Choyning tibbiy xususiyatlari va choy ichish madaniyati
Chanqaganda suv iching,
Charchaganda choy iching.
Choyning tarixidan. Choy – tea ko‘p yillik, doim yashil, tropik o‘simlik. Ba’zi mamlakatlarda choy daraxtining balandligi 3-4 metrgacha va undan ortiq bo‘lishi mumkin. Choy daraxti Xitoyda IV asrdan, Yaponiya, Koreyada IX asrdan, Indoneziyada XIX asrdan, Hindiston va Shri Lankada 1830 yillardan, Gruziyada 1840 yillardan, Rossiyada (Krasnodar o‘lkasida) 1901 yildan, Ozarbayjonda 1910 yillardan boshlab o‘stiriladi. Hindiston, Xitoy, Yaponiyada sariq va qizil choy tayyorlanadi.
Choy daraxti avgust oyidan boshlab kech kuzgacha gullaydi, mevasi oktyabr-dekabrda yetiladi.
Geografik tarqalishi. Choyning vatani Xitoy va Hindi Xitoy. Gruziya, Ozarbayjon, Qrim va Krasnodar o‘lkasining nam subtropik zonalarida 1 metrli buta holida o‘stiriladi. Qo‘llaniladigan qismi, asosan, bargi. Choy bargi yiliga bir necha marta yig‘iladi va maxsus texnologiya bo‘yicha ishlab tayyorlanadi. Kofein va boshqa alkaloidlar hamda katexinlar choyni ishlash jarayonida ajralgan chiqindisidan olinadi.
Kimyoviy tarkibi va ishlatilishi. Choy bargi tarkibida 2-5 foiz kofein, teofillin va teobromin alkaloidlar, 20-28 foizgacha oshlovchi moddalar, flavonoidlar (kemp-ferol, kversetin, giperin, kversimeritrin va boshqalar), 156-233 mg. foiz S, B1, V6 vitaminlari, nikotin va pantoten kislotalar, efir moyi va boshqa birikmalar bor. Choy ishlab chiqarish sanoati chiqindisidan kofein va oshlovchi moddalar — choy tanini olinadi. Kofein markaziy nerv sistemasini qo‘zg‘atuvchi ta’sirga ega. U tabletka va eritma holida hamda turli kompleks preparatlar tarkibida chiqariladi. Yuqumli va boshqa og‘ir kasalliklardan so‘ng yurak, nafas olish faoliyati susayishida, qon aylanishining chuqur buzilishlarida (qon tomirlar kasallanganda), nerv sistemasi charchaganda, bosh og‘riganda, narkotiklar bilan zaharlanganda va boshqa kasalliklarda organizmning umumiy tonusini ko‘taruvchi vosita sifatida qo‘llaniladi. Choy tarkibidagi oshlovchi moddalar vitamin R ta’siriga ega bo‘lib, gemorragik diatezda, organizm shishgan vaqtda, ko‘zga qon quyilganda va boshqa kasalliklarda ishlatiladi. Choy bargidan (chiqindisidan) olinadigan teofillin yurak va buyrak kasalliklarida siydik haydovchi, uning preparati eufillin — spazmolitik dori sifatida hamda bronxial astmani davolash uchun qo‘llaniladi.
Choyni «achchiq» qilib damlab ichaverish qabziyatga olib keladi. Turib qolgan damlangan qora choyni ichmaslik kerak, lekin ko‘k choyni ichish mumkin. Uning ijobiy tomoni siydik haydash xususiyatiga ega bo‘lishi bilan birga — bakteritsid ta’siriga ham ega. Ko‘k choyning shu xususiyati borligi uchun ham, og‘iz yallig‘lanishida, ichburug‘da, quyuqroq damlab ichish, yoki og‘izni chayish foydalidir.
Dunyo miqyosida Angliya aholisi choyni eng ko‘p iste’mol qiladi. Biz, o‘zbeklar ham choy ichishda inglizlardan qolishmaymiz. “Ertalab choy, peshinda choy, kechqurun shirchoy”, degan hazilomuz ibora bor. Qishning sovug‘i-yu, yozning jaziramasida eng ko‘p ichiladigan ichimlik ham choy hisoblanadi. Ha, choy bizga har doim kerak, lekin unutmang, choy – shifobaxsh ichimlik, u suv emas.
Endi o‘ylab ko‘ring, o‘sha ichimlikni chanqaganimizda ham, ovqat mahalida ham, yotishdan oldin ham ichaversak zarar qilmaydimi?
Bu savol hammaga erish tuyulishi mumkin. Ammo choy to‘g‘ri ichilgandagina davo, foydali bo‘lishini ham unutmasligimiz lozim.
Ovqatlanayotganda ko‘pchilik choy ichadi. Choyning tarkibidagi kofein, tanin moddasi esa oziq mahsulotlarda mavjud bo‘lgan foydali moddalarni parchalab yuboradi, natijada organizmda vitaminlarning, mikroelementlarning yetishmasligi yuzaga keladi. Choy bilan birga iste’mol qilinganda go‘shtning 30-70 foizi, mevalarning esa 30 foizdan ko‘pi so‘rilmaydi. Umumiy ovqatlardan ko‘radigan bo‘lsak, choy bilan iste’mol qilingan mahsulot tarkibidagi vitaminlar va temir moddasining kamida 50 foizi so‘rilmay qoladi. Bu esa inson salomatligi uchun salbiy ta’sir ko‘rsatadi, kamqonlik paydo bo‘ladi. Hozir dunyoda ko‘pchilik aholi kamqonlik bilan kasallangan.
