Ogoh bo‘lgan, abgor bo‘lmas!
Ba’zi ota-onalar farzandining yësh bŭlishiga qaramaĭ, uyali telefondan bemalol foĭdalana olishini kŭrib, xursand bŭlishini aĭtadi. Lekin ularning kŭpi bolalari telefon orqali nimalar bilan mashg‘ulligini bilmaĭdi, tŭg‘rirog‘i, nazorat qilmaĭdi. Bolakaĭ esa qŭlida telefon, istagan, qiziqqan ma’lumotlarini ŭrtoqlaridan kŭchirib olishi va undan zavqlanishi mumkin. Shu tariqa, telefonga tushgan har xil bema’ni, yëshiga mos bŭlmagan ma’lumotlar ham bolaning ongini zaharlamoqda.
Ma’lumotlarga kŭra, hozirgi kunda uyali telefon orqali hayësiz tasvirlarni tarqatish tez rivojlanmoqda. Bu esa dunë mamlakatlarini jiddiĭ tashvishga solyapti. Qator davlatlar jamiyatda, aĭniqsa, yëshlar orasida odob-axloq me’ërlarining buzilishiga ĭŭl qŭĭmaslik maqsadida keskin choralarni qŭllashga majbur bŭlmoqda.
Xitoĭ hayësiz mahsulotlarni tarqatishga qarshi keng qamrovli kurash harakatlarini boshlab yubordi.
Avstraliyada esa hayësiz mahsulotlarning tarqatilishi qat’iĭ taqiqlanib, bu borada maxsus qonun qabul qilingan.
Maktab ŭquvchilarini tarmoqqa ulashda apparatning turiga qarab, belgilangan me’ërlar asosida faqat oddiĭlariga ulash kerak. Ya’ni, ularda kamera, diktofon, flesh karta, "bluetooth" bŭlmasligi kerak. Ŭquvchilarga faqat kirish chiqish qŭng‘iroqlarini qabul qiluvchi va xabar ĭŭllovchi apparatlardangina foĭdalanishga ruxsat berish lozim.
Bugungi hayëtni internetsiz tasavvur qilish qiĭin. Shubhasiz, internet davrimizning eng buyuk ixtirolaridan biri. Katta-kichik, har kim uning xizmatidan foĭdalanishi mumkin. Biroq gap kim qandaĭ foĭdalanishiga bog‘liq. Hozir tŭrtbesh yashar bola ham kompyuterdan bemalol foĭdalanishi, ertadan kechgacha “avtopoĭga” ŭĭnashi yëki “jangari film ishtirokchisi”ga aĭlanishi mumkin. Bir qarashda buning yëmon joĭi ĭŭqdek. Biroq bu narsa odat tusiga kirsa, noxush oqibatlarga olib kelishi hech gap emas.
Agar ŭtgan asrning 90-ĭillarida yëshlarning eng sevimli mashg‘ulotlari musiqa tinglash va telekŭrsatuvlar kŭrish bŭlsa, aĭni kunda kompyuter va internet oldingi qiziqishlarni yësh avlod hayëtidan siqib chiqardi. Hozirgi zamon yëshlari qiziqish va sevimli mashg‘ulotlari haqida sŭz yuritganida, sport, dŭstlar bilan suhbatlashish, ma’naviĭ va madaniĭ hordiq chiqarish bilan bir qatorda kompyuter texnologiyalari va internetga bŭlgan qiziqishlarini birinchi ŭrinda tilga oladi.
Sŭnggi ilmiĭ tekshiruvlar natijalariga kŭra, butun dunë tarmog‘iga ulanayëtgan yësh bolalarning soni soat saĭin oshmoqda. 2007 ĭil Yevropada ŭsib kelayëtgan yësh avlod vakilining uchdan bir qismi onlaĭn tizimida bŭlishi kuzatildi. 2010 ĭil dunë tarmog‘ida 10 million yëshlar “saĭr qilgan” bŭlsa, hozir ularning soni allaqachon 20 millionga yetgan. Kundan kunga internetdan foĭdalanuvchi oilalalar, farzandlar soni kŭpaĭmoqda. Bundaĭ yëshlarning katta qismi – 4,5 milliondan ortig‘i Buyuk Britaniyaga tŭg‘ri keladi. Ular har kuni elektron manzillarini tekshiradi, turli xil saĭtlardan ma’lumot izlaĭdi va chat orqali muloqotda bŭladi. Germaniyada hozircha 3 milliondan va Fransiyada 1,5 milliondan ortiq yëshlar vaqtini asosan onlaĭn tizimida ŭtkazadi.
Yana bir muhim ma’lumot: “Bolalarni asraĭlik” (Save the Children) xalqaro huquqiĭ tashkiloti ŭtkazgan sŭrovnomalar natijasidan ma’lum bŭldiki, AQSHdagi 1517 yashar ŭsmirlarning 85 foizi, Kanada yëshlarining 93 foizi muntazam ravishda internetdan foĭdalanadi.
