Sayt test holatida ishlamoqda!
10 Yanvar, 2025   |   10 Rajab, 1446

Toshkent shahri
Tong
06:24
Quyosh
07:48
Peshin
12:36
Asr
15:32
Shom
17:16
Xufton
18:35
Bismillah
10 Yanvar, 2025, 10 Rajab, 1446

Qurbon hayitingiz muborak bo‘lsin!

21.08.2018   4798   4 min.
Qurbon hayitingiz muborak bo‘lsin!
 

Yaratganga shukronalar bo‘lsinki, sanoqli kunlardan keyin qo‘shaloq Istiqlol va Iyd Qurbon hayiti bayramlarini nishonlaymiz. Bu bayramlarda biz musulmonlar uchun juda ko‘p yaxshilik va barakalar mujassam. Hozirgi oyimiz muborak zulhijja oyi bo‘lib, u savobli amallar mavsumi hisoblanadi. Shunday ekan, bu fazilatli kunlarni g‘animat bilib, ko‘proq xayrli ishlarda musobaqa qilmog‘imiz darkor.
So‘zim avvalida yurtimiz mo‘min – musulmonlarini kirib kelayotgan “Iydi Qurbon” bayrami bilan chin qalbimdan muborakbod etaman. Barchaga o‘zimning eng samimiy tilaklarimni bildirib qolaman. Alloh taolo vatanimizni obod, osmonimizni musaffo, xalqimiz hayotini doimo tinch va farovon aylasin.
Bayram bilan tabriklar ekanman, bu ulug‘ kunlarda qilishimiz kerak bo‘lgan ba’zi xayrli amallarni eslatib o‘tishni o‘rinli deb topdim. Zero, Alloh taolo Qur’oni karimda: “Eslating! Zero, eslatma mo‘minlarga manfaat yetkazur”, degan. (Zariyat surasi, 55–oyat).
Ulamolar Qurbon hayiti bayrami kunlarida quyidagi amallarni qilishni tavsiya qiladi.
1. Musulmonlarning qalbiga xursandchilik solish.
Ha azizlar! Bunday ulug‘ bayramlarga xursandchilik yarashadi. Chunki Alloh taolo: “Ayting: “Allohning fazli va rahmati bilan, bas, (albatta), shular sababli (mo‘minlar) shodlansinlar!”, deydi. (Yunus surasi, 58–oyat). Istiqlol ne’mati va Qurbon hayiti bayramlari Allohning biz bandalarga bergan katta marhamati va fazlidir. Bu kunlarda hammamiz shod, yaxshi kayfiyatda bo‘lishimiz kerak. Ayniqsa, yo‘qlovchisi yo‘q, muhtojlar insonlarni xursand qilishga ko‘proq e’tibor qaratishimiz lozim.
Kishining hayotdan rozi bo‘lib yashashi, atrofdagilarga tabassum bilan qarashi va ularning qalbiga surur bag‘ishlovchi so‘zlarni aytishi eng mahbub amallardan hisoblanadi. Payg‘ambarimiz sollalohu alayhi vasallam bu borada: “Mo‘min (qalbi)ga xursandchilik solib, ustiga kiyim berishing, qornini to‘ygazishing va hojatini ravo qilishing eng afzal amaldir”, deganlar. (Tabaroniy rivoyat qilgan). Hadisi sharifga muvofiq kimda – kim arazlashib, urishib qolgan bo‘lsa, mana bu kunlarning hurmatidan adovatni bir chetga qo‘yib, yarashib, murosaga kelishlari lozim.

1. Hadya berish.

Yuqorida hayit kunlarini xurchandchilikda o‘tkazish haqida so‘z yuritildi. Xursandchilikka sabab bo‘ladigan amallardan biri o‘zaro hadyalashishdir. Bu haqida Payg‘ambarimiz sollalohu alayhi vasallam aytadilar: “Hadyalashing bir – birlaringizga muhabbatli bo‘lasizlar”. (Imom Buxoriy “Adab”da rivoyat qilgan). Boshqa hadisda: “Hadyalashing! Chunki u qalbdagi g‘illi–g‘ashni ketkazadi”, deganlar. (Termiziy rivoyat qilgan) Demak, hadyalashish insonlar o‘rtasiga mehr – muhabbat solib, gina–kudratlarni ketkazishga ko‘mak berar ekan.

