Ogoh bo‘lgan, abgor bo‘lmas!
Ba’zi ota-onalar farzandining yësh bŭlishiga qaramaĭ, uyali telefondan bemalol foĭdalana olishini kŭrib, xursand bŭlishini aĭtadi. Lekin ularning kŭpi bolalari telefon orqali nimalar bilan mashg‘ulligini bilmaĭdi, tŭg‘rirog‘i, nazorat qilmaĭdi. Bolakaĭ esa qŭlida telefon, istagan, qiziqqan ma’lumotlarini ŭrtoqlaridan kŭchirib olishi va undan zavqlanishi mumkin. Shu tariqa, telefonga tushgan har xil bema’ni, yëshiga mos bŭlmagan ma’lumotlar ham bolaning ongini zaharlamoqda.
Ma’lumotlarga kŭra, hozirgi kunda uyali telefon orqali hayësiz tasvirlarni tarqatish tez rivojlanmoqda. Bu esa dunë mamlakatlarini jiddiĭ tashvishga solyapti. Qator davlatlar jamiyatda, aĭniqsa, yëshlar orasida odob-axloq me’ërlarining buzilishiga ĭŭl qŭĭmaslik maqsadida keskin choralarni qŭllashga majbur bŭlmoqda.
Xitoĭ hayësiz mahsulotlarni tarqatishga qarshi keng qamrovli kurash harakatlarini boshlab yubordi.
Avstraliyada esa hayësiz mahsulotlarning tarqatilishi qat’iĭ taqiqlanib, bu borada maxsus qonun qabul qilingan.
Maktab ŭquvchilarini tarmoqqa ulashda apparatning turiga qarab, belgilangan me’ërlar asosida faqat oddiĭlariga ulash kerak. Ya’ni, ularda kamera, diktofon, flesh karta, "bluetooth" bŭlmasligi kerak. Ŭquvchilarga faqat kirish chiqish qŭng‘iroqlarini qabul qiluvchi va xabar ĭŭllovchi apparatlardangina foĭdalanishga ruxsat berish lozim.
Bugungi hayëtni internetsiz tasavvur qilish qiĭin. Shubhasiz, internet davrimizning eng buyuk ixtirolaridan biri. Katta-kichik, har kim uning xizmatidan foĭdalanishi mumkin. Biroq gap kim qandaĭ foĭdalanishiga bog‘liq. Hozir tŭrtbesh yashar bola ham kompyuterdan bemalol foĭdalanishi, ertadan kechgacha “avtopoĭga” ŭĭnashi yëki “jangari film ishtirokchisi”ga aĭlanishi mumkin. Bir qarashda buning yëmon joĭi ĭŭqdek. Biroq bu narsa odat tusiga kirsa, noxush oqibatlarga olib kelishi hech gap emas.
Agar ŭtgan asrning 90-ĭillarida yëshlarning eng sevimli mashg‘ulotlari musiqa tinglash va telekŭrsatuvlar kŭrish bŭlsa, aĭni kunda kompyuter va internet oldingi qiziqishlarni yësh avlod hayëtidan siqib chiqardi. Hozirgi zamon yëshlari qiziqish va sevimli mashg‘ulotlari haqida sŭz yuritganida, sport, dŭstlar bilan suhbatlashish, ma’naviĭ va madaniĭ hordiq chiqarish bilan bir qatorda kompyuter texnologiyalari va internetga bŭlgan qiziqishlarini birinchi ŭrinda tilga oladi.
Sŭnggi ilmiĭ tekshiruvlar natijalariga kŭra, butun dunë tarmog‘iga ulanayëtgan yësh bolalarning soni soat saĭin oshmoqda. 2007 ĭil Yevropada ŭsib kelayëtgan yësh avlod vakilining uchdan bir qismi onlaĭn tizimida bŭlishi kuzatildi. 2010 ĭil dunë tarmog‘ida 10 million yëshlar “saĭr qilgan” bŭlsa, hozir ularning soni allaqachon 20 millionga yetgan. Kundan kunga internetdan foĭdalanuvchi oilalalar, farzandlar soni kŭpaĭmoqda. Bundaĭ yëshlarning katta qismi – 4,5 milliondan ortig‘i Buyuk Britaniyaga tŭg‘ri keladi. Ular har kuni elektron manzillarini tekshiradi, turli xil saĭtlardan ma’lumot izlaĭdi va chat orqali muloqotda bŭladi. Germaniyada hozircha 3 milliondan va Fransiyada 1,5 milliondan ortiq yëshlar vaqtini asosan onlaĭn tizimida ŭtkazadi.
Yana bir muhim ma’lumot: “Bolalarni asraĭlik” (Save the Children) xalqaro huquqiĭ tashkiloti ŭtkazgan sŭrovnomalar natijasidan ma’lum bŭldiki, AQSHdagi 1517 yashar ŭsmirlarning 85 foizi, Kanada yëshlarining 93 foizi muntazam ravishda internetdan foĭdalanadi.
Darhaqiqat, bugun internetdan foĭdalanuvchilarning deyarli barchasi yëshlarni tashkil etadi. Tadqiqotlar natijalaridan shu ma’lum bŭldiki, hozir maktab yëshidagi bolalar ham internetdan tobora erta foĭdalanmoqda.
Yëshlarning internetdan foĭdalanishi haqida sŭz yuritar ekanmiz, yuqorida tilga olingan holat – internetdagi tanishuvlar, SMS, chatlarga tŭxtalib ŭtamiz. Alohida ta’kidlash joizki, bundaĭ internet aro yëzishuvlar yëshlar ŭrtasida bugun keng ommalashib bormoqda, asta-sekinlik bilan chatga kirgan yëshlar asosiĭ vaqtini yëzishmalarga sarflab, SMSlarga, bu orqali internetga mukkasidan ketmoqda. Amerikalik tadqiqotchilarning ogohlantirishlaricha, SMSga bundaĭ mukkadan berilish ŭsmirlar sog‘lig‘i, shuningdek, xulqatvori bilan aloqador bŭlishi mumkin ekan.
Tadqiqot ŭtkazilgan yëshlardan 20 foizi SMSga “ŭta mukkasidan ketganlar” toifasiga kirib, kuniga 120 dan kŭproq xabar jŭnatar ekan. Ular orasida, shuningdek, spirtli ichimliklar ichish, tamaki chekish, giyëhvandlik va shahvoniĭ amallarga berilish ham kŭp uchrar ekan.
Internetdagi ijtimoiiĭ tarmoqlarda kuniga uch soatdan kŭproq ŭtirgan ŭsmirlar orasida ham shunga ŭxshash holatlar qaĭd etilgan. Ushbu tadqiqot shundan dalolat beradiki, SMSga, internet ijtimoiĭ tarmoqlariga berilib ketish holatini nazardan qochirish ŭsmirlar sog‘lig‘iga xavfli ta’sir ŭtkazishi mumkin. Ana shu holat SMS yë internet ijtimoiĭ tarmog‘idan haddan tashqari kŭp foĭdalanuvchilarning ichkilik va tamakiga kŭproq berilib ketishi sabablariga ham oĭdinlik kiritadi.
Olimjon KARIMOV
Peshku tumani “Xo‘ja Peshku”
Jome masjidi imom-xatibi
O‘zbekistonda jahon xattotlar tanlovi 26 avgustda e’lon qilinadi
O‘zbekistonda noyob Qur’on yaratish bo‘yicha jahon xattotlar tanlovi 26 avgust kuni O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida e’lon qilinadi. Tanlov «Islom sivilizatsiyasi: yangi nigoh — yangi kashfiyotlar» xalqaro mediaforumi doirasida o‘tkaziladi, xabar bermoqda UzDaily.uz.
«Dunyo Qur’oni: xattotlik an’analaridan — kelajak merosi sari» loyihasini xattot va Islom sivilizatsiyasi markazi huzuridagi Xattotlik maktabi direktori Habibullo Solih taqdim etadi. Bu haqda tadbir tashkilotchisi xabar berdi.
Tanlov doirasida turli mamlakatlar va xattotlik maktablarining islomiy xattotlikdagi eng yaxshi an’analarini birlashtirgan noyob Qur’on yaratish ko‘zda tutilgan.
Tanlovning tantanali e’loni «Asrlarni birlashtiruvchi meros. Islom sivilizatsiyasining ma’naviy mazmunlari» mavzusidagi yalpi sessiyaning yakuniy qismi bo‘ladi. Sessiya 26 avgust kuni soat 09:30 dan 12:00 gacha o‘tkaziladi.
Tadbir doirasida ommaviy axborot vositalarining stereotiplar va islomofobiyani yengishdagi roliga bag‘ishlangan xalqaro muhokama ham bo‘lib o‘tadi. Unda Islom hamkorlik tashkiloti, Jazoir, Ummon, Pokiston, Saudiya Arabistoni, Iroq, Mali va O‘zbekistonning davlat tuzilmalari hamda OAV vakillari ishtirok etadi.
Forum dasturidan Qur’oniy va qo‘lyozma merosga bag‘ishlangan loyihalar ham o‘rin olgan. Ular orasida «114 Qur’on: islom olamining 114 xattotlik durdonasi», «Katta Langar Qur’oni: haqiqat va rivoyatlar» xalqaro loyihasi hamda «Sun’iy intellekt — qadimiy qo‘lyozmalarni o‘qishning raqamli kaliti» loyihasi bor.
O‘zbekistonda xattotlikni rivojlantirishga institutsional darajada ham e’tibor qaratilmoqda. Islom sivilizatsiyasi markazi huzurida Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan tashkil etilgan Xattotlik maktabi faoliyat yuritmoqda. Maktabda suls, nasx, nasta’liq, ruq’a, devoniy va kufiy kabi an’anaviy yozuv uslublarini o‘rgatish rejalashtirilgan.
Xattotlik san’ati Samarqand viloyatidagi yangi Imom al-Buxoriy majmuasida ham namoyon etilgan. Majmua peshtoqlari va ayvonlari devorlari «Sahih al-Buxoriy»dan olingan hadislar bitilgan yozuvlar bilan bezatilgan. Majmua huzurida Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi va Hadis ilmiy maktabi ham faoliyat yuritadi.
Xalqaro mediaforumning asosiy maydoni O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi bo‘ladi.
Tadbirda qariyb 50 mamlakatdan media va ekspertlar hamjamiyatining 300 ga yaqin vakili ishtirok etadi. Ular orasida mediakompaniyalar, axborot agentliklari va telekanallar rahbarlari, jurnalistlar, prodyuserlar, olimlar hamda kreativ industriya mutaxassislari bor.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi matbuot xizmati
