Bismillahir Rohmanir Rohiym
“Badgumon bo‘lmanglar, badgumonlik eng yolg‘on so‘zdir, tirnoq ostidan kir qidirmanglar, bir-biringizga hasad qilmanglar, bir-biringizdan arazlamanglar va nafratlanmanglar, aka-uka tutinib, Allohning (solih) bandalari bo‘linglar”, dedilar (Imom Buxoriy rivoyati).
* * *
“Yo‘l bo‘yida o‘tirishdan saqlaninglar. Agar o‘tirsangiz, uning haqqini ado etinglar”, dedilar. Sahobalar: “Yo Rasululloh, yo‘lning haqqi nima?”, deyishdi Rasululloh: “Ko‘zni nomahramlarga qaratishdan tiyish, o‘tuvchilarga aziyat bermaslik, salomga alik olish, yaxshilikka buyurib, yomonliklardan , dedilar (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
* * *
“Ikki zaifning – ayol kishining va yetimning molidan uzoq bo‘lishingizni vasiyat qilaman”, dedilar (Imom ibn Moja rivoyati).
* * *
“Allohga taqvo qiling, besh vaqt namozlaringizni o‘qing, Ramazon oyi ro‘zasini tuting, mollaringiz zakotini nafsingiz shod bo‘lgan holda bering, boshliqlaringiz buyrug‘iga itoat qiling, shunda Robbingiz jannatiga kirasizlar” (Imom Hokim rivoyati).
* * *
“Mazlumning duosidan qo‘rqinglar. Chunki u bilan Alloh o‘rtasida to‘siq-parda bo‘lmaydi” (Imom Termiziy rivoyati).
* * *
“Haromdan taqvo qil, odamlarning eng obidi bo‘lasan. Alloh senga taqsimlab qo‘ygan rizqdan rozi bo‘l, odamlarning eng badavlati bo‘lasan. Qo‘shningga yaxshilik qil, mo‘min bo‘lasan. O‘z nafsingga yaxshi ko‘rgan narsangni odamlar uchun ham yaxshi ko‘r, musulmon bo‘lasan. Kulgini ko‘paytirma, chunki ko‘p kulgi qalbni o‘ldiradi” (Imom Ahmad rivoyati).
* * *
“Kibrdan chetlaninglar, chunki banda takabburlikda bardavom bo‘lsa, Alloh taolo farishtalariga: «Bandamni gerdayib yuruvchilar sirasidan qilib yozinglar», deb aytadi” (Ibn Adiy rivoyati).
“O‘zingizga yaxshi ko‘rgan narsani boshqalar uchun ham yaxshi ko‘ring” (Imom Buxoriy rivoyati).
* * *
“Odamlar haqida yomon gumon qilishdan saqlaninglar” (Imom Ahmad, Imom Bayhaqiy rivoyati).
* * *
“Ummatim ustida qo‘rqadigan narsamning eng qo‘rqinchlisi qorni kattalashib, uyquda bardavom bo‘lib, dangasa bo‘lib, keyin imoni zaiflashib qolishidir” (Imom Doraqutniy rivoyati).
* * *
“Alloh senga farz qilgan narsalarni ado etgin, insonlarning eng ibodatlisi bo‘lasan. Alloh harom qilgan narsalardan o‘zingni chetda tut, insonlarning eng taqvolisi bo‘lasan. Alloh taqsimlab qo‘ygan rizqqa rozi bo‘l, insonlarning eng badavlati bo‘lasan” (Ibn Adiy rivoyati).
* * *
“Farzandlaringizni uch xislatga chorlab odob beringlar: payg‘ambarlaringizni yaxshi ko‘rish, u zot xonadon ahllarini yaxshi ko‘rish va Qur’on qiroat qilish. Chunki Qur’on homillari (ya’ni, yod olib doim o‘qib yurganlar) soya yo‘q kunda Allohning soyasi ostida payg‘ambar va sof kishilar bilan birga bo‘lishadi” (Imom Daylamiy rivoyati).
* * *
“Ijobat qilinishiga ishongan holda Allohga duo qilinglar. Bilingki, Alloh taolo qalbi g‘ofil, beparvo kishilarning duosini qabul etmaydi” (Imom Termiziy rivoyati).
* * *
“Agar biror ish qilishni xohlasang, oqibatini tadabbur qil. Agar yaxshi bo‘lsa, uni bajar. Agar yomon bo‘lsa, undan to‘xta” (Ibn Muborak rivoyati).
* * *
“Agar sizlardan biringiz taom tanovul qiladigan bo‘lsa, o‘ng qo‘li bilan ovqatlansin. Biror ichimlik ichadigan bo‘lsa, o‘ng qo‘li bilan ichsin. Biror narsa oladigan bo‘lsa, o‘ng qo‘li bilan olsin. Biror narsa beradigan bo‘lsa ham, o‘ng qo‘li bilan bersin” (Imom Hasan ibn Sufyon rivoyati).
* * *
“Agar sizlardan birortangiz odamlarga imomlik qiladigan bo‘lsa, yengil o‘qisin. Chunki ularning ichida kichiklar, keksalar, zaiflar, kasallar va hojatmandlar bordir. Agar o‘zi o‘qiydigan bo‘lsa, xohlaganicha uzun qilaversin” (Imom Termiziy rivoyati).
* * *
«Agar sizlardan biringiz ovqat tanovul qiladigan bo‘lsa, Alloh ismini zikr qilsin. Agar Alloh ismini ovqat avvalida zikr qilishni unutsa, “Bismillahi ’ala avvalihi va oxirihi”, deb aytsin» (Imom Termiziy rivoyati).
* * *
“Agar sizlardan biringiz iftorlik qiladigan bo‘lsa, xurmoda ochsin, chunki u barakadir. Agar xurmo topa olmasa, suvda ochsin, chunki suv poklovchidir” (Imom Ahmad rivoyati).
* * *
“Agar sizlardan biringiz safarga chiqadigan bo‘lsa, birodarlaridan duo talab qilsin. Chunki Alloh taolo ularning duolari sababidan baraka ato etuvchidir” (Imom Ibn Asokir rivoyati).
* * *
“Biror kishi boshqa bir kishini o‘tirgan o‘rnidan turg‘izib, o‘zi o‘tirib olmasin. Lekin joy beringlar va kengayinglar” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
* * *
“Sizlar qiyomat kuni ismlaringiz va otalaringiz ismi bilan chaqirilasizlar, shuning uchun ismlaringiz chiroyli bo‘lsin” (Imom Ahmad, Imom Abu Dovud rivoyati).
* * *
“Kim duosining mustajob bo‘lishini va g‘am-tashvishdan qutulishni istasa, yordamga muhtojlarga yordam bersin” (Imom Ahmad rivoyati).
* * *
“Kishi do‘stining dinidadir. Sizlardan biringiz kim bilan do‘st bo‘layotganiga qarasin” (Imom Abu Dovud rivoyati).
* * *
“Undoq dedi va bundoq dedi deb gapirib yurishni, ko‘p savol berishni va molni behudaga sarf qilishni tark qil” (Imom Tabaroniy rivoyati).
* * *
“Osonlashtiringlar, qiyinlashtirib yubormanglar xursandlik xabarini beringlar, nafratlantirib qo‘ymanglar” (Imom Buxoriy rivoyati).
* * *
“Qayerda bo‘lsang ham, Allohga taqvo qil. Yomon amalingga yaxshisini ergashtir. Shunda yaxshisi yomonini o‘chirib yuboradi. Odamlar bilan yaxshi xulq ila muomalada bo‘l” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Davron NURMUHAMMAD
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati