O‘rgimchak uyasi haqida bilasizmi?
Alloh taolo Qur’oni Karimda shunday degan:
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاء كَمَثَلِ الْعَنكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ
“Allohni qo‘yib, o‘zga do‘stlar tutganlarning misoli o‘ziga uy tutgan o‘rgimchakka o‘xshaydi. Holbuki, eng zaif uy o‘rgimchakning uyasidir. Koshki bilsalar edi”. (Allohdan o‘zganing yo‘lini tutganlar, uning uyidan o‘zga uyda yashashni ixtiyor qilganlar o‘zlarining o‘rgimchak uyasida yashashni ixtiyor qilayotganlarini koshki bilsalar edi. Ularning tuzgan tuzumlari xuddi o‘rgimchak uyasiga o‘xshab, o‘ta nimjon ekanini bilsalar edi. Takabburliklari ila Alloh qurib bergan ulug‘vor qasrni inkor etib, o‘rgimchak uyasida yashashni ixtiyor qilayotganlarini bilsalar edi. Bu haqiqatni biladilarmi, bilmaydilarmi — ularga farqi yo‘q.) (Ankabut surasi, 41-oyat).
Alloh taolo bu oyatda O‘zidan boshqalarni do‘st tutib, ulardan yordam so‘rab, boshqalarga sig‘inib, Unga shirk keltirganlarga o‘rgimchak uyasini zarbulmasal qilib keltirmoqda.
O‘rgimchak inining zaifligi nimada ko‘rinadi?
O‘rgimchak in qurib, o‘sha inida yashaydi, uni himoya qiladi. Ammo ushbu in uni issiq-sovuqdan, yomg‘ir-qordan va birorta dushmandan himoya qilolmaydi.
O‘rgimchak uyasi haqida bir necha ilmiy haqiqatlar bor.
Erkak o‘rgimchak uya qura olmaydi. Uyani faqat urg‘ochi o‘rgimchak to‘qiydi. Uning qornida ip yigiruv a’zosi bo‘lib, bunday a’zo erkak o‘rgimchaklarda yo‘q.
Urg‘ochi o‘rgimchak voyaga yetib, ko‘payish payti yaqinlashganda, in to‘qishni boshlaydi. Ushbu in erkak o‘rgimchakni o‘ziga jalb etish vositasi hisoblanadi. U o‘z uyasini o‘ta sezuvchan bo‘lishi uchun geometrik shaklda, rejali tarzda, katakli qilib to‘qiydi. Natijada bunday uya tashqaridagi biror harakatni darhol sezadigan, tovush tebranishlari ta’sirida titraydigan bo‘ladi. Uyasini to‘qish jarayonida unga yopishqoq yelim modda qo‘shib yuboradi. Bu esa uyaning yonidan uchib o‘tayotgan biror hasharotning unga yopishib qolishiga va chiqib keta olmasligiga xizmat qiladi. Ha, bu uya o‘ljalar uchun kishan vazifasini o‘taydi. Bir chetda kuzatib turgan urg‘ochi o‘rgimchak uyasiga ilingan o‘lja oldiga keladi-da, uni paqqos tushiradi.
Urg‘ochi o‘rgimchak erkagidan urug‘lanib, juftlashish bosqichi yakunlangach, juftiga hujum qilib, uni o‘ldirib, paqqos tushiradi-da, keyin uzoqroq va tinchroq joyga ketadi. Bunday hujum o‘rgimchaklar hayotida doim sodir bo‘ladi. Chunki tuxumlarning pishib-yetilishida erkak o‘rgimchak to‘qimalarining o‘rni juda muhimdir.
Uyaning zaifligi faqat hissiy bo‘lib qolmay, balki ma’naviy, ijtimoiy tomondan ham zaifdir. Zero, ushbu uya erkak o‘rgimchak uchun omonlik maskani bo‘lib ko‘rinadi. Ammo uning halok bo‘lishi shu uyada sodir bo‘ladi. Uning uchun bu uy chinakam omonlik va xavfsizlik maskani bo‘la olmaydi.
