Iftorlik dasturxonim to‘kin emas... ayolim norozi
Ramazon oyi boshlangan kunlardan e’tiboran birga iftorlik qilamiz deb uyga do‘starimni, tanishlarimni boshlab kelaman. Chunki ro‘zador odamga iftor qilib berishning savobi ro‘za tutgan odamning olgan savobi qadar ekanini bilaman.
Ammo men do‘stlarim bilan kelganimda ayolim asabiylashib, o‘zining norozi qiyofasini ko‘rsatadi. Uning noroziligining sababi, uyda mehmon kutish uchun sharoit hozir qilinmagan. Mehmonlarning oldiga qo‘yishga tuzukroq narsa yo‘q. Men unga mening do‘stlarim men nima yesam, o‘shani yeb ketaveradi, ular izzattalab odamlar emas, deyman. Ana shunday bahsu munozaralarda u: “Meni mehmonlarning oldida noqulay ahvolga solib qo‘ymaydigan qilib uyga ko‘proq pul olib keling, men ularning oldiga makaron qo‘yishga uyalaman”, deydi.
Men har doim oilamning ta’minotini qilib qo‘yishga harakat qilaman. Biroq mehmonlarning oldiga restorandagidek to‘kin dasturxon tortishga qurbim yetmaydi. Ehtimol, juda ham sodda odamdirman, ishlarim ham kiborlarga xos emasdir. Bilmadim, balki ayolim hashamatga otasining uyida o‘rgangandir, mening “dehqonlarga xos odatlarim”ga ko‘nika olmayotgandir. Qaysi birimiz haqmiz? Balki ayolim bilan murosa qilib uyga mehmon chaqirmaganim tuzukmikan yoki bu xotinimning men kurashishim kerak bo‘lgan injiqligimikan, nima maslahat berasiz?
Dinimiz ko‘rsatmasi:
Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning hadisi sharifida ro‘zador odamga iftorlik qilib bergan kishi gunohlaridan forig‘ bo‘lishi, o‘zini do‘zax o‘tidan xalos qilishi va ro‘za tutgan odam bilan barobar savobga ega bo‘lishi aytilgan. Alloh taolo ro‘zadorning og‘zini bir qultum sut bilan yoki bir dona xurmo bilan yoxud bir ho‘plam sut bilan ochgan bandaga ulug‘ mukofotlar va’da qilgan. “Kimki iftor vaqtida ro‘zadorning qornini to‘ydirsa, Alloh taolo uni mening bulog‘imdan suv ichiradi va u bundan keyin jannatga kirguniga qadar hech qachon chanqoq nimaligini bilmaydi, deganlar (Imom Suyutiy).
من فطر فيه صائما كان له مغفرة لذنوبه وعتق رقبتة من النار وكان له مثل أجره من غير أن ينقص من أجره شيئا يعطى الله هذا الثواب من فطر صائما على مذقة لبن أو تمرة أو شربة من ماء ومن أشبع صائما سقاه الله من حوضى شربة لا يظمأ حتى يدخل الجنة
Hadisi sharidan ayon bo‘ladiki, asosiysi, dasturxonning hashamatli bo‘lishi va noz-ne’matlarning mo‘l-ko‘lligida emas, ro‘zador odam og‘iz ochishi uchun unga nimadir taqdim etishda.
Ayolingizning mehmonlar oldiga odatiy taomlar tortishidan noqulaylik sezishi asossiz emas. Chunki zamon o‘zgardi, odamlarning yeguliklarga munosabati ham boshqacha bo‘ldi. Shuning uchun bu oyda imkon qadar iftorliklar uchun odatdagi kechki taomlardan ko‘ra, kattaroq sarf-xarajat qilingani ma’qul.
Harholda ayolingizning oddiy taomning ustidan katta muammo chiqarishi durust emas. Chunki ular sizning do‘stlaringiz. Taxmin qilish mumkinki, do‘stlaringizning ham tutumi siznikidek bo‘lsa kerak. Sizning tutumingiz esa ularnikidek. Demak, bu yerda hech qanday muammo bo‘lmasligi kerak deb o‘ylayman. Zero, hammamiz bilamizki, bu oy – mukofotlar bir necha barobar ko‘paytirib beriladigan oy. Shunday ekan, Qiyomatga zaxira yig‘ib olish uchun fursatni qo‘ldan bermang.