2. Zaiflarga kengchilik yaratib berish.

Bu yerda zaiflardan murod qariyalar, ayollar va yosh go‘daklar. Ularga ham hayit kunlari e’tiborni kuchartirishimiz, kengchiliklar yaratib, dillarini xushnud etmog‘imiz lozim. Bu sinfga qancha yaxshilik qilganimiz sari, Alloh taolo yana yaxshilik va rizqlarimizni ziyoda qiladi. Zero, Payg‘ambarimiz sollalohu alayhi vasallam: “Albatta, zaiflaringiz sababli sizlarga yordam va rizq beriladi”, deganlar. (Imom Ahmad rivoyat qilgan).
Bayram bolaniki. Hayit kunlari bolalarga turli hadyalar, hayitliklar berib, ularni ham xursand qilishimiz kerak. Payg‘ambarimiz sollalohu alayhi vasallam nabiralari Hasan va Husayn roziyallohu anhularni hayit kunlari xursand qilganlari va ular bilan birga o‘ynaganliklari haqida juda ko‘p rivoyatlar bor. Jumladan, Umar roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisi sharifda aytiladi. Ul zot: “Men Hasan va Husayn roziyallohu anhularni Nabiy sollalohu alayhi vasallamning yelkalariga (opichlagan holda) ko‘rdim. Bas, aytdimki: “Tagingizdagi ot qanday ham yaxshi!” Nabiy sollalohu alayhi vasallam: “Ikkisi qanday yaxshi chavondozdir”, dedilar. (Abu Ya’lo rivoyat qilgan).

3. Bemorlar holidan xabar olish.

Shu kunlarda mehrga muhtoj, bir og‘iz shirin so‘zga tashna bemor insonlarni holidan xabar olib, ziyorat qilish ham katta savobli amallardan. Hadislarda: “Bir musulmon musulmon birodarini ziyorat qilsa, to qaytguniga qadar jannat bog‘ida bo‘ladi”, deyilgan. (Imom Muslim rivoyat qilgan).

4. Silai rahmda bo‘lish.

Hayit kunlari qarindoshchilik aloqalarini mustahkam qilib, bordi – keldilarni yo‘lga qo‘yishimiz kerak. Keyingi paytlarda qarindoshchilik aloqalari biroz sustlashgandek tuyilmoqda.
Silai rahmni avvalo ota – onadan boshlashimiz kerak. Ayniqsa, uzoq qarindoshlarni ziyorat qilib, hol so‘rashimiz lozim. Zero, silai rahm insonni umri va rizqiga baraka kirgizadigan amallardan hisoblanadi. “Kim rizqi keng, umri uzoq bo‘lishini yaxshi ko‘rsa, silai rahmda bo‘lsin”, – dedilar. (Muttafaqun alayh).
Yana bir ayom barchamizga muborak bo‘lsin.

Andijon viloyat bosh-imom-xatibi

Nuriddin domla Xoliqnazarov

 

O‘MI matbuot xizmati 

Maqolalar
Boshqa maqolalar

Duolarning ta’sirlari bayoni

10.01.2025   2263   10 min.
Duolarning ta’sirlari bayoni

 - 58وَلِلدَّعَوَاتِ تَأْثِيرٌ بَلِيغٌ وَقَدْ يَنْفِيهِ أَصْحَابُ الضَّلاَلِ

 

Ma’nolar tarjimasi: Duolarning yetuk ta’siri bordir, gohida adashganlar uni inkor qiladilar.


Nazmiy bayoni:

Duolarning yetuk ta’sirlari bor,
Adashganlargina qilarlar inkor.


Lug‘atlar izohi:

لِ – jor harfi فِي ma’nosida kelgan.

دَعَوَاتِ – kalimasi دَعْوَةٌ ning ko‘plik shakli bo‘lib, lug‘atda “iltijolar” ma’nosini anglatadi. Jor va majrur mubtadosidan oldin keltirilgan xabardir.

تَأْثِيرٌ – xabaridan keyin keltirilgan mubtado.

بَلِيغٌ – sifat. Ushbu kalimada duoning ta’sirga sabab ekaniga ishora bor. Chunki ta’sir, aslida, Alloh taoloning yaratishi bilan vujudga keladi.

وَ – “holiya” ma’nosida kelgan.

قَدْ – “taqliliya” (cheklash) ma’nosida kelgan.

يَنْفِيهِ – fe’l va maf’ul. نَفِي kalimasi lug‘atda “bir chetga surib qo‘yish” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.

اَصْحَابُ – foil. Bu kalima صَاحِب ning ko‘plik shakli bo‘lib, “lozim tutuvchilar” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.

الضَّلاَلِ – muzofun ilayh. Ushbu izofada لِ jor harfi muqaddar bo‘lgan[1]. “Zalolat” kalimasi “to‘g‘ri yo‘ldan adashish” ma’nosida ishlatiladi.

