Somsaga burnini jiyirgan mushuk
«Biz osmonu yerni va ularning orasidagi narsalarni behuda yaratganimiz yo‘q» (Sod surasi 27-oyat).
O‘tgan kuni nashriyot muharriri Bobomurod Erali somsasini yeyishni unutib qo‘yibdi. Kecha mening oldimga o‘sha somsani yesam bo‘ladimi deb maslahat so‘ragani chiqibdi. Men unga: “Yesangiz-yengu, keyin darhol garajning tahoratxonasiga qulayroq joyga borib oling-da”, deb maslahat berdim. “U holda sizga bera qolay somsani”, dedi. “Menga bersangiz, mushugimga olib borib beraman, haqqingizga duo qilib qo‘yadi”, dedim. “Duosi o‘ziga siylov, menga pulini berib yuborsin”, dedi shoir. “Mushukda pul nima qiladi, sichqon-pichqon tutib olsa, berib yuborar”, dedim. “Sichqonmi, kaltakesakmi – nima bo‘lsa ham ushlab bersin”, dedi somsasi uchun joni o‘rtanib borayotgan Bobomurod domla. “Xo‘p”, deya mabodo hidi chiqib ketsa noqulaychilik bo‘lmasin deb Yusufxon akam yelim paketga mahkam o‘rab tutqazgan somsani olib ketdim.
Somsani uyga olib borib mushukning oldiga qo‘ygan edim, uzoqdan turib bir hidladi-da, burnini jiyirib: “Buni qayerdan olib keldingiz?” deb so‘radi. Achigan somsaning badbo‘y hidi unga yoqmaganini sezib o‘ng‘aysizlanib: “Bobomurod domla berdi”, dedim. So‘ng domlaning shu somsa evaziga narsa ham so‘raganini aytolmay kalovlanib qoldim. Mushuk esa: “Somsasi boshidan qolsin!” deb mo‘ylovini buradi-da, gerdayib ortiga qayrilib ketdi.
Buni ko‘rib bizning xonimning jag‘i ochilib ketsa bo‘ladimi, “Mushuk bechorani o‘ldirgani olib keldingizmi buni, bu somsani it yesa ham o‘lib qoladi. Abdulbosit, anovini qo‘shnining itiga chiqarib tashla! A, o‘lmaydi, kuchukka hech balo qilmaydi...”
Hosili kalom, bir maza qilib go‘shtli somsa yesin degan niyatda uyimizni sichqonu kalamushlardan himoya qilib yurgan mushugimizning joniga xavf solib qo‘yibman, astag‘firulloh – uvolginasi yomon-a.
Zero, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam mushuklar haqida «U sizlarning atrofingizda aylanib yuradigan hayvonlardan», deganlar. Sahobalardan Abdurahmon ibn Sahl mushuklarni yaxshi ko‘rib, boqib yurganlari uchun Nabiy sollallohu alayhi vasallam uni «Abu Hurayra» – «mushukchaning otasi» deb kunyalaganlar.
Yana ulug‘larimizdan birining etagida mushukcha uxlab qolgan ekan, namoz vaqti kirib tahoratga turmoqchi bo‘lsa, shiringina uxlab yotgan mushukcha uyg‘ona qolmas emish. U muhtaram zot shugina jonivorning uyqusini buzmaslik uchun shartta etagini kesib turib ketgan ekanlar.
Mushukni Payg‘ambarimiz alayhissalom yaxshi sifat bilan sifatlaganlari, sahobalar, valiylar, mehribon insonlar yaxshi ko‘rgani evaziga bu jonivor insonlarga ko‘p foyda yetkazishga harakat qiladi. Tasavvur qiling, oyog‘ingizning tagidan sichqonmi, kalamushmi o‘tib qolsa, nima qilasiz? Joyingizda sakrab, o‘ynab qolasiz, to‘g‘rimi? Muloyimgina bo‘lib yotgan mushukcha esa darhol katta avlodi yo‘lbarsga aylanadi. Shu vaqtda uning qanday chiroyli bo‘lib ketganini chaqqonligini, kuchliligini bir ko‘rsangiz edi...
Ammo Alloh taolo oyati karimada har bir narsaning hikmat bilan yaratilganining xabarini berib qo‘yganini bilmagan kimsalar ularni nobud qilib, johilliklarining jabrini o‘zlari tortganlar. Jumladan, 1484 yil Papa Innokentiy VIII mushuklarni shaytonga sig‘inish vositasi deb hisoblagani bois ularni qirib tashlashga buyruq berdi. Butun Yevropa mushuklardan tozalandi. Natijada sichqonlar ko‘payib vabo tarqaldi. Bu o‘lat 100 mingdan ortiq insonning yostig‘ini quritdi.
O‘tgan yuzyillikda donlarni tashib ketyapti degan da’vo bilan Xitoy qushlarga qirg‘in keltirdi. Qanday qilib deysizmi? Bir milliarddan ortiq xitoyliklar qo‘liga tovoqmi, tog‘orami nima to‘g‘ri kelsa olib, dangir-dungir qilib qushlarni hurkitib turgan. Yerga, daraxtga simyog‘ochga, uylarning tomiga, bir martagina qo‘nib nafas rostlab ololmagan qush bechoralar tappa-tappa tashlab o‘lib qolavergan. Buning natijasida o‘sha yili xitoyliklar yerdan mutlaqo hosil ololmagan, hamma ekinlarni qurt-qumursqalar nobud qilgan.
