Jazosi juda og'ir
So'nggi yillarda jahonning barcha mamlakatlarida 14–34 yoshli o'smirlar orasida o'z joniga qasd qilish holatlari ortib boryapti. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, kuniga 3 ming kishi, har yili esa 1 mln.dan ortiq kishi o'z-o'zini o'ldiradi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti tomonidan keltirilgan ma'lumotlarga ko'ra, Lotin Amerikasi, Arab va Osiyo mamlakatlarida suitsid ko'rsatkichlari nisbatan past darajada. O'rta darajaga Shimoliy Yevropa, Shimoliy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo va Tinch okeanining G'arb qismidagi mamlakatlar kiradi. Suitsid ko'rsatkichi Sharqiy Yevropa mamlakatlarida yuqori. Shu nuqtai nazardan, rivojlangan Yevropa davlatlarida mazkur muammo o'ta dolzarb hisoblanadi.
Mutaxassislarning ta'kidlashicha, o'z joniga qasd qilish birdaniga ro'y bermaydi. O'zini o'ldirgan o'smirlarning 90 foizi qaysidir darajada ruhiyat muammosiga uchraganlardir.
Hususan, bu salbiy illat yurtimiz yoshlariga ham ta'sir o'tkazmoqda. Yaqinda ijtimoiy tarmoqlarda 12 yoshli o'quvchi qiz o'z joniga qasd qilgani haqida xabar tarqaldi. Ilgariroq esa 17 yoshli qiz ham o'zini o'ldirgani aytilgan edi. Bu qarorga kelgunicha u qizlarning qalbida nimalar o'tgani o'ziga ayon. Negadir aksar suitsid holatlari balog'at ostonasidagi yoshlarda ko'p uchramoqda. Keling, buning sabablarini o'rganib ko'ramiz:
Sehr-jodu. Afsuski, bugun shariatimiz qat'iy man etgan sehr-jodu bilan shug'ullanayotgan kimsalar ko'payib boryapti. Sehr bor narsa. Baqara surasining 1g'2-oyatida Alloh taolo Bobil shahriga Horut va Morut nomli ikki farishtani sinov tariqasida tushirgani, ular: “Biz faqatgina sinov (vositvsi) miz, (bizga ishonib) kofir bo'lib qolma!” deb ogohlantirgani bayon etilgan.
Shariat man etgan har bir narsaning zamirida ulkan hikmat mujassam ekani bugun yana ham yaqqolroq namoyon bo'lmoqda. Birgina misol, Islom ta'limotida behuda suratga tushaverish durust emasligi aytiladi. Bugun aksariyat sehrgarlar odamlarning suratiga qarab, ularni jodu qilishmoqda. Shunday ekan, behuda suratga tushib, tarqatavermaslik zarur.
Buzg'unchilar ta'siriga tushib qolish. Muqaddas dinimizga yot g'oyalar targ'ibotchilari yoshlari sehr-jodu orqali o'z saflariga qo'shishmoqda. Bu jarayonda ularga yoshlarning ijtimoiy tarmoqlarga qo'yayotgan suratlari qo'l kelayotganini hech kim inkor etmaydi. Shu bois suratlarni ijtimoiy tarmoqlarga behuda qo'yishdan ehtiyot bo'lish kerak.
Farzandning qarovsiz qolishi. Ota yoki ona yoxud ikkisining ham yo'qligi bola ruhiyatiga qattiq ta'sir ko'rsatadi. Ayni ana shu balog'at yoshi qiz bolaning o'ta nozik davri bo'lib, ham jismoniy, ham ruhiy tomondan o'zgarishlar bo'ladi. Individual fe'l-atvor shakllanadi. Kayfiyati tez-tez o'zgarib, qaysar, o'jar, jahldor bo'lib qoladi. Bu davrda qiz bola onasining qo'llab-quvvatlashi, e'tibori va maslahatiga muhtoj bo'ladi. Qizlarga alohida hurmat va mehr bilan munosabatda bo'lish haqida Rasulullohning ko'rsatmalari ham bor. Onalar ham donolik bilan qizlariga sirdosh bo'lib yordam berishlari zarur.
