Oilaning rahbari kim?
Alloh taolo har bir erkakka oila rahbarligini bergan. U Zot Qur’oni Karimda shunday marhamat qilgan:
الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاء بِمَا فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ
“Alloh ba’zilarini ba’zilaridan ustun qilgani va mollaridan sarflaganlari uchun erkaklar ayollarga rahbardirlar” (Niso surasi, 34-oyat).
Ulamolarimiz aytishadiki, bu rahbarlik zulm rahbarligi emas, istagan paytda istagan buyruq berish, ayoli va farzandlarining xohlagan joyiga urish rahbarligi emas, balki xizmat, ustozlik, sharoit qilib berish va himoya rahbarligidir. Zero Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam muborak hadisi shariflaridan birida: «Qavmning sayyidi (boshlig‘i) ularning xizmatchisidir» deganlar. Abu Abdurrohman as-Sulamiy rivoyati.
Masjid imomi masjid qavmiga xizmat qiladi. Namozxonlarning tahorat olishlari, xotirjam namoz o‘qishlari uchun zarur bo‘lgan sharoitlarni tayyorlaydi, shu ishga bosh bo‘ladi. Masjidning issiq-sovuq suvlariga, xonaqohdagi gilamlarning tozaligiga e’tibor beradi.
Korxona rahbari xodimlariga xizmat qiladi, ularning qulay mehnat qilishlariga sharoit qilib berib, texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilishlarini nazorat qiladi. Ularga halollikni, omonatdorlikni, sadoqatni eslatib, ular uchun qayg‘uradi.
Xonadon boshlig‘i bo‘lgan erkak oila a’zolariga xizmat qiladi. Ularning ehtiyojlarini qondirishga, kerakli narsalarini olib berishga urinadi. Dunyo va oxirati uchun zarur narsalar bilan ta’minlaydi. Ayoli va farzandlari bemor bo‘lsalar, ularni shifokorga ko‘rsatib, dori-darmon olib berib, muolajasi uchun yelib-yuguradi. Ilm-ma’rifatli bo‘lishlari, Allohni, Payg‘ambarni, Qur’onni, Dinni tanishlari, o‘rganishlari uchun barcha kerakli kitoblarni, ta’limga yo‘naltirilgan disklarni olib beradi. Bilmagan narsalarini o‘rgatadi. Oiladagi rahbarlik mana shunday bo‘ladi. Shuningdek, oila a’zolarining diniy ko‘rsatmalarga muvofiq hayot kechirishlarini nazorat qilish, buni yo‘lga qo‘yib borish ham oila rahbarining vazifasi hisoblanadi.
Chunki, Alloh taolo Qur’oni Karimda shunday marhamat qilgan:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ
“Ey iymon keltirganlar! O‘zingizni va ahli ayolingizni yoqilg‘isi odamlaru toshdan bo‘lgan o‘tdan saqlang. Uning tepasida qo‘pol, darg‘azab farishtalar bo‘lib, ular Allohning amriga isyon qilmaslar va nimaga buyurilsalar, shuni qilurlar” (Tahrim surasi, 6-oyat).
Xo‘sh, do‘zax olovidan o‘zni ham, ularni ham saqlash qanday bo‘ladi? Albatta, do‘zaxdan uzoqlashtiradigan va jannatga yaqinlashtiradigan amallarni o‘rgatish, shularni o‘rganishga sharoit qilib berish bilan va o‘rganganlariga qanchalik amal qilishlarini nazorat qilish bilan bo‘ladi.
Ayolimizning avratlari ochiq-yopiqligiga javob beruvchi ham, farzandlarimizning xulqu atvoriga hisob beruvchi ham oilaning rahbari bo‘lgan biz erkaklardir.
Ushbu oyatda Alloh taolo do‘zaxning yoqilg‘isi odamlar va toshlardan iborat ekanligini bayon qilmoqda. Demak, o‘sha yoqilg‘ilarning biri bo‘lib qolmaslik uchun o‘zimiz ham do‘zaxdan uzoqlashtiradigan va jannatga yaqinlashtiradigan amallarni qilib borib, farzandlarimizga ham shularni ta’lim beraylik!
O‘g‘limizdan: “Usoma ibn Zaydni taniysanmi?” deb so‘raylik. Agar o‘g‘limiz “U odam qaysi futbol komandasida o‘ynaydi, dada?” desa, o‘zimizga qabr kavlasak ham bo‘ladi.
