Sayt test holatida ishlamoqda!
10 Yanvar, 2025   |   10 Rajab, 1446

Toshkent shahri
Tong
06:24
Quyosh
07:48
Peshin
12:36
Asr
15:32
Shom
17:16
Xufton
18:35
Bismillah
10 Yanvar, 2025, 10 Rajab, 1446

Farzand tarbiyasi

9.01.2019   5954   5 min.
Farzand tarbiyasi

Farzand insonga Alloh taolo tomonidan berilingan ulug‘ ne’matlarning biridir. Har bir ne’matning shukronasi bo‘lganidek, farzand ne’matining shukronasi esa har bir ota-ona farzandlariga chiroyli ta’lim-tarbiya va odob-axloq berishligidir.

Aslida ota-ona uchun farzandning kamolini ko‘rishdan ko‘ra kattaroq quvonch va baxt yo‘q. Shunday ekan, farzandlarini kamolot sari eltuvchi yo‘lga yo‘llash ularning vazifasidir.

Alloh taolo siz bilan bizga farzand ne’matini berganda katta xursandchilik bilan kutib oldik. Endi farzandlarimizni shunday tarbiya qilaylikki, hayotligimizda va hayotdan ko‘z yumganimizdan keyin ham bizga rahmat olib beradigan bo‘lsin.

Chunki farzand otaning siridir. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Biz odam bolalarini,(insonni) azizu mukarram qildik” – deb marhamat qiladi. (Isro, 70). Haqiqatdan ham, go‘dak yorug‘ dunyoga kelayotgandayoq, Alloh taolo unga juda bebaho ne’matlar ato etgan bo‘ladi. Keyin uni tarbiya qilib, asrab avaylab, voyaga yetkazish ota-onaning muqaddas burchi hisoblanadi. Inson irqi, millatidan qat’iy nazar, miysoq kunida Alloh taologa keltirgan azaliy iymon bilan tug‘iladi. Barchamizga ma’lumki, Al-miysoqda Odam alayhissalomdan to qiyomat kunigacha dunyoga keladigan insonlarning ruhlari saf tortib turganlarida, “Men sizlarning Robbingiz emasmanmi?” − deb so‘ragan. Shunda hammamiz bir ovozdan: “Imon keltirdik, tasdid etdik”, deya javob qilganmiz (A’rof, 172).

Masalan asalarini olaylik, uning ruhiga: “Qanotingni ochib, ucha boshlaganingdan to umringni oxirigacha bandalar uchun shifobaxsh ne’mat asal to‘playsan”, deb ilohiy tarbiyat berilgan. Asalari shu vazifani mukammal ado etadi, uyaga kiraverishda ikki qorovul har bir ishchi arini hidlab ko‘rayotganini kuzatamiz. Mabodo birortasi harom narsadan iste’mol qilgan bo‘lsa, o‘ng tarafdagi ari uni aniqlagach, chap tarafdagisiga ishora qiladi. U ham tasdiqlasa, bo‘ynini tishlab uzib yerga tashlab yuborishadi. Parvardigor, bandalarim harom yeb qo‘ymasinlar, aks holda, iymonlari zaiflashadi, bola chaqalarning tarbiyasiga putur yetadi, deb sizu bizga shunday ibrat maktabini yaratib qo‘ygan. Yoki endigina tuxumdan chiqqan ikki jo‘jaga e’tibor qiling, biri tovuq, ikkinchisi o‘rdak jo‘jasi. Ma’lum muddatdan so‘ng o‘rdak suvga intiladi, tovuq jo‘jasi esa quruqlikda qoladi. Ajabo, jo‘jalarga tuxumdan chiqiboq bu taxlit harakatni kim o‘rgatdi ekan? Albatta, bu butun borliqni yaratgan Allohni ishi.

Inson bolasining tarbiyasi tug‘ilgandan to so‘nggi nafasigacha davom etaveradi. Bolani Rasululloh s.a.v. va u zotning ahli baytlarining muhabbatiga, Qur’on tilovatiga odatlantirish ham imoniy tarbiyaning bir qismidir. Yosh bolalarga imoniy tarbiya berish davomida aqllari yetadigan so‘zlarni aytish lozimdir. Bir so‘z bilan aytganda Tarbiyada tanaffus bo‘lmaydi. Chunki inson unutuvchi, uning dushmani shayton esa unuttiruvchidir. Alloh taolo Qur’oni karimda qiyomat kuni har bir ne’mat xususida so‘ralishimizni marhamat qilgan. Farzand tarbiyasi borasida ham xuddi shunday. Ota-ona o‘z farzandining insonlar bilan xushmuomalada bo‘lishi, rostgo‘y, omonatdor, kattalarga hurmat va kichiklarga shafqatli bo‘lishi uchun mas’uldirlar. Farzandining yomon xulq va so‘zlardan, qabih ish va yomon odatlardan pok bo‘lishi uchun ham ota-ona javobgardir. Avlodlarimizni sog‘lom, aqlli, odobli qilib tarbiyalashimiz har birimizning muqaddas burchimizdir. Bu o‘rinda shuni ta’kidlash joizki, agar kishi o‘zi tarbiyalangan bo‘lmasa, farzandiga o‘zi o‘rnak bo‘lolmasa, aytgan gaplariga o‘zi amal qilmasa, u hech qanday natijaga erisha olmaydi.

Mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki yillaridanoq, ma’naviy tarbiyaga alohida e’tibor berilmoqda. Farzandlarimizni yoshlikda jismoniy mehnatga ko‘niktirish, tanini sog‘lom qilib voyaga yetkazish, odob ahloqli, ma’rifatli qilib tarbiyalash, ozodalik, pokizalik, shaxsiy tozalik, ota-ona hurmati, Vatanga hurmat, e’tiqodining mustahkamligi, ayniqsa turli buzg‘unchi diniy oqimlarga aralashib, natijada noto‘g‘ri aqida bilan ongining zaharlanib qolmasligiga alohida e’tibor qaratmoq lozim. Yuqorida inson azizu mukarram qilib yaratilgani aytib o‘tildi. Inson nimasi bilan sharofatli, aziz bo‘ldi? Inson ilm sababidan sharofatli hisoblanadi. Bugungi kunda farzandlarimizni dunyoviy ilmlar sohibi va hunarli bo‘lishiga targ‘ib qilar ekanmiz, Hazrati Ali (karrama Allohu vajhahu.)ning: “Bolalaringizga kelajak davr ilmini o‘rgatingiz, chunki ular sizning davringizdan boshqa davrda dunyoga kelishadi” degan ko‘rsatmalarini eslash muhim. Shu o‘rinda Hazrati Navoiy bobomizning bir so‘zlarini keltirishni lozim topdim:

Urug‘ yerga tushib, chechak bo‘ldi,

qurt jondan kechib, ipak bo‘ldi.

Lola tuxumicha g‘ayrating yo‘qmi,

Ipak qurticha himmating yo‘qmi?

Bizlar ham farzand tarbiyalashda, Vatanga sadoqatli bo‘lib, elga beminnat xizmat qilishda g‘ayrat qilaylik va himmat ko‘rsataylik.

 

Ma’rufxon Aloxodjayev

Namangan shahar “Abdulqodir qori”

jome masjidi imom-xatibi

Maqolalar
Boshqa maqolalar

Duolarning ta’sirlari bayoni

10.01.2025   1464   10 min.
Duolarning ta’sirlari bayoni

 - 58وَلِلدَّعَوَاتِ تَأْثِيرٌ بَلِيغٌ وَقَدْ يَنْفِيهِ أَصْحَابُ الضَّلاَلِ

 

Ma’nolar tarjimasi: Duolarning yetuk ta’siri bordir, gohida adashganlar uni inkor qiladilar.


Nazmiy bayoni:

Duolarning yetuk ta’sirlari bor,
Adashganlargina qilarlar inkor.


Lug‘atlar izohi:

لِ – jor harfi فِي ma’nosida kelgan.

دَعَوَاتِ – kalimasi دَعْوَةٌ ning ko‘plik shakli bo‘lib, lug‘atda “iltijolar” ma’nosini anglatadi. Jor va majrur mubtadosidan oldin keltirilgan xabardir.

تَأْثِيرٌ – xabaridan keyin keltirilgan mubtado.

بَلِيغٌ – sifat. Ushbu kalimada duoning ta’sirga sabab ekaniga ishora bor. Chunki ta’sir, aslida, Alloh taoloning yaratishi bilan vujudga keladi.

وَ – “holiya” ma’nosida kelgan.

قَدْ – “taqliliya” (cheklash) ma’nosida kelgan.

يَنْفِيهِ – fe’l va maf’ul. نَفِي kalimasi lug‘atda “bir chetga surib qo‘yish” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.

اَصْحَابُ – foil. Bu kalima صَاحِب ning ko‘plik shakli bo‘lib, “lozim tutuvchilar” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.

الضَّلاَلِ – muzofun ilayh. Ushbu izofada لِ jor harfi muqaddar bo‘lgan[1]. “Zalolat” kalimasi “to‘g‘ri yo‘ldan adashish” ma’nosida ishlatiladi.