 

Matn sharhi:

Duo lug‘atda “iltijo”, “o‘tinch” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa “banda o‘zining faqirligini, hojatmandligini va muteligini hamma narsaga qodir bo‘lgan Alloh taologa izhor qilib, manfaatlarni jalb qilishni va zararlarni daf qilishni so‘rashi, duo deb ataladi”[2].

Mo‘min bandalarning qilgan duolarida o‘zlariga ham, agar marhumlar haqlariga duo qilayotgan bo‘lsalar, ularga ham manfaatlar yetadi. Duolarning ta’siri borligini adashgan kimsalargina inkor qiladilar. Matndagi “zalolatdagilar” degan so‘zdan mo‘taziliy toifasi ko‘zda tutilgan. Chunki mo‘taziliy toifasi bu masalada ham Ahli sunna val-jamoa e’tiqodiga zid da’volarni qilgan.

Duolarning ta’sirini inkor etadiganlar bir qancha dalillarni keltirishgan. Masalan, oyati karimalarda har bir insonga o‘zi qilgandan boshqa narsa yo‘qligi bayon qilingan:

“Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur”[3].

Boshqa bir oyatda esa kishi o‘zining qilgan yaxshi ishlari tufayli mukofotga erishsa, yomon qilmishlari sababli jazolanishi bayon etilgan:

“Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir”[4].

Ushbu oyati karimalarda har bir kishining ko‘radigan manfaatlari boshqalarning qilgan duo va xayrli ishlaridan emas, faqat o‘zining qilgan ishlaridan bo‘lishi bayon qilingan, bu esa duolarning ta’siri yo‘qligiga dalolat qiladi, – deyishgan.


Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilarga raddiyalar

Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilar keltirishgan yuqoridagi va undan boshqa dalillariga batafsil javoblar berilgan. “Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy” kitobida quyidagicha javob kelgan: "Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur" ma’nosidagi oyatda bayon qilinganidek, haqiqatda inson o‘z sayi-harakati va yaxshi fe’l-atvori bilan do‘stlar orttiradi, uylanib bola-chaqali bo‘ladi, insonlarga mehr-muhabbat ko‘rsatadi va ko‘plab yaxshi ishlarni amalga oshiradi. Shunga ko‘ra insonlar uni yaxshilik bilan eslab, unga Alloh taolodan rahmat so‘rab duo qilsalar, toat-ibodatlarning savoblarini unga hadya qilsalar, bularning barchasi birovning emas, aslida, o‘z sayi-harakatining natijasi bo‘ladi.

Ikkinchi dalil bo‘lgan "Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir", ma’nosidagi oyat ham yuqoridagi kabi oyat bo‘lib, har bir kishi o‘zining qilgan yaxshi ishining samarasini ko‘radi, qilgan ma’siyatiga ko‘ra jazolanadi, kabi ma’nolarni ifodalaydi. (Ya’ni “har kim ekkanini o‘radi”, deyilgani kabi)”[5].

Shuningdek, duo qilishning foydasi bo‘lmaganida mag‘firat so‘rashga buyruq ham bo‘lmasdi. Qur’oni karimda esa mag‘firat so‘rashga buyurilgan:

“Bas, (ey Muhammad!) Allohdan o‘zga iloh yo‘q ekanini biling va o‘z gunohingiz uchun hamda mo‘min va mo‘minalar(ning gunohlari) uchun mag‘firat so‘rang!”[6].

Shuningdek, vafot etib ketgan kishilar haqiga qilingan duolarda manfaat bo‘lmaganida, ularni eslab duo qilganlar Qur’oni karimda madh etilmasdi:

“Ulardan keyin (dunyoga) kelganlar: “Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin, iymon keltirganlarga (nisbatan) qalbimizda nafrat (paydo) qilmagin. Ey, Robbimiz, albatta, Sen shafqatli mehribonsan”, – derlar”[7].

Shuningdek, vafot etganlarga janoza namozini o‘qish tiriklar zimmasiga vojib qilingan. Janoza namozida esa sano va salovot aytish bilan birgalikda “Ey Allohim, bizlarning tiriklarimizni ham, o‘liklarimizni ham mag‘firat qilgin”, ma’nosidagi duo o‘qiladi.

Mazkur dalillarning barchasida duolarning ta’siri borligi ko‘rinib turibdi. Shuning uchun inson vafotidan keyin ham o‘z haqiga xayrli duolar qilinishiga sabab bo‘ladigan yaxshi amallarni qilishi lozim.