“Usoma ibn Zayd buyuk sahobiy Zayd ibn Horisa roziyallohu anhuning o‘g‘li bo‘lganlar. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Zaydni ham, uning o‘g‘li Usomani ham juda qattiq yaxshi ko‘rganlar. Uning onasi Ummu Ayman Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning enagalari bo‘lgan. Nabiy sollallohu alayhi vasallam u ayolni taqdirlab, «U onamdan keyingi onam. Ahli baytimning qolgani», der edilar. U zot alayhissalom Usoma haqida «Ahlimning menga eng mahbubi, batahqiq, Alloh unga in’om bergan va men ham unga in’om bergan shaxs, Usoma ibn Zayddir», deganlar” deb farzandlarimizga o‘rgataylik!
O‘zimiz bilmasak, shu kabi tarixiy voqealar yozilgan Islom tarixiga oid kitoblarni sotib olib beraylik! Masalan, “Olamlarga rahmat Payg‘ambar”, “Tarixi Muhammadiy”, “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam”, “Siz Payg‘ambarni ko‘rganmisiz?”, “Islom tarixi”, shuningdek, namozga oid “Mo‘minning me’roji”, “Men ham namoz o‘qiyman”, tarbiyaga oid “Oilada farzand tarbiyasi” kabi kitoblarni olib berib, namozni, dinimiz tarixini, tarbiya borasidagi qimmatli ma’lumotlarni, bu din bizgacha yetib kelgunicha kimlar jon fido etganini o‘zimiz o‘rganib, farzandlarimizga ham o‘rgataylik! Shu kabi ilmiy-ma’rifiy kitoblarni olib bersak ulkan savobga erishamiz, bordiyu olib bermasak, Alloh taoloning oldida gunohkor, farzandlarimiz oldida jinoyatchi bo‘lamiz.
Do‘stu ulfatlar bilan 20-30 ming so‘mga ovqatlanishni bilamiz. Ammo 15-20 ming so‘m turadigan bu kitoblarni olib berishga kelganda o‘ylanib qolamiz, pulimiz ko‘zimizga ko‘rinib ketadi. Vaholanki, shu kitoblar o‘zimizning ham, oila a’zolarimizning ham dunyoyu oxiratlariga foydadir. Qilingan tushlikning foydasi esa ikki-uch soatdan u yog‘iga o‘tmay hazm bo‘lib ketadi.
Biz shu yeyilgan taomning quvvatini gunoh, ma’siyatlarga ishlatib qo‘yishimiz ham mumkin. Ammo kitoblar hech qachon gunohga ishlamaydi. Aksincha, farzandlarimizning baxtu saodati, kelajakda barkamol inson bo‘lishi uchun xizmat qiladi. Olib berilgan kitoblar toki o‘qib, foydalanib turilar ekan, sizu bizning vafotimizdan keyin ham qabrimizga uning ajridan kelib turadi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar: “Agar inson vafot etsa, amallari to‘xtaydi. Faqatgina uchta ishdan, sadaqai joriyadan yoki foydali ilmdan yoki uning haqqiga duo qiladigan solih farzanddan unga savob borib turadi” (Imom Muslim rivoyati).
Biz olib bergan kitoblar bu hadisdagi uchta ishni ham o‘z ichiga oladi. Avvalo u sizdan sadaqai joriya bo‘ladi, qolaversa, u sizning qoldirgan ilmingiz bo‘ladi. So‘nggida esa o‘sha kitoblarni o‘qigan farzandlaringiz duo qilishni, vafot etganlar haqiga istig‘for aytishni o‘rganadi. Ular sizu bizning ham haqimizga duoyi xayrlar qiladi.
Azizlar, shuning uchun farzandlarimizga kitob olib beraylik, oiladagi rahbarligimizni unutib qo‘ymaylik, oxiratda o‘zimiz uchun ham, ular uchun ham javob berishimiz esimizdan chiqib qolmasin!
Alloh taolo bu borada barchamizga O‘zi kuch-quvvat, yordam, himmat, g‘ayrat va yengillik bersin, omin!
Nozimjon Iminjonov tayyorladi
Mo‘minlarning 3 axloqi
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Afvni (qabul qilib) oling
Afv etish biror kishining ayb, yomon ishlarini kechirish, aybdorga nisbatan jazo berishga loyiq bo‘lsa ham lutf ko‘rsatib jazolashni tark etishdir. Kechirimli va sabr-toqatli bo‘lish dinimizning asosiy tamoyillaridan biridir. Ayniqsa, o‘ch olishga qodir bo‘la turib kechirib yuborish go‘zal fazilat, oliy xulq namunasidir.
Oyatdagi “afv” so‘zining tafsiri manbalarda turlicha kelgan. Ba’zi mufassirlar u – bag‘rikenglik bilan o‘zgalarning uzrini qabul qilish, og‘irlikni o‘ziga olib, boshqalarga yengillik baxsh etish desalar, boshqalari zakot vojib qilinmasdan oldin boylardan olinadigan sadaqalar deb izohlaganlar.
Imom Tabariy rahmatullohi alayh bunday deydi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Jabroil alayhissalomdan ushbu oyatni sharhlab berishni so‘raganlarida U zot: “Alloh taolo Sizga buyurib aytmoqda-ki, Sizga zulm qilgan kishini Siz afv eting, Sizga bermagan kishiga Siz bering, Sizdan uzilib ketgan kishiga Siz yaqinlashing!” deb sharhlaganlar”.
Sahobalar Payg‘ambarimiz alayhissalomdan: “Go‘zal xulq nima?” deb so‘radilar. Shunda u zot sollallohu alayhi vasallam: “Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring!” oyatini tilovat qildilar.
Afv go‘zal va maqtalgan axloqlarning asosidir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Kimki uning uchun jannatda binolar qurilishini va darajalari ko‘tarilishini xohlasa, zulm qilganni avf etsin, bermaganga bersin va orani uzganga silai rahm qilsin”, dedilar (Imom Hokim rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamda bu fazilatlarning barchasi mujassam, so‘zlari va fe’llarida ham bu xulq ila ziynatlangan edi, boshqalarni ham kechirimli bo‘lishga undardilar.
Uboda ibn Sobit roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Sizlarga Alloh bandalarining darajasini nima tufayli balandga ko‘tarishini aytaymi?” dedilar. Sahobalar: “Ayting, yo Rasululloh”, deyishdi. U zot sollallohu alayhi vasallam: “Senga jahl qilganga muloyim bo‘lsang, zulm qilganni avf qilsang, seni mahrum qilganga in’om qilsang, sendan aloqani uzgan bilan aloqani bog‘lasang”, dedilar (Imom Termiziy rivoyati).
Nabiy alayhissalom kechirimli, shafqatli va rahmdil bo‘lishda peshqadam edilar. Makka ahli u zot alayhissalomning yo‘llariga tikonlar sochishar, sajda qilib turganlarida tuyaning ichaklarini tashlab ketishar va doimo mazah qilishar edi. Bu hol bir yoki ikki yil davom etgani yo‘q, balki o‘n uch yil muttasil davom etdi. Lekin Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ularni avf etdilar, haqiga duo qildilar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning xulqlari bilan tarbiyalangan sahobalar roziyallohu anhum ham o‘zlariga zulm qilganlarni kechirishda barchaga namuna bo‘ldilar. Bu haqda Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Uyayna ibn Hisr degan kishi Hazrat Umar ibn Xattob roziyallohu anhuning huzuriga kirib: “Ey, Xattobning o‘g‘li! Alloh nomi ila qasam ichib aytamanki, sen bizning o‘rtamizda adolat bilan hukm chiqarmayapsan”, dedi. Bundan Umar roziyallohu anhuning g‘azabi chiqdi, hatto endi bir kor-xol bo‘ladi, deb atrofdagilar qayg‘uga tushib qolishdi. Shunda sahobalardan biri: Ey, amiral mo‘minin! Alloh taolo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga: “Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring!” deb buyurmaganmidi, u odam johillardan”, dedi.
Hazrat Umar roziyallohu anhu Qur’on tilovatini eshitishi bilanoq, g‘azabini yutdi hamda Allohning xitobiga muvofiq ish tutdi (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasullloh sollallohu alayhi vasallam xatokorning aybini kechib yuboruvchilarni Alloh taolo kechirishi haqida bunday deganlar: “Avf bandaga izzatdan boshqani ziyoda qilmas. Bas, afv qiling! Alloh sizni aziz qiladi. Sadaqa molga ko‘payishdan boshqani ziyoda qilmas. Bas, sadaqa qiling! Alloh azza va jalla sizga rahm qiladi” (Imom Ibn Abu Dunyo rivoyati).
Boshqa rivoyatda esa, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “O‘ch olishga haqli bo‘laturib, kechirib yuborgan kishi uchun, Men jannatning o‘rtasidan bir qasr berilishiga kafilman”, deganlar (Imom Abu Dovud rivoyati).