 

Matn sharhi:

Duo lug‘atda “iltijo”, “o‘tinch” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa “banda o‘zining faqirligini, hojatmandligini va muteligini hamma narsaga qodir bo‘lgan Alloh taologa izhor qilib, manfaatlarni jalb qilishni va zararlarni daf qilishni so‘rashi, duo deb ataladi”[2].

Mo‘min bandalarning qilgan duolarida o‘zlariga ham, agar marhumlar haqlariga duo qilayotgan bo‘lsalar, ularga ham manfaatlar yetadi. Duolarning ta’siri borligini adashgan kimsalargina inkor qiladilar. Matndagi “zalolatdagilar” degan so‘zdan mo‘taziliy toifasi ko‘zda tutilgan. Chunki mo‘taziliy toifasi bu masalada ham Ahli sunna val-jamoa e’tiqodiga zid da’volarni qilgan.

Duolarning ta’sirini inkor etadiganlar bir qancha dalillarni keltirishgan. Masalan, oyati karimalarda har bir insonga o‘zi qilgandan boshqa narsa yo‘qligi bayon qilingan:

“Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur”[3].

Boshqa bir oyatda esa kishi o‘zining qilgan yaxshi ishlari tufayli mukofotga erishsa, yomon qilmishlari sababli jazolanishi bayon etilgan:

“Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir”[4].

Ushbu oyati karimalarda har bir kishining ko‘radigan manfaatlari boshqalarning qilgan duo va xayrli ishlaridan emas, faqat o‘zining qilgan ishlaridan bo‘lishi bayon qilingan, bu esa duolarning ta’siri yo‘qligiga dalolat qiladi, – deyishgan.


Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilarga raddiyalar

Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilar keltirishgan yuqoridagi va undan boshqa dalillariga batafsil javoblar berilgan. “Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy” kitobida quyidagicha javob kelgan: "Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur" ma’nosidagi oyatda bayon qilinganidek, haqiqatda inson o‘z sayi-harakati va yaxshi fe’l-atvori bilan do‘stlar orttiradi, uylanib bola-chaqali bo‘ladi, insonlarga mehr-muhabbat ko‘rsatadi va ko‘plab yaxshi ishlarni amalga oshiradi. Shunga ko‘ra insonlar uni yaxshilik bilan eslab, unga Alloh taolodan rahmat so‘rab duo qilsalar, toat-ibodatlarning savoblarini unga hadya qilsalar, bularning barchasi birovning emas, aslida, o‘z sayi-harakatining natijasi bo‘ladi.

Ikkinchi dalil bo‘lgan "Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir", ma’nosidagi oyat ham yuqoridagi kabi oyat bo‘lib, har bir kishi o‘zining qilgan yaxshi ishining samarasini ko‘radi, qilgan ma’siyatiga ko‘ra jazolanadi, kabi ma’nolarni ifodalaydi. (Ya’ni “har kim ekkanini o‘radi”, deyilgani kabi)”[5].

Shuningdek, duo qilishning foydasi bo‘lmaganida mag‘firat so‘rashga buyruq ham bo‘lmasdi. Qur’oni karimda esa mag‘firat so‘rashga buyurilgan:

“Bas, (ey Muhammad!) Allohdan o‘zga iloh yo‘q ekanini biling va o‘z gunohingiz uchun hamda mo‘min va mo‘minalar(ning gunohlari) uchun mag‘firat so‘rang!”[6].

Shuningdek, vafot etib ketgan kishilar haqiga qilingan duolarda manfaat bo‘lmaganida, ularni eslab duo qilganlar Qur’oni karimda madh etilmasdi:

“Ulardan keyin (dunyoga) kelganlar: “Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin, iymon keltirganlarga (nisbatan) qalbimizda nafrat (paydo) qilmagin. Ey, Robbimiz, albatta, Sen shafqatli mehribonsan”, – derlar”[7].

Shuningdek, vafot etganlarga janoza namozini o‘qish tiriklar zimmasiga vojib qilingan. Janoza namozida esa sano va salovot aytish bilan birgalikda “Ey Allohim, bizlarning tiriklarimizni ham, o‘liklarimizni ham mag‘firat qilgin”, ma’nosidagi duo o‘qiladi.

Mazkur dalillarning barchasida duolarning ta’siri borligi ko‘rinib turibdi. Shuning uchun inson vafotidan keyin ham o‘z haqiga xayrli duolar qilinishiga sabab bo‘ladigan yaxshi amallarni qilishi lozim.

