Tunlarni ibodat bilan bedor o‘tkazish
Kechalarda bedor bo‘lib, ibodat qilib tunni o‘tkazishlik islom dinida juda ham ulug‘ amallardan hisoblanadi. Tarixdan bizga ma’lumki, barcha o‘tgan ulug‘ insonlar, payg‘ambarlar bo‘lsin, sahobalar, tobe’inlar bo‘lsin, avliyolar bo‘lsin, barchalari kechalarda bedor bo‘lib, ibodat bilan mashg‘ul bo‘lishgan. Bu amal inson bilan Alloh taolo o‘rtasida qurbat hosil qilib, uni jannatga kirishiga sabab bo‘ladi. Alloh taolo bandalarini bu ishga targ‘ib qilishdan oldin, islomning avvalidayoq O‘z payg‘ambarini bunga buyurgan.
Alloh taolo aytadi:
يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ. قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا . نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا . أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآَنَ تَرْتِيلًا .
“Ey, (kiyimlariga) o‘ralib olgan kishi (Muhammad!) Tunda (bedor bo‘lib, namozga) turing! Faqat ozgina (uxlashga vaqt qolsin!) Ya’ni yarmi (qolsin) yoki yarmidan ham biroz kamaytiring! Yoxud unga (biroz vaqt) qo‘shing (yarmidan ko‘prog‘ida uxlang) va Qur’onni «tartil» bilan (dona-dona qilib) tilovat qiling!” (Muzzammil surasi, 1-4 oyatlar).
Alloh taolo yuqoridagi oyatda o‘z Rasuliga kechalarda ibodat va Qur’on tilovat qilib qoim bo‘lishga buyuryapti. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Robbisining buyrug‘iga itoat etdilar va kechalarda ibodat bilan qoim bo‘ldilar. U zot Robbisiga chin ixlos bilan, yig‘lagan holatda, xushu’ va xuzu’ bilan ibodatda davomli bo‘ldilar. Bu haqida u zotning sahobalaridan shunday rivoyat qilinadi:
عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ : قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى تَوَرَّمَتْ قَدَمَاهُ ، فَقِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَيْسَ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ؟ قَالَ :« أَفَلاَ أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا؟ ». رَوَاهُ الْبُخَارِىُّ
Mug‘iyra ibn Shu’ba roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: U kishi aytdi:
“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam kechasi (tungi namozni o‘qish uchun) qoim bo‘ldilar, hattoki ikki oyoqlari shishib ketdi. Shunda: “Ey Rasululloh Alloh taolo sizni o‘tgan va kelajakdagi barcha gunohlaringizni mag‘firat qilgan emasmi?”, deyildi. U zot: “Men shukr qiluvchi banda bo‘lmayinmi?””, dedilar. Buxoriy rivoyat qilgan.
Avvalgi va oxirgi gunohlari mag‘firat qilingan zot, kechalarni shunday o‘tkazgan ekanlar, biz ham bu zotdan o‘rnak olgan holda, o‘zimizga bu amalni lozim tutishimiz kerak.
Alloh taolo Qur’oni Karimda solih bandalarini sifatlab shunday deydi:
كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ . وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ.
“(Ular) tunning ozgina (qismidagina) uxlar edilar. Saharlarda ular (Allohdan) mag‘firat so‘rar edilar”. (Zariyat surasi, 17,18-oyatlar).
Kechalarda qilingan duolar ijobatdir. Chunki, insonlar g‘aflatda bo‘lib, uxlaydigan paytda banda Allohni yodiga olib duo qilsa, uning duosi ijobat bo‘ladi. Bu haqida hadisi sharifda shunday deyilgan:
عَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِىَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: « إِنَّ فِى اللَّيْلِ لَسَاعَةً لاَ يُوَافِقُهَا رَجُلٌ مُسْلِمٌ يَسْأَلُ اللَّهَ خَيْرًا مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ إِلاَّ أَعْطَاهُ إِيَّاهُ وَذَلِكَ كُلَّ لَيْلَةٍ » رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Jobir roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: U kishi aytdi:
Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan shunday deganlarini eshitdim:
“Albatta, kechada bir soat borki, musulmon kishi unga muvofiq kelib, Alloh taolodan dunyo va oxirat ishidan biror narsani so‘raydigan bo‘lsa, Alloh taolo uni unga beradi va shu har bir kechadadir”. Muslim rivoyat qilgan.