Ha, bu uy dunyodagi eng zaif uydir. Barcha jonzotlar mustahkam, pishiq uylar quradi. Ammo o‘rgimchak shamol, yomg‘ir va biroz ta’sir natijasida buzilib ketadigan uy quradi.
Suvda yashaydigan o‘rkimchaklar suvning sathida havo pufakchasini hosil qilib, o‘shaning ichiga in quradi. Bunday uy arzimagan ta’sir sababli buzilib ketadi.
Ba’zida o‘rgimchaklar yangi ipak ishlab chiqarish uchun o‘z uyasini yeydi. Ona o‘rgimchak juftini, bolalarini, hatto aka-uka, ota-onasini ham yeydi. Ularning hayoti mana shunday tarzda kechib, ijtimoy jipslik yo‘q.
O‘rgimchaklarning boshqa hasharotlardan farqi shuki, ular yolg‘iz yashaydi. Ularda jamoa bo‘lib yashash shakllanmagan. O‘rgimchaklarda chumoli, asalari kabi o‘zaro hamkorlik, bir-biriga yordam berish, qabilasi, oilasi uchun o‘zini qurbon qilish degan tushunchalar yo‘q.
Yer yuzida 37 000 turdagi o‘rgimchak bor. Ammo olimlar haligacha ularning ipiga o‘xshash ip ishlab chiqara olmayaptilar. O‘rgimchak kuchli muhandislarni ham hayratda qoldiradigan shaklda uy quradi.
O‘rgimchaklar uzoqni ko‘ra olmaydi. Ular nari borsa bir necha santimetrni ko‘rishi mumkin. Ammo mohir ovchidir. O‘rgimchaklar yirtqich va ko‘pi zaharli hasharot bo‘lib, yaqiniga kelgan hasharotga zahrini sochib, ovlaydi.
O‘rgimchaklar orasida “qora beva” degan turi bor. Erkagi bilan qo‘shilgandan keyin darhol uni yeb qo‘yib, o‘zi beva qolgani uchun shunday nom bilan atalgan. Bu o‘rgimchak dunyodagi eng zaharli turlaridan bo‘lib, rahm-shafqat nimaligini bilmaydi.
Yuqorida o‘rgimchak tanasida ip ishlab chiqaradigan a’zosi borligini aytgandik. Mazkur ip o‘rgimchak tanasidagi maxsus oqsillar orqali ishlab chiqariladi. Ip tashqariga chiqayotgan paytda suyuq bo‘ladi, havo bilan to‘qnashgach, qattiqlashadi. Uyasini to‘qishdan oldin xuddi arxitektorlarga o‘xshab, avval uning chizmasini chizib chiqadi, aniqrog‘i, oldin to‘rning chetlarini to‘qiydi.
O‘rgimchak ipining qalinligi 0.004-0.001 mm (ya’ni millimetrning mingdan bir va mingdan to‘rt ulushicha) bo‘lib, inson soch tolasidan 10-30 martagacha ingichka ekan. Buni tasavvur qilish uchun tikuvchilikda ishlatiladigan oddiy ip bilan yo‘g‘on arqonni solishtirib ko‘ring. Shuningdek, o‘rgimchak ipi paxtadan ancha yengildir.
Tayyor bo‘lgan o‘rgimchak to‘ri o‘ziga nisbatan juda uzun bo‘ladi. uning bo‘yiga nisbatan to‘qigan uyasining uzunligini solishtiradigan bo‘lsak, o‘rtacha 1.70 sm bo‘lgan odam 150 metr balandlikdagi uyni qurishi bilan tengdir. Agar inson 150 metrli uy qurmoqchi bo‘lsa, unga bir necha yillab vaqt sarflaydi. O‘rgimchak esa o‘z inini bir soatdan ko‘proq vaqtda to‘qiydi.