Yurtimizda ko‘p sonli aholi, ayniqsa, ayollar va bolalar temir tanqisligidan kelib chiqadigan kasalliklarga chalinayotgani tufayli, kundalik iste’mol qiladigan nonimizga temir moddasini qo‘shish, ya’ni unni boyitish yo‘lga qo‘yilgan. Bu kamqonlikka qarshi kurashlardan biridir. Siz nonni qanday istemol qilasiz? Albatta, choy bilan. Bu esa yuqorida ta’kidlaganimizdek, temir moddasi mavjud bo‘lmagan nonni yeyish bilan barobar.
Yana ko‘pchilik yosh bolaga choy berib xatolikka yo‘l qo‘yadi. Uch yoshgacha bolalarga choy ichirish tibbiyot nuqtayi nazaridan man etilgan. Bolakayning choyiga yoki sutiga shakar qo‘shib berish ham noto‘g‘ri. Bolalarni yoshligidan to‘g‘ri ovqatlanish tartibiga e’tibor berish lozim. Agar uning organizmida temir yetishmovchiligi yuz bersa, bu keyinchalik aqliy rivojlanishdan orqada qolish xavfini ham tug‘diradi.
Salomatlik uchun kurashish yo‘lida choy ichish an’analarini o‘zgartirishimizga to‘g‘ri keladi. Ovqatlanayotganda yoki ovqatdan so‘ng 30 minutgacha choy ichmang. Choy o‘rnida boshqa ichimliklar, masalan, qaynagan yoki ma’danli suv va sharbatlar ichish maslahat beriladi. Bu malumotlar choy sog‘ligimiz kushandasi, degani emas.
Mo‘’jizaviy ko‘k choy. Ko‘k choyning organizmdagi ahamiyati katta. U ko‘plab kasalliklar uchun davo bo‘ladi. Choyga shifobaxsh ichimlik sifatida qarab, me’yorga va vaqtiga ko‘ra ichsak, salomatligimiz uchun foydadan holi emas. Ovqatlangandan 30 daqiqa keyin ichilgan choy bezarar va foydalidir. Keling, hozirgi daqiqadan e’tiboran har kungi choyimizga nisbatan yangicha munosabatni shakllantiraylik.
Inson organizmi uchun ko‘k choyning ahamiyati juda katta. Ko‘k choyning afzalligini ko‘p olimlar, xususan, yapon olimlari isbotlagan. Qora choyga nisbatan tarkibi mikroelementlarga, vitaminlarga va boshqa foydali moddalarga boy hisoblanadi. Ko‘k choy muayyan tabiiy texnologiya asosida tayyorlanib uning tarkibida kofein, tanin moddalari kam. U modda almashinuvini, jigar, buyrak va boshqa muhim organlarning ish faoliyatini yaxshilaydi, ateroskleroz kasalligining oldini oladi va davolaydi, qonni tozalaydi, qon tomirlarini kengaytiradi, qon bosimini, xolesterinni pasaytiradi, xotirani kuchaytiradi, eng yaxshi chanqovbosdi ichimliklardan biri hisoblanadi.
Ko‘k choyning shifobaxsh xususiyatlari hakida ko‘p gapirilgan. Uning ming dardga davo ekani ham ayni hakiqat. Ovqatni oson parchalaydi, hazm bo‘lishini tezlashtiradi, asabni tinchlantirishi bilan bir qatorda, kayfiyatni chehrani ochadi. Xotirani yaxshilaydi, fikrlashni ravonlashtiradi. Uning yana bir foydali xususiyati - qonni suyultiradi, tomirlarni kengaytirib, qon yurishini yaxshilaydi va eng muhimi, qondagi xiltlarni tozalaydi.
Mutaxassislar uni salomatlik va hayotiy faollik bag‘ishlovchi mo‘jizaviy ichimlik deb hisoblaydilar. Xushbo‘y ko‘k choyning vatani Xitoy bo‘lib, undan bir necha ming yillar davomida ko‘plab kasalliklarni davolovchi darmon sifatida foydalanishgan. Ko‘k choy tarkibidagi darmondorilar va mineral moddalar tufayli (R, S, V1, V3,K karotin, nikotin kislota, kalsiy, magniy, temir) kuchli antioksidant hisoblanadi, U kayfiyatni ko‘taradi, kislorod, suv va tuz almashinish jarayonini yaxshilaydi, kalillyar-qon tomirlarini mustahkamlaydi, qondagi xolesterin mikdorini kamaytiradi, organizmdagm toksin-chiqindilarni chiqaradi.
Muntazam ko‘k choy ichadigan odamlar erta qarimaydi, degan naql mavjud. Tabiiyki, ushbu ichimlikning bu kabi mo‘jizaviy xususiyatlari kosmetalogiyada ham keng qo‘llaniladi. Ko‘k choy ekstrakti ajinlar paydo bo‘lishining oldini oladi, terini namlantirib. tomir devorlarini mustahkamlaydi. U, albatta. yuz va teri kremlari, yuvinish gellari, sellyulitga qarshi vositalar va pilinglar tarkibiga kiritiladi. Ko‘k choyning nafis ifori esa parfyumeriyada qo‘llaniladi.
Choy damlashni va qanday iste’mol qilishni bilasizmi? Sifatli (yumshoq) suvni qaynatib, qaynoq suv bilan choynak chayqaladi. Qaynagan suvning 5 minut davomida parlanishi tugashi kutiladi. Bu vaqt davomida qaynoq suv temperaturasi 800-900ga tushadi. 250 ml. qaynoq suvga 1 choy qoshiq quruq choy hisobidan isitilgan choynakka qaynoq suv va quruq choy solib 5 minut damlab qo‘yiladi. Choynak qalin mato bilan berkitiladi. Belgilagan vaqt o‘tgach choy bir necha marta qaytariladi yoki choy qoshiq bilan aralashtiriladi.
Sunnatilla TOLIPOV,
oliy toifali shifokor
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