Duo qilish bandaga foyda keltiradigan va undan zararlarni daf qiladigan eng kuchli sabablardan ekani Qur’oni karimda ham, hadisi shariflarda ham bayon qilingan:

“Parvardigoringiz: “Menga duo qilingiz, Men sizlar uchun (duolaringizni) ijobat qilay!” – dedi. Albatta, Menga ibodat qilishdan kibr qilgan kimsalar yaqinda tuban holatda jahannamga kirurlar”[8].

Ibn Kasir rahmatullohi alayh ushbu oyat haqida: “Alloh taolo bandalarini O‘ziga duo qilishga da’vat etgan va O‘z fazlu marhamati bilan qilgan duolarini albatta ijobat etishga kafolat bergan”, – degan. Oyati karimaning davomidagi “ibodatdan kibr qilganlar” esa Alloh taologa duo qilishdan takabburlik qilgan kimsalar deya tafsir qilingan. Hadisi shariflarda duoning qazoni qaytarishga sabab qilib qo‘yilgani bayon etilgan:

عَنْ سَلْمَانَ الْفَارْسِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قال لَا يَرُدُّ القَضاءَ إلا الدُّعاءُ وَ لَا يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ إِلاَّ الْبِرُّ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ

Salmon Forsiy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Qazoni faqatgina duo qaytaradi, umrni faqatgina yaxshilik ziyoda qiladi”, – dedilar (Termiziy rivoyat qilgan).

Sharh: Ushbu hadisda duoning bajariladigan ishlarga bog‘lab qo‘yilgan qazoni qaytarish sabablaridan ekani bayon qilingan. Zero, Alloh taolo amalga oshadigan barcha narsalarga azaliy sabablarni tayin qilib qo‘ygan. Solih amallar saodatga erishish uchun azaliy sabablar bo‘lsa, yomon amallar badbaxt bo‘lish uchun azaliy sabablardir. Shuningdek, yaxshilik, go‘zal xulqli bo‘lish, qarindoshlik aloqalarini uzmaslik kabi amallar ham azaliy sabablar qatoriga kiradi. Ana shunday azaliy sabablar yuzaga chiqarilgan paytda o‘sha sababga bog‘langan ishlar ham yuzaga chiqadi.

Imom Tahoviy[9] rahmatullohi alayh “Aqidatut Tahoviya” asarida quyidagilarni yozgan: “Tiriklarning duo va sadaqalarida o‘liklar uchun manfaatlar bordir. Alloh taolo duolarni qabul qiladi va xojatlarni ravo qiladi (deb e’tiqod qilamiz)”.


Keyingi mavzu:
Dunyoning yo‘qdan bor qilingani bayoni.

 


[1] Bu haqidagi ma’lumot 53-baytning izohida bayon qilindi.

[2] Doktor Ahmad Farid. Bahrur-Roiq. – Iskandariya: “Dorul Majd”, 2009. – B. 105.

[3] Najm surasi, 39-oyat.

[4] Baqara surasi, 286-oyat.

[5] Muhammad Anvar Badaxshoniy. Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy. – Karachi: “Zamzam babilsharz”, 1415h. – B. 192.

[6] Muhammad surasi, 19-oyat.

[7] Hashr surasi, 10-oyat.

[8] G‘ofir surasi, 60-oyat.

[9] Abu Ja’far Ahmad ibn Muhamad ibn Salama Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 239 yilda Misrning “Toha” shaharchasida tug‘ilgan.

Imom Tahoviy hanafiy mazhabidagi mo‘tabar olimlardan bo‘lib, “Sihohi sitta” mualliflari bilan bir asrda yashab faoliyat yuritgan. Bu zot haqida ulamolar ko‘plab maqtovli so‘zlarni aytganlar. Jumladan Suyutiy “Tobaqotul Huffoz” asarida: “Imom Tahoviy alloma, hofiz, go‘zal tasnifotlar sohibidir”, – degan. Zahabiy: “Kimki ushbu imomning yozgan asarlariga nazar solsa, bu zotning ilm  darajasi yuqori, ma’rifati keng ekaniga amin bo‘ladi”, – degan.

Imom Tahoviy tafsir, hadis, aqida, fiqh va siyratga oid ko‘plab asarlar yozib qoldirgan. Ularning ayrimlari quyidagilardir:

1. Ahkamul Qur’an (Qur’on hukmlari);

2. Sharhu ma’onil osor ( Asarlarning ma’nolari sharhi);

3. Aqidatut Tahoviya (Tahoviy aqidasi);

4. Bayonu mushkilil osor (Asarlarning mushkilotlari bayoni);

5. Sharhu jomeis sag‘ir (Jomeus sag‘ir sharhi);

Imom Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 321 yilda Misrda vafot etgan.