Soha mutaxassislarining aytishicha, o‘rgimchak ipi dunyodagi eng pishiq va mustahkam ip bo‘lib, agar ushbu ipni diametri 60 millimetrli qilib ishlab chiqarilsa, u ustma-ust taxlangan 150 ta mashinani ko‘tara oladi.
Harbiy sohada ishlatiladigan zirhli himoya nimchalari (bronejiletlar) o‘ta pishiq modda bo‘lgan kevlardan olinadi. Bu modda −196°C past haroratga qadar o‘zining kuch va elastikligini saqlab turadi. Shuningdek, bu modda 150°C issiq haroratda quvvati pasayishni boshlaydi. 160°C darajada 500 soat ichida uning kuchi 10-20 foizga kamayadi. 250°C darajada kevlar 70 soat mobaynida kuchining 50 foizini yo‘qotadi. Harorat 430—480 °C bo‘lganda esa, parchalanadi.
Ammo o‘rgimchak ipi po‘latdan besh marta, ushbu kevlardan o‘n marta pishiqroq va chidamliroqdir. Undan tayyorlangan zirhli himoya nimachasi – bronejilet ancha yengil va o‘ta chidamli bo‘ladi.
Hozirgi paytda katta-katta maydonlarda o‘rgimchak boqilib, ularning ipini olish yo‘lga qo‘yilgan.
Shuningdek, o‘rgimchak ipi aviasozlikda ham keng qo‘llaniladi.
Shunga qaramay u mana shu pishiq ipdan o‘ta zaif uy quradi. Ha, uyning o‘zi kichik bir ta’sirga ham dosh berolmaydigan darajada zaif, ammo unga ishlatilgan ip o‘ta pishiq va mustahkamdir.
Yuqoridagi oyatni yana bir bor keltirsak:
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاء كَمَثَلِ الْعَنكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ
“Allohni qo‘yib, o‘zga do‘stlar tutganlarning misoli o‘ziga uy tutgan o‘rgimchakka o‘xshaydi. Holbuki, eng zaif uy o‘rgimchakning uyasidir. Koshki bilsalar edi”. (Allohdan o‘zganing yo‘lini tutganlar, uning uyidan o‘zga uyda yashashni ixtiyor qilganlar o‘zlarining o‘rgimchak uyasida yashashni ixtiyor qilayotganlarini koshki bilsalar edi. Ularning tuzgan tuzumlari xuddi o‘rgimchak uyasiga o‘xshab, o‘ta nimjon ekanini bilsalar edi. Takabburliklari ila Alloh qurib bergan ulug‘vor qasrni inkor etib, o‘rgimchak uyasida yashashni ixtiyor qilayotganlarini bilsalar edi. Bu haqiqatni biladilarmi, bilmaydilarmi — ularga farqi yo‘q.) (Ankabut surasi, 41-oyat).
Alloh taolo bu oyatda “o‘ziga uy tutgan” ma’nosini ifoda qiluvchi اتَّخَذَتْ (ittaxozat) fe’lini ayol jinsi (jenskiy rod) siyg‘asida keltirgan. Faqat urg‘ochi o‘rgimchaklar in qurishini, erkaklarida bunday qobiliyat yo‘qligini aytib o‘tdik. Yana oyatda “eng zaif uy o‘rgimchakning uyasidir” deyilgan. Zaifligi qay darajada ekanini yuqorida aytib o‘tdik.
Endi savol: “Muhammad sollallohu alayhi vasallam 1400 yil avval o‘rgimchaklarning faqat urg‘ochisi in uya solishini, ularning uyasi dunyodagi eng zaif uya ekanligini qayerdan bilgan ekanlar?” Albatta, Alloh taolo u kishiga bu ilmiy haqiqat haqida xabar bergandir. Mazkur ilmiy haqiqatlarning 14 asr oldin Qur’oni Karimda bayon qilinishi Qur’on Allohning nozil qilgan kalomi ekaniga aniq va yaqqol dalildir!
Doktor Muhammad Rotib Nabulsiy, Abduddoim Kahel va boshqa internet ma’lumotlari asosida
Nozimjon Iminjonov tayyorladi
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
