Tarbiyaning achchiq mevaci
Odatiy kunlardan biri. Avtobus yo‘lovchilar bilan to‘la. O‘zimga qulay joyga turib olib, bahor manzarasini oynadan tomosha qilib boraman. Maktabdan qaytayotgan bolajonlarning chug‘ur-chug‘uri xuddi avtobusga qamalib qolgan gala-gala qushlarning ovoziga o‘xshab ketadi. Shuncha shovqin-suronning ichida kimningdir uzuq-yuluq gapi qulog‘imga chalindi:
- Qanaqasini oldingiz?
- Namoz o‘rgatadigan kitob. Diniy qo‘mitaning muhri tushirilgani o‘tar ekan. Bekor o‘tirmay “u-bu” o‘rganlaring, deyishibdi. Pulim shunga yetdi.
- Ha, mayli, shunisiga ham shukr...
Beixtiyor orqamga o‘girildim. Oldi o‘rindiqda bo‘ylari pastgina, rangi qoramtir, ozg‘in, ko‘zlari mungli o‘rta yoshlardagi bir ayol. Orqasidagi yoshi kattaroq ayol tomonga damba-dam o‘girilib, hasrat qilib qo‘yadi...
- Kim so‘rasa, bir yillik harbiy xizmatga ketgan deyapman. Boshqa nima ham derdim. Qayerdaligini qanday aytaman. Agar bir yildan keyin yana so‘rashsa, harbiy sohada ko‘tarilib, komandirovkaga ketgan deb qo‘ya qolaman. E-e-e, yig‘layverib ko‘zimda yosh qolmadi, olti oy bo‘ldi ketganiga. Haligi gap bor-ku, “o‘lgan o‘lib ketarkan, qolganlar yashashi kerak”, deya mana yig‘lamay ham qo‘ydim...
- Chakki bo‘libdi. Hay, mayli siqilmang, buyog‘iga o‘zingizni asrang. Boshga tushganini ko‘z ko‘radi. Bundan yomoni bo‘lishi ham mumkin edi-ku!
- Ha, tinmay Xudodan so‘rayman, duo qilaman...
Gapning siyoqidan onaizor siqilab turgani, farzandiga biror korhol bo‘lgani sezilib turardi. Gaplashib ketayotgan orqadagi ayol yo qo‘shnisi yo biror qarindoshi bo‘lsa kerak: dardini aytib biroz tin olmoqchi bo‘lsa kerak...
Bekatlarda yo‘lovchilar tushib, salon ancha bo‘shadi. Ayniqsa g‘ujur-g‘ujuri quloqni qomatga keltirayotgan chug‘urchuqlar tushgach, avtobus ichi tinchidi-qoldi. Xayriyat! Boyagi mushtipar opaxonning to‘g‘risida joy bo‘shadi. O‘sha yerga o‘trib oldim. Qo‘lida yirtilay-yirtalay deb turgan hamyoni. O‘shandan uvadasi chiqqan bir bo‘lak qog‘ozni chiqardi. Uzun ro‘yxat yozilgan. Ona ro‘yxatni belgilab, har birining to‘g‘risiga narx yoza boshladi. Asta so‘radim:
- Bozorlikmi, opa?
- Ha, har oy olib boraman. Narxini yozib xo‘jayinimga ko‘rsatishim kerak. Mana ikki xalta to‘la narsa.
Haqiqatda oyoq tomonda katta ikkita xaltada mayda-chuydalar liq to‘la.
- Kechirasiz, xafa ko‘rinasiz. Biror musibat yuz berdimi?
Ha, boshimizga shunaqa kunlar ham bor ekan. Bolam yomon yigit emasdi. Hammaga qo‘lidan kelganicha yordam berardi. Ko‘pchilikni ishlik qilib qo‘yardi. O‘zining o‘rniga qo‘yib bo‘lsa ham insonlarga ko‘maklashardi. Epchil, uddaburon yigit edi. Nima bo‘ldi-yu, o‘sha kuni kechqurun uydan chiqib ketdi. Qayergaligini aytmadi. Ancha hayalladi. Kelavermadi. Tong ham otdi. Ming xavotirdan o‘lay dedim. O‘sha kuni politsiya mahkamasida ekanligi xabari keldi. Avvaliga eshitib, tushunmay garang bo‘ldim. Xo‘jayinim ikkimiz o‘sha yerga yugurdik. Afsuski, bir kun oldin uyidan ozod qushday uchgan bolam, ertasiga jinoyatchiga aylanib-ulguribdi. Qo‘llarida kishan, boshi egik. Yuz-ko‘zlari qontalash, momataloq. Yonida yana uchta o‘rtoqlari ham bor. “Voy bola-a-m”, deb dod soldim. Sho‘ring qurgurlar, o‘g‘lim va yana uchta o‘rtog‘i - to‘rt kishi bo‘lib bir yigitni do‘pposlashibdi, o‘lasi qilib kaltaklashibdi. Xullas kaltak yegan bola reanimatsida ekan. Xullas tergov, surishtiruv, ayblov, shikoyatlar boshlanib ketdi. Otasi ikkimiz nima bo‘lsak, bo‘ldik. Xo‘jayinim bu ko‘rgulikni ko‘tarolmay, esdan og‘ay dedilar. Ruhiy shifoxonada ancha davolandilar. Hozir ham ahvollari haminqadar. Uyqu dori ichib, ko‘p-ko‘p uxlaydilar. Deyarli gapirmaydilar. O‘zim infarkt bo‘ldim. Dori bilan tikkaman.
- Anavi bola tuzalib ketdimi, keyin?
- Uch oy deganda o‘ziga keldi. Yana bilmadim. Sudda sog‘ga o‘xshab ko‘rindi, atay yotib olgan bo‘lishi ham mumkin. Unisi Xudoga ayon... Uyidagilar shikoyat yozishdi. Jarima to‘latmoqchi bo‘lishdi. To‘lashga umuman ikonimiz, qurbimiz yetmaydi, nachora. Bolamga 8 yil berishdi. Ozodlikdan mahrum bo‘ldi. Umidim - shoyad avfga loyiq ko‘rishsa... Uning uchun ham o‘zim kechirim so‘rayman, qayerga bo‘lsa ham boraman. Bechoraginam, mana xatlarini ko‘ring-da! Tinmay uzr aytadi. Meni yig‘latgani uchun afsus chekadi. Qamoqdan o‘ziga kerakli narsalarni so‘rab xat yozibdi. Mana hozir ham ro‘yxat yozib yuborgan. Shularni to‘ldirib yuribman. Manavi dorilarim, bunisi esa yuragimni kardiogrammasi. Bu xo‘jayinimga ichirayotgan dorilarim ro‘yxati, tepada ularga qo‘yilgan tashxis ham bor. Mana o‘qib ko‘ring. U boyagi eskirib ketgan hamyonidan ketma-ket qog‘ozlarni chiqarib ko‘rsata boshladi. Ha, deya bosh siltayman. Sabr tilayman.
- Boyagi namoz o‘rgatadigan kitob...
- Ha, uni qamoqda tarbiyasi og‘ir bolalarga tavsiya qilishibdi. Bekor yurmay kitob o‘qilaring, deya. Shuning uchun olgandim.
- Bu qiyin holatda ro‘zg‘orni kim tebratyapti?
- O‘zim... Katta o‘g‘lim ham qarashadi.
- Dastyorlikka qizlar bormi?
- Yo‘q-da! Men ahmoq o‘g‘il bolalar ichida katta bo‘lganim, akalarimdan ko‘p dakki yeganim uchun katta bo‘lsam, faqat o‘g‘il ko‘raman, qizlik bo‘lmayman deb qattiq niyat qilganman. Mana niyatga yarasha ikki o‘g‘lim bor. Dardkash, mehribon qizim yo‘q. O‘g‘illarimdan biri ham mana bunaqa ish qilib, yuzimizni yerga qaratib qo‘ydi. Ayni arimiyaga boradigan, o‘qib-pul topadigan, belimga quvvat bo‘ladigan mahalida-ya... Qayerda adashdim, qanday xato qildim. Gul yoshligi xazon bo‘lmasa deb qo‘rqaman... Duv-duv oqqan yoshlar qamoqdan kelgan maktubni namladi. Sazoyi bo‘lib qolgan onaning hasratini eshitib turganlar ham yig‘ladi.
Onaizor bekatiga yetgach, apil-tapil ikkita xaltasini sudrgancha eshik tomon shoshdi. G‘ijimlangan pulni chiptachiga uzatdi-yu, qayergadir shoshib ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. O‘zi ketsa ham gaplari qulog‘imdan ketmas, farzandiga yig‘lab nola qilishi yuragimni o‘yib yuborganday bo‘lardi. Men ham onaman, axir... Unga achindim. Duo qildim. Chayqalib-chayqalib borayotgan avtobus xayolimni ham chalkashtirib yubordi. Hissiyotlar biroz jilovlandi. Aqlga issiqlik yugurdi. Tavba, qochgan ham, quvgan ham Xudo deydi, deb bekorga aytishmagan ekan. Bu yerda qamalgan bolasiga bir ona kuysa, u yerda to‘rt kishi changalida kaltaklangan bolasiga boshqa ona kuyadi. Bu tarbiyaning achchiq mevasi.
Shularni o‘ylab borarkanman, o‘rtog‘i bilan pulini hisoblayotgan yonimdagi bola do‘stiga shipshidi:
- Ahmoq, 1000 so‘m berma!
- Nega?
- 500 so‘p yetadi, biz hali kichkinamiz. Pulingni qolganini ko‘rsatma, berkitib qo‘yaver!
- Bolajon nechanchi sinfda o‘qiysan?
- 3 sinfda.
- Yo‘l kira 500 so‘m emas, 1200 so‘m-ku.
- Nima qipti?
- Avtobus ham davlatning mulki, benzin ketadi, qancha joyga beminnat oborib-obkeladi. Taksiga chiqsang, shuncha yo‘l uchun qancha oladi?
- 4000-5000 oladi, buni bilaman.
- Bilsang, to‘g‘ri to‘lab qo‘y. Chiptachining yana jahli chiqmasin!
- Nima-a-a, adamga bitta etsam bo‘ldi, qamatvoralla!
- Adang kim?!
- Ichki ishlarda katta rahbar bo‘lib ishlaydilar, chundizmi? Hech kimdan qo‘rqmiman!
Bu ham tarbiyaning achchiq mevasi.
Ey, Xudo, hech kimni farzandi kuydirmasin, yuzini yerga qaratmasin ekan. Ilgari yoshroq paytimda bunaqa gaplarni eshitib, ha-a, deya uncha e’tibor bermasdim. Ammo o‘zim ona bo‘lgach, farzand o‘stirgach, qo‘rqib ketaman. Bolam dunyoga kelganda bir sevingandim, bir sevingadim! Katta bo‘la boshlagach, ming hadikdaman. Go‘dakligida qornini, sog‘ligini o‘ylaysiz, ehtiyotlab parvarishlaysiz. Ulg‘aya boshlagach, jamiyatga kira boshlagach, fikrini, e’tiqodini, xulqini himoya qila boshlarkansiz. Shuni tarbiya deb atasalar kerakda. Bejizga dinimiz farzand tarbiyasiga qattiq e’tibor qaratmagan.
“Tarbiya dindandir. Rosululloh sallollohu alayhi vasallam dedilar: “Ota o‘z farzandiga chiroyli odobdan ko‘ra yaxshiroq hadiya berolmaydi”. (Termiziy va Ahmad rivoyati)
Ota-onaning bolasiga qilgan eng yaxshi mukofoti – chiroyli tarbiya berishidir. Betarbiya farzand ota-onaning sho‘ri, jamiyatning og‘rig‘i, - Alloh saqlasin - , Oxiratda yomon oqibat sababchisi.
Ey, do‘stim, balki siz ham juda aqlli, imonli, ijtimoiy mavqe’i, moliyaviy qudrati baland bo‘lgan otalarni ko‘p ko‘rgandirsiz, ammo ular farzandlari sababidan baxtsizdirlar. Boshqa tomonda esa ba’zi ota-onalar ko‘zlari quvnayotgani, hayotlari chiroyli o‘tayotganining guvohi bo‘lasiz. Bu ham farzandlari tufaylidir”.[1]
Bu dunyoda ham, Oxiratda ham baxtli bo‘lishni istagan inson farzandi tarbiyasiga bee’tibor bo‘lmasin. Agar ota-ona bolasiga Allohni erta tanitgan, vijdonli, halol qilib tarbiyalagan, diniy axloq va odoblarga o‘rgatgan bo‘lsa, farzand qay sohada, qay mansabda ishlamasin, halollikdan, to‘g‘rilikdan ajramaydi. Ota-ona yuzini shuvut qilmaydi. Tarbiyaning totli mevasidan bahramand bo‘lib yashaydi.
Xadichai kubro ayol-qizlar bilim yurti
o‘qituvchisi N.Saidakbarova
[1] Muhammad Rotib Nobulusiy, “Avladuna – al-varoqatur robihatul avla”
MUQADDAS QADRIYAT VA UNI NIQOB QILGAN MANFUR SIYOSAT: SHAHIDLIK MASALASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
“Shahid” so‘zi “hozir”, “guvoh”, “o‘z bilganlari haqida xabar beruvchi” ma’nolarini ifodalaydi. Shuningdek, “Shahid” Alloh taoloning ismlaridan biri bo‘lib, “guvohligi ishonchli, har doim hozir bo‘luvchi Zot” degan ma’nolarni anglatadi.
“Shahid” so‘zi umumiy tarzda Allohning yo‘lida halok bo‘lgan shaxsga nisbatan ishlatiladi.
Shahidlik – Allohning roziligi yo‘lida jonini fido qilgan, iymon-e’tiqodi va nomusini saqlash yo‘lida zolim dushman qo‘lida qatl qilingan kishilarga Alloh tomonidan beriladigan darajadir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarida vabodan, ichki kasalliklardan, fojiali falokatdan vafot etganlarni ham shahidlik darajasini topishi xabar berilgan.
Islom dinida shahidlarning martabasi va ularning maqomi alohida qadrlanadi. Biroq ayrim kimsalar shahidlikni urush-janjallar maydonida o‘lgan odam bilan chegaralab qo‘yib, xato tasavvurga ega bo‘lib yurishadi. Zotan, jangu jadalda o‘lish shahidlikka shart qilingan emas!
Ba’zilar esa o‘z-o‘zini o‘ldirib, portlatib yuborishni ham shahidlik deb odamlarni aldaydilar. O‘z-o‘zini o‘ldirish shahidlik emas. Aslida, bu ikki holatsiz ham inson shahidlik martabasiga ega bo‘lishi mumkin. Zero, Habibimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan kelgan hadisi sharifda quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin.
Sahl ibn Hunayf roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kim Allohdan sidqidildan shahidlikni so‘rasa, garchi ko‘rpasida o‘lsa ham, Alloh uni shahidlar martabasiga yetkazadi”, dedilar (Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Termiziy rivoyati).
Imom Termiziy keltirgan rivoyatda: “Kim Allohdan Uning yo‘lida sodiqlik ila, chin qalbdan qatl bo‘lishni so‘rasa, Alloh unga shahidning ajrini beradi”, deyilgan.
Niyatni xolis qilib, jamiyatdan ajralmagan holda, ota-onasi bag‘rida, oilasi davrasida, do‘stu yorlari bilan birgalikda, vataniga xizmat qilib yurib ham shahidlik martabasiga ega bo‘lib, obro‘-e’tibor va yorug‘ yuz bilan dunyodan o‘tayotgan tabarruk shahid zotlar juda ko‘p. Shulardan o‘rnak olishimiz lozim bo‘ladi.
