qilgan. Ana shu roviylarning barchasi rivoyat qilingan hadisni o‘zgartirishga kelishib olishlari mumkinligini aql inkor etadi”.
Shunday ekan, tasavvuf ilmi ham ikkinchi asrdan (tobeinlar asridan) to shu kungacha minglab shariatimiz peshvolari orqali ham naqlan, ham amalan mutavotir holatda bizgacha yetib kelgan. Shuning o‘zi ham tasavvuf ilmining shar’iy ilm ekaniga yetarli dalil bo‘ladi.
Mashhur muhaddis olim, Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviy rahimahulloh: “Suhbatlarimiz va ta’lim-tarbiyamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga sahih va mashhur sanad bilan yetib borgan tariqat odobidir”, degan.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