Ruhiyatidagi o'zgarishlar. Qiz bolalar hissiyotga beriluvchan bo'lgani uchun ular ko'p tushkunlikka (depressiya) tushadilar. Buning asosiy sababi, bekorchilik, bemaqsad yashash, organizmda gormonlar, moddalar almashinuvidir. Shu davrda onadan sezgirlik talab qilinadi. Olimlar banda boshiga musibat, sinovlarga duch kelganda hadislar aytilgan: “Ya Haliymu ya Aliym, ya Aliyyu ya Aziym” duosini o'qib, so'ng Rabbimizdan astoydil va chin ixlos bilan hojatlarini so'rasa, inshoalloh, U Zotning izni bilan mushkuli oson bo'ladi, deyishgan.
Ota-ona o'z farzandini eshitmasligi, u bilan samimiy suhbatdosh bo'lolmasligi yomon. Turli ijtimoiy qatlamlardan chiqqan bolaning tengdoshlari oldida o'ksib qolishining sababi, oilaviy nizo va bosimlar, qo'pol munosabat hamda bepisand muomala, pirovardida nomukammallikni his etib, shu kabi tuyg'ularni engib o'tolmaslik, muammolar oldida ojiz qolishdir. Asosiysi, masalani tashqaridan emas, ichkaridan turib asl mohiyatiga kirilmasa, o'z joniga qasd qilish ko'rsatkichlari ko'payib boraveradi.
Diniy tushunchalarning kamligi. O'z joniga qasd qilganlar Allohning taqdiridan norozi, Uning cheksiz ilohiy ne'matlariga noshukrlik qiladigan, sinovlarga sabr qilolmaydigan kimsalardir. Qur'oni karimda: “Ey imon keltirganlar! Mol-mulklaringizni o'rtada nohaq (yo'llar) bilan emangiz! O'zaro rozilik asosidagi tijorat bo'lsa, u bundan mustasno. Shuningdek, o'zlaringizni (bir-biringizni nohaq) o'ldirmangiz! Albatta, Alloh sizlarga rahm-shafqatlidir”, deyiladi (Niso surasi, 29-oyat). Oyatdagi “o'zlaringizni o'ldirmangiz!” jumlasi bir necha xil tafsir qilingan: “Bir-biringizni o'ldirishingiz o'zingizni o'ldirganingiz bilan barobardir. Zero, hammangiz bir xil dinga mansub kishilarsiz”.
“O'z joningizga o'zingiz qasd qilmangiz”. Ya'ni, hayot qiyinchiliklariga bardosh bera olmay yoki biror narsaning alamiga chidayolmay o'zini o'zi o'ldirish taqiqlanmoqda.
Imom Muslim, Imom Termiziy va boshqa muhaddis allomalar rivoyat qilishgan sahih hadislarda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam o'z joniga qasd qilib o'lgan kimsa qiyomatga qadar o'zini o'zi ana shu azob bilan azoblab yotishidan ogohlantirganlar.
O'tkinchi hoyu havas. Balog'at yoshidagi qizlarimiz sof va ishonuvchan qalbi bilan har kimning gapiga quloq solaveradilar. O'tkinchi, aldamchi his-tuyg'ularni muhabbat deb o'ylaydilar. Ba'zi qizlarimiz soddaligi oqibatida nomusi toptalgandan so'ng bugungi kundagi ijtimoiy tarmoqlardagi axloqsiz video-roliklar, bema'ni seriallarning ta'sirida serial qahramonlariga taqlid qiladilar. Dinimizda sevgi va muhabbat harom hisoblanmaydi. Ammo ikki jins orasidagi harom aloqalar, shahvoniyat ortidan ko'rlarcha ergashish emasdir. Buni shariat harom qilgan. Ikki jins o'rtasidagi aloqa va muhabbatning halol echimi – nikohdir. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam aytdilar: “Bir-birini yaxshi ko'rgan (yigit va qiz) ikkisi uchun (oradagi muhabbatni ziyoda qilishda) nikohga teng keladigan (boshqa narsa)ni topa olmaysiz”(Imom Ibn Moja va Imom Hokim rivoyati).
Biz onalar farzandlarimiz tarbiyasiga mas'ul ekanmiz, ularni bee'tibor qoldirmasligimiz lozim. Maktabdagi holatidan xabardor bo'lib turish kerak, ikki tomonlama tarbiya ishlarini hamjihatlikda olib borilishi zarur. Kimlar bilan dugona bo'layotgani, televizorda nimalar ko'rayotgani, telefonda kimlar bilan gaplashayotganini nazorat qilishimiz zarur.
Yoshlarimizning ta'lim-tarbiyasiga yanada jiddiy yondashish barchamizning burchimizdir.
Robiyaxon TOHIROVA
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