Shahidlik haqida bir qancha shar’iy hukmlar, fatvolar, bayonotlar mavjud.
Avvalo, shuni bilish lozimki, shahidlar ikki xil bo‘ladi:
1. “Shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid”. Vatan uchun bo‘lgan jangu jadalda, dushmanlar bilan bo‘lgan urushda, Allohning kalimasini oliy qilish uchun bo‘layotgan jihodda o‘lganlar. Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov zulm qilib yoki oilasini himoya qilish natijasida qasddan tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan o‘ldirib ketsa, u “shahidi a’lo” – “oliy darajadagi shahid” bo‘ladi.
2. “Shahidi hukmiy” – “shahid bo‘lgan deb hukm qilingan”. Jangu jadalda tig‘li asbob (pichoq, bolta, o‘q) bilan yaralanib, urush maydonidan chiqarilgandan keyin o‘lganlar. Bu holatda kasalxonaga olib borilsa, dori-darmon yoki taom yeb-ichsa, namoz vaqti bo‘lganini bilsa, vasiyat qilsa, ana undan keyin vafot qilsa, “shahidi hukmiy” bo‘ladi.
Shuningdek, o‘z yurtida, o‘z oilasida tinchlik-osoyishtalikda hayot kechirayotganida birov tomonidan zulm qilib, qasddan tosh va tayoq (tig‘siz narsalar) kabilar bilan qatl etilganlar yoki bo‘g‘ib o‘ldirib ketilganlar ham “shahidi hukmiy” hisoblanadi.
Taniqli hanafiy olimi Ibn Obidin rahimahulloh “Raddul muhtor”da keltirishicha, gunoh sababli o‘lgan kimsa shahid, deb hukm qilinmaydi. Gunoh oqibatida vafot qilgan odam shahid hisoblanmaydi.
Masalan, nohaq odam o‘ldirayotib, uni ham o‘ldirishsa, u shahid bo‘lmaydi. Begunoh odamlarni o‘ldirib yurgan kimsa jangda o‘ldirilsa, u shahid hisoblanmaydi. Bu xuddi o‘g‘rilik qilayotib, yiqilib o‘lgan kimsaga o‘xshaydi. Aroq ichaverib-ichaverib, aroqqa yorilib o‘lsa, u ham shahid bo‘lmaydi. Birov zino sababli homilador bo‘lib, bola tug‘ayotib o‘lsa, shahid bo‘ldi, deb hukm qilinmaydi. Bu Imom Ramliy rahimahullohning ham qarashidir (Ibn Obidin. “Raddul muhtor”).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlaridek quyidagi kishilar shahidlik maqomiga ega bo‘ladilar. Ammo bular ichida o‘zini o‘zi portlatgan, o‘zgani o‘ldirganlar yo‘q.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Vaboga yo‘liqib o‘lish, suvga cho‘kib o‘lish, qorin og‘rig‘i bilan o‘lish, olovga kuyib o‘lish, ayollar nifos paytida, ya’ni bola tug‘ayotganida o‘lishi ummatimning shahidligidir!” (Imom Suyutiy “Jome’ as-sag‘ir”).
Yoki beshta shahidlikni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam quyidagicha sanaganlar: “Alloh yo‘lida yurganida o‘ldirilgan kimsa shahiddir, qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kimsa shahiddir, o‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir, suvga g‘arq bo‘lib o‘lgan shahiddir, ayollar tug‘ayotganida o‘lsa shahiddir” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shahidlikning yetti turini ham sanaganlar. Ular orasida ham o‘zini o‘zi o‘ldirish yo‘q, musulmonlarni o‘ldirish ham yo‘q: “Shahidlik Alloh yo‘lida yurganda o‘ldirilishdan tashqari yettitadir. O‘latga yo‘liqib o‘lgan shahiddir; qorin og‘rig‘i bilan o‘lgan kishi shahiddir; g‘arq bo‘lib o‘lgan kishi shahiddir; vayronagarlikda qolib ketgan (masalan, zilzilada) kishi shahiddir; zotiljam kasalidan o‘lgan kishi shahiddir; olovda kuyib o‘lgan kishi shahiddir; tug‘ayotib o‘lgan ayol shahiddir” (Imom Nasoiy, Imom Tabaroniy rivoyati).