Darhaqiqat, bugun internetdan foĭdalanuvchilarning deyarli barchasi yëshlarni tashkil etadi. Tadqiqotlar natijalaridan shu ma’lum bŭldiki, hozir maktab yëshidagi bolalar ham internetdan tobora erta foĭdalanmoqda.
Yëshlarning internetdan foĭdalanishi haqida sŭz yuritar ekanmiz, yuqorida tilga olingan holat – internetdagi tanishuvlar, SMS, chatlarga tŭxtalib ŭtamiz. Alohida ta’kidlash joizki, bundaĭ internet aro yëzishuvlar yëshlar ŭrtasida bugun keng ommalashib bormoqda, asta-sekinlik bilan chatga kirgan yëshlar asosiĭ vaqtini yëzishmalarga sarflab, SMSlarga, bu orqali internetga mukkasidan ketmoqda. Amerikalik tadqiqotchilarning ogohlantirishlaricha, SMSga bundaĭ mukkadan berilish ŭsmirlar sog‘lig‘i, shuningdek, xulqatvori bilan aloqador bŭlishi mumkin ekan.
Tadqiqot ŭtkazilgan yëshlardan 20 foizi SMSga “ŭta mukkasidan ketganlar” toifasiga kirib, kuniga 120 dan kŭproq xabar jŭnatar ekan. Ular orasida, shuningdek, spirtli ichimliklar ichish, tamaki chekish, giyëhvandlik va shahvoniĭ amallarga berilish ham kŭp uchrar ekan.
Internetdagi ijtimoiiĭ tarmoqlarda kuniga uch soatdan kŭproq ŭtirgan ŭsmirlar orasida ham shunga ŭxshash holatlar qaĭd etilgan. Ushbu tadqiqot shundan dalolat beradiki, SMSga, internet ijtimoiĭ tarmoqlariga berilib ketish holatini nazardan qochirish ŭsmirlar sog‘lig‘iga xavfli ta’sir ŭtkazishi mumkin. Ana shu holat SMS yë internet ijtimoiĭ tarmog‘idan haddan tashqari kŭp foĭdalanuvchilarning ichkilik va tamakiga kŭproq berilib ketishi sabablariga ham oĭdinlik kiritadi.
Olimjon KARIMOV
Peshku tumani “Xo‘ja Peshku”
Jome masjidi imom-xatibi
Toshkentda "Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh – yangi kashfiyotlar" xalqaro mediaforumi ochildi
Toshkentda 25 avgust kuni O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan tashkil etilgan «Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh — yangi kashfiyotlar» xalqaro mediaforumining rasmiy ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Marosim O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Katta konferens-zalida o‘tkazildi. Tadbir ishtirokchilariga «Jahon jamoatchiligining Islom sivilizatsiyasi markaziga nigohi» maxsus filmi namoyish etildi.
Tadbirda O‘zbekiston Prezidenti matbuot kotibi, Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar departamenti rahbari Sherzod Asadov tabrik so‘zi bilan ishtirok etdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi maslahatchisi Muzaffar Komilovning forum ishtirokchilariga yo‘llagan murojaatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining mas’ul xodimi Rahmatulla Arziyev o‘qib eshittirdi.
Forum ishtirokchilariga yo‘llangan qutlov so‘zlarida xorijiy mehmonlar va media hamjamiyati vakillariga minnatdorlik bildirildi. Forumning professional muloqot, xalqaro hamkorlik va O‘zbekistonning tarixiy-madaniy merosini ilgari surish maydoni sifatidagi ahamiyati ta’kidlandi.
Marosimning asosiy voqealaridan biri Euronews bosh direktori va bosh muharriri Klaus Shtrunsning «Yangi yaqinlik: madaniyat, media va g‘oyalar orqali Yevropa va Markaziy Osiyoni birlashtirish — Islom sivilizatsiyasi markazi global axborot makonida» mavzusidagi maxsus ma’ruzasi bo‘ldi.
Shtruns islom sivilizatsiyasining tarixiy, ilmiy, ma’naviy va madaniy merosini zamonaviy media formatlar orqali jahon auditoriyasiga yetkazish, shuningdek, Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasida axborot almashinuvini kuchaytirish muhimligini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, media vositalari turli mamlakatlar va jamiyatlar o‘rtasida nafaqat axborot almashinuvini ta’minlashi, balki muloqot uchun ko‘priklar ham qurishi kerak.
«Media vositalari fikrlar va yangiliklar almashinuvi uchun ko‘priklar qurishi mumkin va qurishi shart. Axir media kommunikatsiyasining mohiyati ham aynan shunda — ko‘priklar qurishda. Bugun bu yerda, qadimiy Ipak yo‘lida, kelajagimiz uchun aynan shu jarayon sodir bo‘lmoqda», — dedi Klaus Shtruns.