Ko‘hna tarix sahifalarini titkilayversangiz, shunga o‘xshash aqlbovar qilmas hodisalarni ko‘p uchratasiz. Ba’zida bizning o‘zimizning ham ko‘nglimizga ayrim jonzotlar xush kelmaydi. Ana shunday kezlarda “Biz osmonu yerni va ularning orasidagi narsalarni behuda yaratganimiz yo‘q” oyatini eslab qo‘ysak, ko‘nglimiz taskin topib, yengil tortamiz va Rabbimizdan ularning barchasini bandalari uchun manfaatli qilishini so‘rab duo qilib qo‘yamiz.
Damin JUMAQUL
“Solombo Times”: O‘zbekistonda “Uchinchi Renessans” g‘oyasini amalga oshirish davlat siyosatiga aylangan
Shri-Lankaning “Solombo Times” nashrida “O‘zbekistonda Yangi uyg‘onish davri: kelajak texnologiyalari yordamida buyuk o‘tmishni qayta tiklash” sarlavhali tahliliy maqola e’lon qilindi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Shri-Lankalik taniqli jurnalist Fazan Navaz tomonidan yozilgan ushbu materialda so‘nggi o‘n yilda O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan Yangi O‘zbekistonni bunyod etish, “Uchinchi Renessans” g‘oyasini amalga oshirishga qaratilgan islohotlar va ularning samarali natijalari xususida so‘z yuritilgan.
Muallifning yozishicha, Markaziy Osiyo markazida sokin, ammo ulkan ahamiyatga ega inqilob yuz bermoqda. Bu kurash qurol-yarog‘ bilan emas, balki qo‘lyozmalar, muzeylar va mikrochiplar yordamida amalga oshirilmoqda.
Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida O‘zbekiston Samarqand va Buxoro kabi shaharlar jahon ilm-fani, she’riyati va falsafasining yetakchi markazlari bo‘lgan O‘rta asrlardagi “Oltin asr” shon-shuhratini qayta tiklashga intilmoqda.
Bu jarayonning o‘ziga xos jihati shundaki, O‘zbekiston ming yildan ziyod tarixga ega madaniy merosni asrash, qayta tiklash va keng ommaga yetkazish uchun sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan faol foydalanmoqda.
Nashrda O‘zbekistonning boy madaniy va tarixiy merosi hamda uni saqlash bo‘yicha islohotlarga to‘xtalib o‘tilgan. Qayd etilganidek, bu zamin insoniyat tarixidagi eng buyuk allomalarga beshik bo‘lgan. Astronom va davlat arbobi Mirzo Ulug‘bek Samarqandda yulduzlarni hayratlanarli darajada aniq kuzatish imkonini bergan rasadxona barpo etgan. Xorazmdagi Ma’mun akademiyasi olimlari esa Yevropada Renessans boshlanishidan ancha avval matematika va tibbiyot sohalarida yuksak yutuqlarga erishgan edi.
O‘zbekiston yetakchisi bu tarixiy merosni tez-tez tilga olib, Mirzo Ulug‘bekni nafaqat buyuk olim, balki ilm-fanni eng yuksak qadriyat deb bilgan davlat arbobi sifatida ta’riflaydi. Davlat rahbari bugungi yangilanish jarayonini “Uchinchi Renessans” deb atab, uni O‘zbekistonning ilmu ma’rifat va madaniyat markazi sifatidagi mavqeini qayta tiklashga qaratilgan umummilliy loyiha sifatida baholaydi. Tarixchilar ta’biri bilan aytganda – bu atama mintaqada avval mavjud bo‘lgan ikki buyuk yuksalish davridan keyingi navbatdagi uyg‘onish bosqichini anglatadi.
Muallifning fikricha, O‘zbekistonda Uchinchi Renessans g‘oyasini amalga oshirish shunchaki gap emas, balki davlat siyosatiga aylangan.
“Bu ulkan maqsadning eng yorqin ramzi joriy yil Toshkentda qad rostlagan Islom sivilizatsiyasi markazidir. 2026 yil mart oyida 40 mamlakatdan tashrif buyurgan 1500 dan ortiq mutaxassis ishtirokida qurib bitkazilgan mazkur markaz o‘z bag‘rida islom olamining eng noyob yodgorliklaridan biri – VII asrga mansub Usmon Mus'hafini saqlaydi. Shuningdek, bu yerda ilmiy laboratoriyalar, restavratsiya ustaxonalari va arxivlar faoliyat yuritadi. Markaz allaqachon dunyodagi eng chiroyli yangi muzeylardan biri sifatida e’tirof etilgan”, – deya qayd etgan jurnalist.
Materialda ta’kidlanishicha, O‘zbekiston yondashuvining boshqalardan ajratib turadigan muhim jihati – bu sun’iy intellektdan iqtisodiy taraqqiyot vositasi sifatidagina emas, balki madaniy merosni muhofaza qilish vositasi sifatida ham foydalayotganidadir.
Sun’iy intellekt turizm sohasini ham tubdan o‘zgartirmoqda. Bu tashabbus 2026 yilda mamlakatga 12 million sayyohni jalb qilish rejasining bir qismi hisoblanadi.
Fazan Navaz o‘z maqolasini “Uchinchi Renessans” o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarga to‘liq erishadimi-yo‘qmi, buni vaqt ko‘rsatadi. Biroq bugunning o‘zidayoq O‘zbekiston qanday yo‘ldan odimlab borayotgani aniq ko‘rinib turibdi”, – degan so‘zlar bilan yakunlagan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati