Ochiq dars: sajdai sahvga oid muhim masalalar
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida 2018 yil 27 noyabr kuni “Aqoid va fiqhiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi Jo‘raboyev Habibulloh domlaning 201-guruhga fiqh fanidan “Sahv sajdasi” mavzuida ochiq darsi bo‘lib o‘tdi.
Jo‘raboyev Habibulloh domla ochiq darsda yangi mavzuni Burhoniddin Marg‘inoniy rahimahullohning “al-Hidoya” asari va uning mo‘tabar sharhlari asosida yoritib berdi. Shu bilan birga mavzuga oid har bir fiqhiy masalani aqliy va naqliy dalillar bilan tushuntirib o‘tdi. O‘qituvchi ochiq darsda pedagogik usullar va ko‘rgazmali qurollardan unumli foydalanib, darsni samarali tashkil etdi.
Ma’lumki ibodatlar, xususan musulmon kishi zimmasidagi eng buyuk ibodat namozning ham o‘z farz, vojib, sunnat va mustahablari bor. Ularning barchasiga amal qilgan holda namozni ado etish namozxonga ulkan ajrlarni taqdim etadi. Biroq ushbu amallardan birontasini tark qilish o‘z darajasiga qarab turli hukmlarni keltirib chiqaradi. Masalan namozning farzlaridan biri qasdan yoki unutib tark etilsa, ushbu namozni qayta o‘qish farz, sunnat tark etilganda namozni qayta o‘qish sunnat hisoblanadi. Vojibni tark qilish esa bu ikkisidan biroz farq qiladi. Chunki vojib qasdan tark etilsa, namozni qayta o‘qish vojibdir. Lekin namozdagi vojib amallardan biri unutib qoldirilsa yoki tark etilsa, namozning oxirida sajdai sahv qilish vojib bo‘ladi. Quyida ushbu sajda haqidagi ba’zi ma’lumotlarni keltirib o‘tiladi.
“Sahv” so‘zi lug‘atda “unutish” ma’nosini anglatadi. Namozda ma’lum bir amallar unitilsa, undan hosil bo‘lgan nuqsonni sahv sajdasi qilish bilan to‘g‘rilab olish imkoni bor. Bu ham islom yengillik dini ekani hamda Alloh taolo musulmonlarga mehribonligining yorqin dalili hisoblanadi.
Namozda xato qilgan odam uni yana qaytarib o‘qib o‘tirmay ikki marta ortiqcha sajda qilib qo‘yish bilan uni to‘g‘rilash va tuzatish imkoni bo‘ladi.
Abu Hurayra (r.a) dan rivoyat qilinadi. “Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: “Birortangiz turib namoz o‘qiy boshlasa, albatta, shayton kelib uni adashtira boshlaydi, hattoki u qancha namoz o‘qiganini bilmay qoladi. Biringizda qachon shunday holat ro‘y bersa, o‘tirgan holida ikki marta sajda qilsin” dedilar. Hanafiy mazhabi ulamolari mana shu rivoyatdagi “sajda qilish”, degan amr e’tiboridan sahv sajdasini qilish vojib deganlar.
Ulamolarimiz yana qo‘yidagilarni aytadilar: Sajdai sahv lozim bo‘lganda uni qilmagan namozxon gunohkor bo‘ladi. Ammo namozi botil bo‘lmaydi. Sajdai sahv imomga ham, yolg‘iz namoz o‘qiyotgan insonga ham vojib bo‘ladi. Lekin imomga iqtido qilib namoz o‘qiyotgan inson xatoga yo‘l qo‘ysa, unga sajdai sahv vojib bo‘lmaydi. Chunki u o‘zicha sajdai sahv qilsa, imom qilmagan ishni qilgan hisoblanadi. Bu esa o‘z imomiga xilof qilishdir.
Agar imom sahvga yo‘l qo‘ysa, unga iqtido qilgan shaxs ham ham, iqtidoni qachon boshlaganidan qat’i nazar, unga qo‘shilib sajdai sahv qiladi. Agar ushbu o‘rinda imom sajdai sahv qilmasa, muqtadiy ham qilmaydi.
Mavzuga doir ba’zi fiqhiy masalalar:
- Xato bilan sajdai sahv vojib bo‘lishi borasida farz va nafl, juma va hayit namozlari barobardir. Biroq katta jamoat yig‘ilgan jamoatlarda fitnani oldini olish uchun sajdai sahv tark qilinadi. (“Durrul Muxtor” va “Raddul Muhtor”)
- Imom shakka tushgan o‘rinlarda qavmning harakatlarini kuzatib holatni to‘g‘rilab olishda hech shak yo‘qdir (“Raddul Muhtor”)
- Zam sura o‘qimay rukuga ketsa, rukudan qaytib zam sura qiladi va rukuni qaytadan bajaradi hamda oxirida sajdai sahv qiladi.
- Avvalgi qa’dada tashahhudga “Allohumma solli ala Muhammad” so‘zini ziyoda qilish bilan sajdai sahv vojib bo‘ladi (“Fatavoi hindiyya”)
- Birinchi qa’dada tashahhudni takror o‘qish bilan sajdai sahv vojib bo‘ladi, ikkinchi qa’dada esa yo‘q (“Fatavoi hindiya”)
- Namozdagi turli tasbeh va zikrlarni, hatto tashahhudni jahriy o‘qib qo‘yish bilan sajdai sahv vojib bo‘lmaydi (“Raddul Muhtor” va “Fatavoi hindiyya”).
Sahv sajdasi soqit bo‘ladigan hollar:
- Agar bomdod namozini o‘qiyotganda vaqt ziq bo‘lib, quyosh chiqish ehtimoli bo‘lsa yoki asr namozida vaqt kam bo‘lib quyosh botish ehtimoli bo‘lsa, sajdai sahv tark qilinadi.
- Agar imom juma yoki hayit namozlarida sahvga yo‘l qo‘ysa, jamoatga tashvish tug‘dirmaslak uchun sajdai sahv tark qilinadi.
- Imomga iqtido qilgan kishi ham o‘z xatosi uchun sajdai sahv qilmaydi, balki imom sajdai sahv qilsa, sajda qiladi.
- Agar namozxon sahv sajdasini qilayotib adashsa, bu uchun sajdai sahv qilmaydi.
- Agar sajdai sahv qilishdan oldin namozni davom ettirishga mone bo‘ladigan amal qilsa, gapirsa, kulsa, qasddan tahoratini buzsa, masjiddan chiqsa, sajdai sahv soqit bo‘ladi.
“Aqoid va fiqhiy fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi
Ya. Razzaqov
O‘zbekiston olimlari Bobur va Boburiylarning Pokistondagi merosini tadqiq etmoqda
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