Euronews rahbari Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi axborot makonini yanada yaqinlashtirishni tarixiy Ipak yo‘li an’analari bilan qiyosladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqalar o‘rtasidagi zamonaviy media aloqalar iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikning yangi imkoniyatlarini ham ochishi mumkin.
«Ipak yo‘lida axborot oqimi qanday kechgan bo‘lsa, bir-birimiz bilan muloqot qilish, bir-birimizning tilimizni tushunish ham shunday bo‘lsin. Bu oddiy texnik jarayondan ko‘ra kengroq tushuncha. Bu haqiqiy hamkorlikning yangi ko‘rinishi, kelajakdagi butun iqtisodiy taraqqiyot uchun harakatlantiruvchi kuch bo‘ladigan yangi axborot makonidir», — dedi u.
Klaus Shtruns, shuningdek, O‘zbekistonda yosh avlodning katta ulushga ega ekanini alohida qayd etib, bu mamlakatning kelajagi uchun ulkan imkoniyat ekanini ta’kidladi. U turli mamlakatlar yoshlarini birlashtiruvchi media va madaniy loyihalarni amalga oshirish taklifini ilgari surdi.
Uning fikricha, turli sohalar — sport, ilm-fan, ta’lim va madaniyat vakillaridan iborat yoshlarni bir joyga to‘plab, ularning tajriba almashinuvi, hujjatli filmlar suratga olishi va qo‘shma loyihalarda ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish mumkin. Bunday tashabbuslar orqali mamlakatlar va mintaqalar yoshlari o‘rtasida yangi aloqalarni shakllantirish mumkin.
«Bu faqat chiroyli nutqlarda emas, balki aniq va amaliy loyihalarda o‘z ifodasini topishi kerak», — dedi Euronews bosh direktori.
Shtruns media sohasidagi innovatsiyalar ham aynan shu maqsad — o‘tmish merosini asrab, kelajakni birgalikda yaratishga xizmat qilishi kerakligini ta’kidladi.
«Eng muhimi, media doimo innovatsiyalarni harakatga keltiruvchi kuch bo‘lishi kerak. Ammo bu innovatsiyalar bugun men eshitgan ajoyib maqsadga xizmat qilishi lozim: media sohasida innovatsiyalarni ilgari surish, qalbimizda o‘tmishni asrab, kelajakni yaratish», — dedi u.
Euronews rahbari forumda ishtirok etishni media sohasining jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan bog‘ladi. Uning ta’kidlashicha, jurnalistika va media faoliyati faqat biznes yoki kasb emas, balki turli jamiyatlarni yaqinlashtirishga xizmat qiladigan muhim vazifadir.
«Ushbu noodatiy tadbirda media hamkor sifatida ishtirok etayotganimizdan faxrlanamiz. Biz uchun bu shunchaki biznes emas, oddiy kasb ham emas. Bu — o‘z burchimiz va da’vatimizdir», — dedi Klaus Shtruns.
Shu tariqa, forumning ochilish marosimida media sohasining zamonaviy vazifalari, xalqaro axborot hamkorligini rivojlantirish, madaniy merosni yangi formatlarda jahon auditoriyasiga taqdim etish va turli mintaqalar o‘rtasida yangi axborot ko‘priklarini barpo etish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, WOSCU Boshqaruv raisi Firdavs Abduxaliqov «Islom sivilizatsiyasi markazi — yangi turdagi madaniy-ma’rifiy media platforma» mavzusida maxsus ma’ruza qildi.
Abduxoliqov Markaz konsepsiyasini tarixiy meros, ilm-fan, muzey ishi va yangi medialarni birlashtiruvchi zamonaviy xalqaro maydon sifatida taqdim etdi. U islom sivilizatsiyasi merosi hujjatli filmlar, televizion loyihalar, raqamli rekonstruksiyalar, multimedia va immersiv ekspozitsiyalar, shuningdek, nashriyot tashabbuslarida qanday yangi talqin kasb etayotgani haqida ma’lumot berdi. Markazning xalqaro media loyihalari, dunyodagi yetakchi ommaviy axborot vositalari bilan hamkorligi, shuningdek, tarixiy merosni o‘rganish va ommalashtirishda sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Marosim ishtirokchilariga, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi haqida prezentatsion rolik namoyish etildi.
Xalqaro mediaforumda 50 ta davlatdan media va ekspertlar hamjamiyatining 300 nafarga yaqin vakili ishtirok etmoqda. Ular orasida xalqaro telekanallar va axborot agentliklari rahbarlari hamda vakillari, jurnalistlar, noshirlar, kinematografistlar, olimlar, tadqiqotchilar va raqamli texnologiyalar sohasi mutaxassislari bor.
iccu.uz