Ruhiyatshunoslik nuqtayi nazaridan:
Xatingizni o‘qiganda ko‘zga birinchi chalinadigan narsa – siz bilan ayolingiz o‘rtasidagi bir-biringizni tushunish masalasidir. Ikkovingizning bitta hodisaga yondashuvingiz turlicha. Ushbu masalada qaysi biringiz haq ekaningizni aytish qiyin. Gap shundaki, sizning har biringizning haqligingizni isbotlashga yetarli dalillaringiz bor. Sizning do‘stlaringizni taomlantirish, ular bilan birga iftorlik qilib ko‘pdan-ko‘p savoblarga erishish istagida ekaningiz tahsinga sazovor. Ammo bu – masalaning bir tarafi, ikkinchi jihati – ayolingizning o‘zini tutishi, aynan u uy bekasi sifatida mehmonlarning oldiga tuzukroq dasturxon yoza olmagani uchun o‘zini aybdordek his qiladi.
Bu o‘rinda hal qiluvchi so‘zni do‘stlaringiz aytadi: ularga ana shu dasturxon ma’qulmi, ular iftorga taklif etganingizda jon deb kelyaptimi...
Ushbu masala yuzasidan masalaga o‘zgacha tus berib ayolingizga bo‘lgan munosabatingizni o‘zgartirib uni ayblashga aslo urina ko‘rmang. Chunki u jamiyatda shakllangan yolg‘on ma’murchilikning qurbonidir. Afsuski, ko‘pchilik odamlarda muntazam ravishda chiroyli va to‘kin-sochin hayotga targ‘ib etuvchi stereotiplar (televideniye, rangli jurnallar...) ta’sirida boshqalarning ko‘z o‘ngida o‘zlarini ishi yurishmagan odamlardek ko‘rsatishga urinishdan qo‘rqish tuyg‘usi shakllangan. Ana shundan boshqalarning oldida o‘zini kam ko‘rsatmasdan mehmonlarning oldiga chiroyli va qimmatbaho dasturxon tuzashga bo‘lgan xohish kelib chiqadi.
Shuning uchun bu masalani ayolingiz bilan samimiy ohangda muhokama qiling, unga, modomiki, mehmonlar ana shu iftorlik dasturxonida o‘zlarini yaxshi his qilayotgan ekan, siqilishning nima keragi bor ekanini tushuntiring. Bordi-yu, kimdir sizning dasturxoningiz haqida boshqacharoq fikrda bo‘lsa ham, bu sizning foydangizga bo‘ladi, chunki siz oila boquvchisisiz. Bu yerdagi muammoning barchasi ayolingizning atrofdagilar siz va o‘zi haqida xasis va qurumsoq deb o‘ylashlaridan cho‘chishida, xolos.
Muammoning boshqa tomoni ayolingizning iftorlaringizga munosabatidir. Shubhasiz, u do‘stlaringizning har bir tashrifini odatdagi kechki taom o‘rnida emas, katta tantanali xususiyatlarga ega bo‘lgan mehmondorchilik sifatida qabul qilmoqda. Unga iftorlik – hashamatni, tantanani talab etadigan allaqanday marosim emas, balki bir ho‘plam suv bilan ham o‘tkazish mumkin bo‘lgan oddiygina tadbir ekanini tushuntirish kerak.
Siz tasvirlagan vaziyat bu – ayolingiz bilan o‘rtangizdagi tushunmovchilikning birgina ko‘rinishi, xolos. Shuni taxmin qilish mumkinki, ayolingizning botinidagi ishonchsizlik (odatda, buning asosida imonning zaifligi yotadi) boshqa vaziyatlardan ham namoyon bo‘ladi, qachonki u o‘zining moddiy ahvolidan tortinar ekan, bu yanada jiddiyroq muammolar kelib chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun unga ko‘proq e’tibor qaratishingiz, uning siz uchun qanchalik qadrli ekanini so‘zlab qo‘yishingiz kerak bo‘ladi. U bilan suhbatlashganda dinimiz ahkomlaridan, azizlarimizning hayot yo‘llaridan so‘zlab bering. Bu borada eng samarali yo‘l Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning hayotini bosqichma-bosqich ravishda batafsil so‘zlab bermog‘ingizdir. Alloh taoloning eng aziz bandasi qanday sharoitda yashaganini tinglasa, unga ta’sir ko‘rsatmay qolmaydi, inshoalloh!
Savolga javob berganlar:
Muxammad-Amin Magomedrasulov,
Ilohiyotshunos
Aliasxab Anatolevich Murzayev,
Oila va bolalarga ijtimoiy yordam ko‘rsatish markazi ruhiyatshunos-maslahatchisi
Damin JUMAQUL,
tarjimon
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