Xullas, “Durrul muxtor” va “Raddul muhtor” asarlarida quyidagilarni shahidlar qatorida bo‘lishi sanab o‘tilgan:
⏺ Zotiljam kasaliga yo‘liqib vafot etganlar.
⏺ Ilm talabida yurganda o‘lganlar.
⏺ Dushman bilan kurashib o‘lganlar.
⏺ G‘arq bo‘lganlar.
⏺ Olovda kuyib, tasodifan o‘t ichida qolib o‘lganlar (o‘zini yoqqanlar emas).
⏺ Musofirchilikda qiynalib o‘lganlar.
⏺ Devor ostida, zilzilada qolganlar.
⏺ Qorin og‘riq bilan o‘lganlar.
⏺ Bola tug‘ib, nifos qoni ko‘rayotgan ayollar.
⏺ Juma kechasi vafot topganlar.
⏺ Sil kasalidan o‘lganlar.
⏺ Qattiq isitma ta’sirida vafot topganlar.
⏺ Oilasi, mol-dunyosi va qonini himoya qilayotib o‘lganlar.
⏺ Gunoh bo‘lmagan kuchli ishq-muhabbat oqibatida o‘lganlar.
⏺ Yirtqich va vahshiy hayvon yorgani va shoxlagani oqibatida o‘lganlar.
⏺ Podshohning zulmiga uchrab, nohaq qamalgani sababli qamoqda o‘lganlar.
⏺ Zolimlar urib-urib o‘ldirib qo‘yganlar.
⏺ Chayon yoki ilon chaqib o‘lganlar.
⏺ Xolis muazzinlik qilib vafot topganlar.
⏺ To‘g‘riso‘z va halol savdogar bo‘lib vafot topganlar.
⏺ Oilasini ta’minlash maqsadida halol kasb-kor qilib yurganida vafot topganlar.
⏺ Qayt qilish kasaliga mubtalo bo‘lib, kuchli qayt qilaverish oqibatida qiynalib vafot topganlar.
⏺ Eriga rashk qilaverib, bu rashkiga sabr qilib vafot topgan ayollar.
⏺ Har kuni: “Allohumma, barik liy fil-mavti va fiyma ba’d al-mavti!” (“Allohim, menga o‘lganimda ham, o‘lgandan keyin ham baraka ber!”) deb 25 marta aytib yurganlar.
⏺ Har kuni “zuho” – choshgoh namozini o‘qishni odat qilganlar.
⏺ Ramazonda to‘liq va har oy 3 kun ro‘za tutishni odat qilganlar.
⏺ Uyda ham, safrada ham, har kuni vitr namozini kanda qilmaganlar.
⏺ Fisqu-fasod ko‘paygan zamonlarda sunnatlarni mahkam tutganlar.
⏺ Kasal va bemor bo‘lganida 40 marta “Laa ilaha illa anta! Subhanaka, inniy kuntu minaz-zolimiyn” (“Sendan o‘zga iloh yo‘q! Sen juda ham poksan! Men esa o‘zimga zulm qiluvchilardanman!”) deyishni odat qilganlar.
⏺ Vabo, o‘lat kabi kasalliklardan o‘lganlar.
Demak, musulmon banda Alloh taoloning rahmatidan noumid bo‘lishi kerak emas. Inson o‘z uyida, o‘z to‘shagida jon bersa ham, shahidlik maqomiga muyassar bo‘laveradi. Allohning marhamati keng, bandasiga shahidlik maqomini berib ham oxiratdagi martabasini yuksak qilaveradi. Yuqorida ta’kidlanganidek, inson nohaq odam o‘ldirish bilan yoki o‘z-o‘zini qurbon qilish bilan shahid bo‘la olmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi