Til qanday qilib ro‘za tutishi mumkin?
Tilning ham o‘ziga xos ro‘zasi bo‘lib, uni lag‘vdan yuz o‘giruvchi bandalar biladilar. Tilning ro‘zasi ramazonda ham ramazondan boshqa oylarda ham doimiy davom etadi. Faqat til ramazon oyida yanada tarbiyali, odobli bo‘lishga intiladi. Imom Termiziy rivoyat qilgan hadisda:
قال رسول الله لمعاذٍ : كُفَّ عليك هذا - وأشار إلى لسانه – فقال معاذ: يا نبيَّ الله ، وإنَّا لمؤاخذونَ بما نتكلم به ؟ قال : ثَكِلتْك أمُّك معاذ ، وهل يَكُبُّ الناسَ في النار على وجوههم - أو قال : على مَناخِرهم - إلا حصائدُ ألسنتهم ؟». أخرجه الترمذي.
Rasululloh sollallohu alayhi va sallam Mu’oz ibn Jabal roziyallohu anhuga: “Mana buni tiygin, deb tillariga ishora qiladilar. Shunda Mu’oz roziyallohu anhu: “Yo nabiyulloh, axir biz gapiradigan tillarimiz tufayli ham azoblanamizmi?, dedilar. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Onang seni yuqotgur, Mu’oz, insonlarni yuz tuban jahannamga uloqtiradigan narsa albatta, tillarining hosili hisoblanadi”, dedilar”.
Tilning zarari ulkan bo‘lib, xatarining ko‘lami esa juda katta sanaladi. Til zararli yirtqich hayvon, chaquvchi ilon hamda alangalanuvchi olovdir. Tilingiz ila kishi aybini gapirmangki, Sizning ham barcha joyingiz ayb, kamchilikdan iboratdir, Insonlarning ham ular haqida gapiradigan tillari bordir-ku. Mana Ibn Abbos roziyallohu anhu ham tillariga xitoban shunday deyardilar: “Ey til, yaxshilikni gapir, foyda topasan yoxud yomonlikdan sukut saqla, omonda qolasan. Alloh taolo tilini uyatsiz, buzuq gaplardan saqlagan, g‘iybatdan jilovlagan, lag‘vdan tiygan hamda haromdan asragan musulmonni rahmati ila qurshab olsin! Alloh taolo so‘zlarini hisob-kitob qiladigan, nazarini saqlaydigan, nutqini tarbiyalaydigan hamda gaplarini tartib-intizomli qilib yuradigan kishini rahmatiga olsin!”. Alloh taolo marhamat qilib aytadi:
مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ
“U biror so‘zni talaffuz qilsa, albatta, uning oldida hoziru nozir bo‘lgan bir kuzatuvchi (so‘zni yozib oluvchi farishta) bordir”. (Qof: 18).
Tildan chiqadigan barcha lafzu so‘zlar saqlanib, hisob-kitob qilinadi. Inson o‘ziga-o‘zi zulm qiluvchidir, “Rabbingiz bandalarga zulm qiluvchi emasdir”. (Fussilat: 46).
Sahihi Buxoriyda Sahl ibn Sa’d roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Nabiy alayhis salom: “Kim menga ikki jag‘i va ikki oyog‘i orasidagi narsaga kafil bo‘lsa, men unga jannatga kafil bo‘laman”, deb aytdilar.
Ey inson, tilingni ehtiyot qilginki, seni chaqib olmaydi. Chunki u ilondir. Allohga qasamki, birgina aytilgan xato so‘z unda halokati, xusron-nadomati bo‘lgan o‘limni olib keladi. Sahobayi kiromlar Qur’on va sunnat odobi ila tarbiyalangan vaqtlaridanoq, lafzlarini to‘g‘irlab, gaplariga rioya qila boshladilar. Ularning nutqlari zikr, nazarlari ibrat hamda sukut saqlashlari esa tafakkurga aylandi. Xudojo‘y, taqvodor kishilar qiyomat kuni Qahhor zotga yo‘liqishlaridan qo‘rqib, tillarini U zotni zikr qilishga, shukr qilishga o‘rgatgandilar hamda buzuq, fahsh, behayo so‘zlardan tiygandilar.
Ibn Mas’ud roziyallohu anhu aytadilar: “Allohga qasamki, yer yuzida tildan ko‘ra uzoq vaqt hibs qilinishga haqliroq biror narsa yo‘qdir”.
Solih kishilar gapirishni istardilar-da, uning masuliyatini, oqibatini, natijasini o‘ylashib, sukut saqlardilar.
Tilining jilovini, tizginini qo‘yib yuborgan kishi qanday qilib ro‘za tutadi?..
Tili u bilan vaqtichog‘lik qiladigan, gaplari aldaydigan, nutqi esa yo‘ldan uradigan kishi qayerdan ham ro‘za tutishi mumkin axir?..
Yolg‘on gapiradigan, g‘iybat qiladigan hamda ko‘p haqorat qilib so‘kinadigan shuningdek, hisob-kitob kunini unutib qo‘ygan kishi qanday qilib ro‘za tutgan hisoblanadi?..
Yolg‘on guvohlik berib, musulmonlarga yomonlik qilishdan tiyilmaydigan kishi qanday ro‘za tutishi mumkin?..
Sahih hadisda Abdulloh ibn Amr Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan rivoyat qiladilar:
عن عبد الله بن عَمْرو ، عن رسول الله صَلَّى الله عَلَيه وسَلَّم : المسلم من سلم المسلمون من لسانه ويده
Nabiy alayhis salom: “Musulmon – boshqa musulmonlar uning tili va qo‘lidan omonda bo‘lgan kishi”, deb aytdilar.
Islom bu amal qilish, tatbiq qilish, dastur, bo‘ysunish, to‘g‘ri yo‘ldan yurish hamda itoat etish demakdir. Alloh taolo shunday aytadi:
وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ
“Bandalarimga aytingki, ular (o‘zaro) go‘zal (so‘zlardan) so‘zlasinlar. Zero, shayton ularning o‘rtalarida buzg‘unchilik qilur”. (Isro: 53 ).
Go‘zal so‘zlar bu biror kishining shaklu shumoilini, shaxsiyatini haqorot qilmaydigan, musulmonning obro‘sini to‘kmaydigan hamda mo‘minning hurmatini poymol qilmaydigan ajoyib, hush so‘zlar sanaladi. Alloh taolo yana bir oyati karimada shunday deydi:
وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ
“Biringiz biringizni g‘iybat qilmasin! Sizlardan biror kishi o‘lgan birodarining go‘shtini yeyishni xohlaydimi?! Uni yomon ko‘rasiz-ku, axir!”. (Hujurot: 12).
Qancha-qancha ro‘zadorlar borki, tillari buzilgan, nutqlari yomonlashib, aytadigan so‘zlariga rioya etilmay qo‘yilgan kundan boshlab ro‘zalarini buzgandirlar.
Azizlar! Ro‘za tutishdan maqsad bu faqat och qolish bilan chanqash emas. Balki, barcha a’zolarimizni tarbiya qilish, odobga solish demakdir.
Tilda siz unga hukmronlik qilmaganingiz oqibatida o‘nlab kasalligi kelib chiqadi. 1. Yolg‘on gapirish. 2. G‘iybat qilish. 3. Chaqimchilik qilish. 4. Axloqsiz so‘zlarni gapirish. 5. So‘kinish. 6. Uyatsiz gaplarni gapirish. 7. Aldash. 8. La’natlash. 9. Masxara qilish. 10. Istehzo qilish va hokazo...
Ba’zi so‘zlar borki o‘z sohibini jahannamga yuz tuban qulashiga sababchi bo‘ladi. Albatta bunday so‘zlarning egalari tillariga erk berib, uning tizginini, jilovini shunday bo‘sh qo‘ygan insonlardir.
Til yaxshilik eshigiga yo‘l bo‘lganidek, yomonlikka ham xuddi shunday yo‘ldir.
Tillari ila Alloh taoloni zikr qiladigan, Ul zotga istig‘for aytib, hamdu sano tilaydigan hamda tasbehlar aytib, shukr qiladigan, shuningdek, tavba qiladigan kishilar qanday ham ko‘zning quvonchidirlar. Aksincha, tillari ila insonlarning obro‘larini poymol qiladigan, hurmatlarini to‘kadigan hamda qadru qiymatlarini yerga uradigan insonlar albatta bu dunyoda ham oxiratda ziyon chekuvchilardir. Ey, Ro‘zador azizlarim, keling tillarimizni zikr ila xo‘llaylik, taqvo ila ziynatlaylik va turli xil ma’siyatlardan poklaylik! Ey, Allohim, biz sendan sodiq tillarni, salomat qalblarni hamda istiqomatda bo‘lgan xulqlarni so‘raymiz. Ushbu oyning hurmatidan barchalarimizning gunohlarimizni kechir! Omiin!
Assalomu alaykum va rohmatullohi va barokatuhu.
Ko‘kaldosh o‘rta maxsus islom bilim yurti mudarrisi
Baratov G‘iyosiddin manbalar asosida tayyorladi
O‘zbekiston olimlari Bobur va Boburiylarning Pokistondagi merosini tadqiq etmoqda
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