Duo qilish bandaga foyda keltiradigan va undan zararlarni daf qiladigan eng kuchli sabablardan ekani Qur’oni karimda ham, hadisi shariflarda ham bayon qilingan:

“Parvardigoringiz: “Menga duo qilingiz, Men sizlar uchun (duolaringizni) ijobat qilay!” – dedi. Albatta, Menga ibodat qilishdan kibr qilgan kimsalar yaqinda tuban holatda jahannamga kirurlar”[8].

Ibn Kasir rahmatullohi alayh ushbu oyat haqida: “Alloh taolo bandalarini O‘ziga duo qilishga da’vat etgan va O‘z fazlu marhamati bilan qilgan duolarini albatta ijobat etishga kafolat bergan”, – degan. Oyati karimaning davomidagi “ibodatdan kibr qilganlar” esa Alloh taologa duo qilishdan takabburlik qilgan kimsalar deya tafsir qilingan. Hadisi shariflarda duoning qazoni qaytarishga sabab qilib qo‘yilgani bayon etilgan:

عَنْ سَلْمَانَ الْفَارْسِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قال لَا يَرُدُّ القَضاءَ إلا الدُّعاءُ وَ لَا يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ إِلاَّ الْبِرُّ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ

Salmon Forsiy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Qazoni faqatgina duo qaytaradi, umrni faqatgina yaxshilik ziyoda qiladi”, – dedilar (Termiziy rivoyat qilgan).

Sharh: Ushbu hadisda duoning bajariladigan ishlarga bog‘lab qo‘yilgan qazoni qaytarish sabablaridan ekani bayon qilingan. Zero, Alloh taolo amalga oshadigan barcha narsalarga azaliy sabablarni tayin qilib qo‘ygan. Solih amallar saodatga erishish uchun azaliy sabablar bo‘lsa, yomon amallar badbaxt bo‘lish uchun azaliy sabablardir. Shuningdek, yaxshilik, go‘zal xulqli bo‘lish, qarindoshlik aloqalarini uzmaslik kabi amallar ham azaliy sabablar qatoriga kiradi. Ana shunday azaliy sabablar yuzaga chiqarilgan paytda o‘sha sababga bog‘langan ishlar ham yuzaga chiqadi.

Imom Tahoviy[9] rahmatullohi alayh “Aqidatut Tahoviya” asarida quyidagilarni yozgan: “Tiriklarning duo va sadaqalarida o‘liklar uchun manfaatlar bordir. Alloh taolo duolarni qabul qiladi va xojatlarni ravo qiladi (deb e’tiqod qilamiz)”.


Keyingi mavzu:
Dunyoning yo‘qdan bor qilingani bayoni.

 


[1] Bu haqidagi ma’lumot 53-baytning izohida bayon qilindi.

[2] Doktor Ahmad Farid. Bahrur-Roiq. – Iskandariya: “Dorul Majd”, 2009. – B. 105.

[3] Najm surasi, 39-oyat.

[4] Baqara surasi, 286-oyat.

[5] Muhammad Anvar Badaxshoniy. Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy. – Karachi: “Zamzam babilsharz”, 1415h. – B. 192.

[6] Muhammad surasi, 19-oyat.

[7] Hashr surasi, 10-oyat.

[8] G‘ofir surasi, 60-oyat.

[9] Abu Ja’far Ahmad ibn Muhamad ibn Salama Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 239 yilda Misrning “Toha” shaharchasida tug‘ilgan.

Imom Tahoviy hanafiy mazhabidagi mo‘tabar olimlardan bo‘lib, “Sihohi sitta” mualliflari bilan bir asrda yashab faoliyat yuritgan. Bu zot haqida ulamolar ko‘plab maqtovli so‘zlarni aytganlar. Jumladan Suyutiy “Tobaqotul Huffoz” asarida: “Imom Tahoviy alloma, hofiz, go‘zal tasnifotlar sohibidir”, – degan. Zahabiy: “Kimki ushbu imomning yozgan asarlariga nazar solsa, bu zotning ilm  darajasi yuqori, ma’rifati keng ekaniga amin bo‘ladi”, – degan.

Imom Tahoviy tafsir, hadis, aqida, fiqh va siyratga oid ko‘plab asarlar yozib qoldirgan. Ularning ayrimlari quyidagilardir:

1. Ahkamul Qur’an (Qur’on hukmlari);

2. Sharhu ma’onil osor ( Asarlarning ma’nolari sharhi);

3. Aqidatut Tahoviya (Tahoviy aqidasi);

4. Bayonu mushkilil osor (Asarlarning mushkilotlari bayoni);

5. Sharhu jomeis sag‘ir (Jomeus sag‘ir sharhi);

Imom Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 321 yilda Misrda vafot etgan.