Jazosi juda og'ir
So'nggi yillarda jahonning barcha mamlakatlarida 14–34 yoshli o'smirlar orasida o'z joniga qasd qilish holatlari ortib boryapti. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, kuniga 3 ming kishi, har yili esa 1 mln.dan ortiq kishi o'z-o'zini o'ldiradi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti tomonidan keltirilgan ma'lumotlarga ko'ra, Lotin Amerikasi, Arab va Osiyo mamlakatlarida suitsid ko'rsatkichlari nisbatan past darajada. O'rta darajaga Shimoliy Yevropa, Shimoliy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo va Tinch okeanining G'arb qismidagi mamlakatlar kiradi. Suitsid ko'rsatkichi Sharqiy Yevropa mamlakatlarida yuqori. Shu nuqtai nazardan, rivojlangan Yevropa davlatlarida mazkur muammo o'ta dolzarb hisoblanadi.
Mutaxassislarning ta'kidlashicha, o'z joniga qasd qilish birdaniga ro'y bermaydi. O'zini o'ldirgan o'smirlarning 90 foizi qaysidir darajada ruhiyat muammosiga uchraganlardir.
Hususan, bu salbiy illat yurtimiz yoshlariga ham ta'sir o'tkazmoqda. Yaqinda ijtimoiy tarmoqlarda 12 yoshli o'quvchi qiz o'z joniga qasd qilgani haqida xabar tarqaldi. Ilgariroq esa 17 yoshli qiz ham o'zini o'ldirgani aytilgan edi. Bu qarorga kelgunicha u qizlarning qalbida nimalar o'tgani o'ziga ayon. Negadir aksar suitsid holatlari balog'at ostonasidagi yoshlarda ko'p uchramoqda. Keling, buning sabablarini o'rganib ko'ramiz:
Sehr-jodu. Afsuski, bugun shariatimiz qat'iy man etgan sehr-jodu bilan shug'ullanayotgan kimsalar ko'payib boryapti. Sehr bor narsa. Baqara surasining 1g'2-oyatida Alloh taolo Bobil shahriga Horut va Morut nomli ikki farishtani sinov tariqasida tushirgani, ular: “Biz faqatgina sinov (vositvsi) miz, (bizga ishonib) kofir bo'lib qolma!” deb ogohlantirgani bayon etilgan.
Shariat man etgan har bir narsaning zamirida ulkan hikmat mujassam ekani bugun yana ham yaqqolroq namoyon bo'lmoqda. Birgina misol, Islom ta'limotida behuda suratga tushaverish durust emasligi aytiladi. Bugun aksariyat sehrgarlar odamlarning suratiga qarab, ularni jodu qilishmoqda. Shunday ekan, behuda suratga tushib, tarqatavermaslik zarur.
Buzg'unchilar ta'siriga tushib qolish. Muqaddas dinimizga yot g'oyalar targ'ibotchilari yoshlari sehr-jodu orqali o'z saflariga qo'shishmoqda. Bu jarayonda ularga yoshlarning ijtimoiy tarmoqlarga qo'yayotgan suratlari qo'l kelayotganini hech kim inkor etmaydi. Shu bois suratlarni ijtimoiy tarmoqlarga behuda qo'yishdan ehtiyot bo'lish kerak.
Farzandning qarovsiz qolishi. Ota yoki ona yoxud ikkisining ham yo'qligi bola ruhiyatiga qattiq ta'sir ko'rsatadi. Ayni ana shu balog'at yoshi qiz bolaning o'ta nozik davri bo'lib, ham jismoniy, ham ruhiy tomondan o'zgarishlar bo'ladi. Individual fe'l-atvor shakllanadi. Kayfiyati tez-tez o'zgarib, qaysar, o'jar, jahldor bo'lib qoladi. Bu davrda qiz bola onasining qo'llab-quvvatlashi, e'tibori va maslahatiga muhtoj bo'ladi. Qizlarga alohida hurmat va mehr bilan munosabatda bo'lish haqida Rasulullohning ko'rsatmalari ham bor. Onalar ham donolik bilan qizlariga sirdosh bo'lib yordam berishlari zarur.
Ruhiyatidagi o'zgarishlar. Qiz bolalar hissiyotga beriluvchan bo'lgani uchun ular ko'p tushkunlikka (depressiya) tushadilar. Buning asosiy sababi, bekorchilik, bemaqsad yashash, organizmda gormonlar, moddalar almashinuvidir. Shu davrda onadan sezgirlik talab qilinadi. Olimlar banda boshiga musibat, sinovlarga duch kelganda hadislar aytilgan: “Ya Haliymu ya Aliym, ya Aliyyu ya Aziym” duosini o'qib, so'ng Rabbimizdan astoydil va chin ixlos bilan hojatlarini so'rasa, inshoalloh, U Zotning izni bilan mushkuli oson bo'ladi, deyishgan.
Ota-ona o'z farzandini eshitmasligi, u bilan samimiy suhbatdosh bo'lolmasligi yomon. Turli ijtimoiy qatlamlardan chiqqan bolaning tengdoshlari oldida o'ksib qolishining sababi, oilaviy nizo va bosimlar, qo'pol munosabat hamda bepisand muomala, pirovardida nomukammallikni his etib, shu kabi tuyg'ularni engib o'tolmaslik, muammolar oldida ojiz qolishdir. Asosiysi, masalani tashqaridan emas, ichkaridan turib asl mohiyatiga kirilmasa, o'z joniga qasd qilish ko'rsatkichlari ko'payib boraveradi.
Diniy tushunchalarning kamligi. O'z joniga qasd qilganlar Allohning taqdiridan norozi, Uning cheksiz ilohiy ne'matlariga noshukrlik qiladigan, sinovlarga sabr qilolmaydigan kimsalardir. Qur'oni karimda: “Ey imon keltirganlar! Mol-mulklaringizni o'rtada nohaq (yo'llar) bilan emangiz! O'zaro rozilik asosidagi tijorat bo'lsa, u bundan mustasno. Shuningdek, o'zlaringizni (bir-biringizni nohaq) o'ldirmangiz! Albatta, Alloh sizlarga rahm-shafqatlidir”, deyiladi (Niso surasi, 29-oyat). Oyatdagi “o'zlaringizni o'ldirmangiz!” jumlasi bir necha xil tafsir qilingan: “Bir-biringizni o'ldirishingiz o'zingizni o'ldirganingiz bilan barobardir. Zero, hammangiz bir xil dinga mansub kishilarsiz”.
“O'z joningizga o'zingiz qasd qilmangiz”. Ya'ni, hayot qiyinchiliklariga bardosh bera olmay yoki biror narsaning alamiga chidayolmay o'zini o'zi o'ldirish taqiqlanmoqda.
Imom Muslim, Imom Termiziy va boshqa muhaddis allomalar rivoyat qilishgan sahih hadislarda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam o'z joniga qasd qilib o'lgan kimsa qiyomatga qadar o'zini o'zi ana shu azob bilan azoblab yotishidan ogohlantirganlar.
O'tkinchi hoyu havas. Balog'at yoshidagi qizlarimiz sof va ishonuvchan qalbi bilan har kimning gapiga quloq solaveradilar. O'tkinchi, aldamchi his-tuyg'ularni muhabbat deb o'ylaydilar. Ba'zi qizlarimiz soddaligi oqibatida nomusi toptalgandan so'ng bugungi kundagi ijtimoiy tarmoqlardagi axloqsiz video-roliklar, bema'ni seriallarning ta'sirida serial qahramonlariga taqlid qiladilar. Dinimizda sevgi va muhabbat harom hisoblanmaydi. Ammo ikki jins orasidagi harom aloqalar, shahvoniyat ortidan ko'rlarcha ergashish emasdir. Buni shariat harom qilgan. Ikki jins o'rtasidagi aloqa va muhabbatning halol echimi – nikohdir. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam aytdilar: “Bir-birini yaxshi ko'rgan (yigit va qiz) ikkisi uchun (oradagi muhabbatni ziyoda qilishda) nikohga teng keladigan (boshqa narsa)ni topa olmaysiz”(Imom Ibn Moja va Imom Hokim rivoyati).
Biz onalar farzandlarimiz tarbiyasiga mas'ul ekanmiz, ularni bee'tibor qoldirmasligimiz lozim. Maktabdagi holatidan xabardor bo'lib turish kerak, ikki tomonlama tarbiya ishlarini hamjihatlikda olib borilishi zarur. Kimlar bilan dugona bo'layotgani, televizorda nimalar ko'rayotgani, telefonda kimlar bilan gaplashayotganini nazorat qilishimiz zarur.
Yoshlarimizning ta'lim-tarbiyasiga yanada jiddiy yondashish barchamizning burchimizdir.
Robiyaxon TOHIROVA
Shayboniylar daxmasi ziyoratgohga aylantiriladi
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
- «
- »