Yaxshilikka buyur
Yaxshilikka buyurish, yomonlikdan qaytarish har bir mo‘min-musulmonning vazifasidir. Bu haqda Abu Sa’id Xudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Sizlardan kim yomon, munkar ishni ko‘rsa, uni qo‘li bilan o‘zgartirsin, agar unga ham qodir bo‘lmasa, tili bilan qaytarsin, tili bilan ham monelik qila olmasa, unda qalbi bilan qaytarsin, ana o‘sha imonning zaifligidir”, dedilar (Imom Muslim rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning yaxshilikka chaqirib, yomonlikdan qaytaruvchi ummatlari eng yaxshi ummat bo‘ldi. Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “Odamlarga chiqarilgan (ma’lum bo‘lgan) ummatning eng yaxshisi bo‘ldingiz, (ey, musulmonlar!) zero, siz amri ma’ruf, nahyi munkar qilasiz va Allohga imon keltirasiz” (Oli Imron surasi, 110-oyat).
Faqih Abu Lays Samarqandiy rahimahulloh yaxshilikka chaqiruvchida quyidagi xislat va fazilatlar jam bo‘lishi lozim deydi:
- Avvalo yaxshilikka chaqirishdan maqsad – Alloh taoloning roziligi bo‘lishi.
- Ilm. Chunki ilmsiz qilingan amri ma’ruf odamlarning qalbiga yetib bormaydi.
- Shafqat, muloyimlik bilan do‘stona nasihat qilmoq. Alloh taolo Muso va Xorun alayhimussalomni Fir’avnga yuborganida bunday buyuradi: “Bas, unga yumshoq so‘z aytingiz! Shoyad, u eslatma olsa yoki (halok qilishimdan) qo‘rqsa” (Toho surasi, 43-oyat).
- Sabrli va halim bo‘lish. Allox taolo Luqmon alayhissalom qissasida: “…yaxshilikka buyur va yomonlikdan qaytar hamda o‘zingga yetgan (balolar)ga sabr qil!” deb marhamat qilgan.
- Amri ma’ruf qiluvchi avvalo aytgan so‘ziga o‘zi amal qilishi. Qur’oni karimda: “…odamlarni yaxshilikka buyurasiz-u, o‘zingizni unutasizmi?!” deyilgan.
Alloh taolo yaxshilikka targ‘ib etuvchi bandalarini madh etadi, ularga O‘z rahmati va marhamati nozil bo‘lishi bashoratini beradi: “Mo‘minlar va mo‘minalar bir-birlariga do‘stdirlar: (odamlarni) yaxshilikka buyuradilar, yomonlikdan qaytaradilar, namoz(lar)ni barkamol ado etadilar, zakotni beradilar hamda Alloh va (Uning) Rasuliga itoat etadilar. Aynan o‘shalarga Alloh marhamat ko‘rsatur. Albatta, Alloh qudratli va hikmatlidir” (Tavba surasi, 71-oyat).
Johillardan yuz o‘gir
Johillik nodonlik, ilmsizlikdir. Dinimiz ilmsizlikdan yuz o‘girishga, ilm, ulamolarga ergashishga da’vat etadi. Qolaversa, johillardan uzoq bo‘lish kishini yomonliklardan saqlaydi, uning axloqini go‘zal qiladi. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “O‘zi uchun behuda narsalarni tark qilishi kishi Islomining husnidandir”, dedilar (Imom Termiziy rivoyati).
Musulmon kishi johillarga e’tibor bermaydi, ularning gap-so‘zlaridan ta’sirlanmaydi, balki yomonlikka qarshi yaxshilik bilan javob qaytaradi. Albatta, bunday fazilatga faqatgina sabr-toqatli, ikki dunyoda ham ulug‘ nasibaga ega bo‘ladigan Alloh taoloning eng syukli bandalari musharraf bo‘ladi: «Rahmonning (suyukli) bandalari yerda kamtarona yuradigan, johil kimsalar (bema’ni) so‘z qotganda “Salomatlik bo‘lsin!” deb javob qiladigan kishilardir» (Furqon surasi, 64-oyat).
Hasan Basriy rahmatullohi alayh ushbu oyat haqida: “Bunday zotlar halim, beozor bo‘lib, agar ularga jahl bilan g‘azab qilinsa, ular aslo johillik qilmaydilar, halimlik bilan javob qaytaradilar”, degan.
Alloh taolo barchamizni ushbu go‘zal xulqlar bilan xulqlanib, O‘zining roziligini topishimizga tavfiq ato etsin.
Davron NURMUHAMMAD