Ushbu hadisda aytilishicha, kechqurunda nafl ibodat qilish, kunduz kunidagi nafl ibodatdan afzaldir, chunki har bir kechada duolar ijobat bo‘ladigan bir vaqt bordir. Har bir kunduz kunida bunday emas, faqatgina jum’a kunida shunday vaqt bor. Shuning uchun inson kechadagi shu ulug‘ vaqtni topishlik uchun, kechaning hammasini yoki ba’zisini ibodat bilan o‘tkazishi lozim.
Yana bir hadisi sharifda shunday deyilgan:
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: « يَنْزِلُ رَبُّنَا تَبَارَكَ وَتَعَالَى كُلَّ لَيْلَةٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا حِينَ يَبْقَى ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ فَيَقُولُ: مَنْ يَدْعُونِى فَأَسْتَجِيبَ لَهُ مَنْ يَسْأَلُنِى فَأُعْطِيَهُ مَنْ يَسْتَغْفِرُنِى فَأَغْفِرَ لَهُ ».رَواهُ مالِكٌ فِي الْمُوَطَّأ
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
Albatta Rasululloh solallohu alayhi vasallam: “Robbimiz taboraka taolo har kecha, tunning oxirgi uchdan biri qolgan vaqtda dunyo osmoniga tushadi va: “Kim menga duo qilsa uni ijobat qilaman, kim mendan so‘rasa unga beraman, kim menga istig‘for aytsa, uni mag‘firat qilaman”, deb aytadi”, dedilar. Imom Molik Muvattoda rivoyat qilgan.
Bu hadisda yuqorida zikr qilingan duolar ijobat qilinadigan vaqtning qachon ekanligi bayon qilinmoqda. Ya’ni, bu vaqt kechaning oxirgi uchdan biri ekan. Shuning uchun Payg‘ambarimiz alayhissalom kechaning avvalida uxlab, kechaning oxirida ibodat bilan mashg‘ul bo‘lganlar. Bu haqida hadisi sharifda shunday deyiladi:
عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنَامُ أوّلَ اللَّيلِ ، وَيَقُومُ آخِرَهُ فَيُصَلِّي . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ .
Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi:
“Nabiy solallohu alayhi vasallam kechaning avvalida uxlar, oxirida esa, qoim bo‘lardilar va namoz o‘qirdilar”. Muttafaqun alayh.
Shuningdek, ulug‘ sahobalardan Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu kechasi namoz o‘qib bo‘lib, xizmatchilaridan: “Ey, Nofe’, sahar kirdimi?”, deb so‘rardilar. Agar Nofe’, ha, desa, tong otguncha duo va istig‘for bilan mashg‘ul bo‘lar edilar.
Kechalarda ibodat bilan bedor bo‘lishlik, insonning gunohlarini kechirilishiga sabab bo‘ladi. Bu haqida Nabiy alayhissalom xabar berib shunday deganlar:
عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ، قَالَ:"عَلَيْكُمْ بِقِيَامِ اللَّيْلِ، فَإِنَّهُ دَأْبُ الصَّالِحِينَ قَبْلَكُمْ، وَهُوَ قُرْبَةٌ لَكُمْ إِلَى رَبِّكُمْ، وَمَكْفَرَةٌ لِلسَّيِّئَاتِ، وَمَنْهَاةٌ عَنِ الإِثْمِ". رَواهُ التِّرْمِذِىُّ.
Abu Umoma al-Bahiliyyi roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
Rasululloh solallohu alayhi vasallam: “Kechada qoim bo‘lishni o‘zingizga lozim tuting, u sizlardan oldingi solih kishilarning odatidir. Bu amal Robbingizga sizlar uchun qurbat bo‘ladi, gunohlarni ketkazuvchi va ayb va xatolardan qaytaruvchidir”, dedilar. Termiziy rivoyat qilgan.
Tunlari ibodatda qoim bo‘lgan kishining Alloh taologa yaqin bandalardan bo‘lishi va Alloh taolo uni yaxshi ko‘rishligi haqida hadisi qudsiyda ham bayon qilingan. Alloh taolo shunday deydi: “Banda nafl ibodatlar bilan menga yaqinlashishda davomli bo‘lsa, men uni yaxshi ko‘raman”.
Demak, inson tunlarda namoz o‘qib, ibodatlar bilan mashg‘ul bo‘lsa, Robbisining muhabbatiga sazovor bo‘ladi va gunohlaridan mag‘fur bo‘ladi.
Yuqoridagi oyat va hadislardan ko‘rinib turibdiki, shari’atimizda kechalarni ibodat bilan o‘tkazishlikka juda ham ko‘plab targ‘ib qilingan. Bu amalni doimo o‘ziga lozim tutgan odamga ko‘plab savoblar va’da qilingan, bu savoblarga ega bo‘lish uchun tunlarni bedor o‘tkazishga harakat qilishimiz lozim. Xossatan, hozir ulug‘ Ramazon oyida turgan ekanmiz, bu ulug‘ kecha va kunduzlarini g‘animat bilishimiz kerak bo‘ladi. Zero, bu oyda kunlari ro‘za bo‘lib, kechalarda qoim bo‘lgan kishi uchun bundanda ko‘proq ulkan savoblar beriladi. Bu haqida hadisi sharifda shunday deyilgan.
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ رَضِىَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : « مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إيماناً َاحْتِسَاباً غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ » . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِِ .
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
"Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Kim Ramazon (oyi) da iymon keltirgan va savobini umid qilgan holda qoim bo‘lsa, uning o‘tgan gunohlari mag‘firat qilinadi", dedilar. Muttafaqun alayh.
Bu savobli amallarga nafaqat o‘zimiz, balki ahli ayollarimiz va farzandlarimizni ham targ‘ib qilishimiz kerak bo‘ladi. Bu haqida hadisi sharifda shunday deyilgan:
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ رَضِىَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: « رَحِمَ اللَّهُ رَجُلاً قَامَ مِنَ اللَّيْلِ فَصَلَّى ، وَأَيْقَظَ امْرَأَتَهُ فَإِنْ أَبَتْ نَضَحَ فِى وَجْهِهَا الْمَاءَ ، رَحِمَ اللَّهُ امْرَأَةً قَامَتْ مِنَ اللَّيْلِ فَصَلَّتْ وَأَيْقَظَتْ زَوْجَهَا ، فَإِنْ أَبَى نَضَحَتْ فِى وَجْهِهِ الْمَاءَ » أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسائِيُّ.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: U kishi aytdi:
Rasululloh sollalohu alayhi vasallam: “Kechasida qoim bo‘lib, namoz o‘qib, so‘ngra o‘z ayolini uyg‘otgan, agar ayoli (uyqu g‘olibligi sababli, o‘rnidan turishlikni) xohlamasa, yuziga suv sepgan (xolda bo‘lsa ham, uyg‘otgan) kishini Alloh taolo rahm qilsin. Kechasida qoim bo‘lib, namoz o‘qib, so‘ngra o‘z erini uyg‘otgan, agar eri (uyqu g‘olibligi sababli, o‘rnidan turishlikni) xohlamasa, yuziga suv sepgan (xolda bo‘lsa ham, uyg‘otgan) ayolni Alloh taolo rahm qilsin”, dedilar. Abu Dovud va Nasaiy rivoyat qilishgan.
Ushbu hadisi sharifda inson o‘ziga suygan narsani o‘zining yaqinlariga ham ravo ko‘rishligi bayon qilinmoqda. Demak, inson yaxshi ishlarga faqatgina o‘zi emas, balki boshqalarni ham targ‘ib qilmoqligi lozimdir. Bu haqida Qur’oni Karimda shunday deyilgan:
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ.
“Yaxshilik va taqvo yo‘lida hamkorlik qiling. Gunoh va dushmanlik yo‘lida hamkorlik qilmang. Allohga taqvo qiling. Albatta Alloh iqobi shiddatli Zotdir”. (Moida surasi, 2- oyat).
Alloh taoloning ushbu oyatini inson o‘ziga shior qilib olsa, o‘z-o‘zidan yaxshi ish qilganlarning soni ko‘payib, yomonlar esa kamayib boraveradi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, inson Allohga qurbat hosil qilmoqchi bo‘lsa, Allohning nazdida darajasi yuqori bo‘lib, gunohlari mag‘firat qilinishini xohlasa, nafl ibodatlarni o‘ziga lozim tutib, kechalarda bedor bo‘lishi lozim. Chunki, inson farz amallarini ado qilishligi bilan, bo‘ynidagi majburiyatni ado qilgan bo‘ladi xolos. Kechalarni ibodat bilan o‘tkazishlik esa, haqiqiy mukammal mo‘minlik belgisidir.
Ramazon oyi bizlar uchun juda ham ko‘plab yaxshi amallarni qilishimiz uchun juda ham yaxshi fursatdir. Chunki, bu oyda shaytonlar zanjirband qilinadi. Inson shayton vasvasasidan ozod bo‘ladi, faqatgina o‘zining nafsini yengishi lozim bo‘ladi.Ushbu oyda o‘zimizga turli xil nafl ibodatlarni odat qilib oladigan bo‘lsak, ramazondan keyin ham bu ishlarda bardavom bo‘lishimiz oson bo‘ladi.
“Ko‘kaldosh” Toshkent o‘rta maxsus islom bilim yurti mudarrisi Madaminov Shokirjon.
NIMA BID’AT-U, NIMA SUNNAT? “BID’AT” TUSHUNCHASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
Hozirgi kunda “bid’at” so‘zini ko‘pchiligimiz tez-tez eshitamiz. Ta’bir joiz bo‘lsa, bu so‘zni bilgan ham, bilmagan ham, tushungan ham, tushunmagan ham ishlatmoqda.
Alloma ibn Hajar Makkiy rahimahulloh o‘zining “Fathul Mubiyn” asarida bid’atning lug‘aviy ma’nosini quyidagicha keltirgan:
“Bid’at so‘zi lug‘atda – o‘xshashi bo‘lmagan, yangi narsani paydo qilish”, degan ma’noni beradi.
“Bahrul Layoliy sharhi Bad’ul Amoliy”da esa, bid’atning lug‘aviy ma’nosini: “Avval bo‘lmagan, o‘xshashi yo‘q narsani paydo qilish” deb keltirgan.
Shundan kelib chiqib, mazkur ulamolar bid’at xoh ibodatlarda, xoh odatlarda bo‘lsin, yaxshi yoki yomon bo‘lsin, Qur’on va sunnatda mavjud bo‘lmagan yangi paydo bo‘lgan narsa deb qaraganlar.
Ulamolar lug‘aviy bid’atni besh qismga bo‘lganlar.
Birinchisi: Vojib bid’at. Nahv ilmini o‘rganish bid’atning shu turiga kiradi. Chunki bu ilmni bilmasdan Qur’on va sunnatni bilib bo‘lmaydi. Bu ikki manbani o‘rganish vojib. Vojibni bajarishga xizmat qiladigan narsa ham vojib bo‘ladi.
Demak, Qur’on va sunnatni o‘rganish uchun nahvni o‘rganish vojib.
Ikkinchisi: Harom bo‘lgan bid’at. Mo‘tazila, jabariya va hozirgi salafiy hamda ahli sunnaga zid bo‘lgan turli firqa va oqimlarni ta’sis etish. Chunki bular ham Islomning ilk davrlarida bo‘lmay, keyinchalik turli maqsadlarda tashkil qilingan bo‘lib, asosan sof Islom aqidasini noto‘g‘ri talqin qilish, Islomga va musulmonlarga zarar berish bilan tanilgan. Shuning uchun bunday firqa va oqimlarga kirish harom hisoblanadi.
Uchinchisi: Mustahab bid’at. Masjidlarga minoralar qurish, ma’had va madrasalar barpo etish, Qur’on qiroatini eshitish va Nabiy sollallohu alayhi vasallamning siyratlarini o‘rganish uchun turli majlislar tashkil qilish mustahab bid’atlar sirasiga kiradi.
To‘rtinchisi: Makruh bid’at. Masjidlarga ziynat berish.
Beshinchisi: Muboh bid’at. Yeb-ichish, kiyim-kechak, maskan-manzillarda kengchilikka yo‘l qo‘yish. Ya’ni agar haloldan bo‘lsa, kishi o‘zi yashaydigan manzilini chiroyli ta’mirlasa, faxr va kibrdan xoli bo‘lib, qimmatbaho kiyim kiygan bo‘lsa va yemoq-ichmog‘ida kengchilikka yo‘l qo‘ysa, gunohkor bo‘lmaydi. Chunki shar’an bu paytda mazkur ishlar muboh sanaladi.
Bid’atning shar’iy-istilohiy ma’nolari
Bid’atning shar’iy – istilohiy ma’nolarini “Bahrul Laoliy sharhi Bad’ul Amoliy” asarining sohibi quyida uch qism qilib keltirganlar:
الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ فِي الدِّينِ مِنْ غَيْرِ إِذْنِ الشَّارِعِ
1. “Shore’ning iznisiz dinda ziyoda va nuqsonga yo‘l ochish”.
جَعْلُ غَيْرِ الدِّينِ دِينًا أَوْ مَا يَكُونُ مُشَابِهًا بِالدِّينِ وَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ
2. “Dindan bo‘lmagan narsani din deb bilish yoki dinga o‘xshash martabaga ko‘tarish”.
عَمَلٌ مُحْدَثٌ عَلَي نِيَّةِ الْعِبَادَةِ
3. “Dinda asli yo‘q bo‘lib, yangi paydo bo‘lgan narsani ibodat niyatida bajarish”.
Mazkur ta’riflarga asoslanib fuqaholar ikita fiqhiy qoidani joriy qilganlar.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْإِبَاحَةُ
1. “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”. Ya’ni, aslida hamma narsa muboh va tozadir.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْحُرْمَةُ
2. “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”.
Zohiran qaraganda bir-biriga zid bo‘lgan bu ikki qoidani tatbiqi shundayki, agar bir kishi dunyo ishlarini osonlashtirish, odamlarning og‘irini yengil va uzog‘ini yaqin qilish maqsadida biror narsa masalan mashina, telefon yoki turli foydali moslamalar o‘ylab topib ixtiro qilsa, “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”, qoidasiga binoan bu yaxshi va maqtalgan ish hisoblanadi.
Ammo, ibodat niyatida dinda biror narsani joriy qilish, sunnat bo‘lmagan amalni sunnat deb e’tiqod qilish, “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”, qoidasiga binoan bid’at va harom ish hisoblanadi.
Bid’atning turlari.
“Sahihi Buxoriy” kitobini sharhlagan Imom Qastaloniy rahimahulloh aytadilar: “Imom Bayhaqiy Imom Shofe’iydan naql qilib: “Kitobu sunnatga va ijmoga xilof bo‘lgan ishlar zalolatga chorlovchi bid’atdir. Ammo, kitobu sunnatga xilof bo‘lmagan yaxshi ishlar bid’at emas, balki “Muhdasotu mahmuda” ya’ni keyin paydo bo‘lgan maqtalgan ishlardir”, deganlar (Qastaloniy. J. 1. B. 302).
Jarir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan qilingan rivoyatda:
قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ سَنَّ فِي الإسلام سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَایُنْقَصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Kim Islomda chiroyli yo‘lni joriy qilsa, bas u uchun uning ajri va undan keyin unga amal qilganlarning ham ajri bo‘ladi. Ularning ajrlaridan biror narsa kamaytirilmaydi” (Imom Muslim rivoyati).
Mana shu va boshqa dalillarga tayanib, ulamolarimiz bid’atni ikki qismga bo‘lganlar: bid’ati hasana (yaxshi bid’at) va bid’ati sayyia (yomon bid’at).
Hofiz ibn Hajar rahimahulloh: “Shariatning asliga xilof bo‘lmay, shu bilan birga foydali va xayrli amallar bid’ati hasanadir. Shar’iy asosga ega bo‘lmagan amal yoki e’tiqodni joriy qilish bid’ati sayyia deyiladi”, deganlar. (“Fathul Boriy” kitobi, J. 4. B. 253).
Bid’ati hasana – bunga hazrati Umar roziyallohu anhuning ishlarini misol qilish mumkin. Sunnat amal bo‘lgan tarovih namozini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam jamoat bilan o‘qimas edilar. Hazrati Umar esa xalifalik davrida mazkur namozni imomga iqtido qilib, jamoat bilan o‘qishni joriy qildi va: “Qanday yaxshi bid’at bo‘ldi”, dedi.
Shunga binoan diniy ilmlar o‘rgatish uchun alohida madrasalar qurish, kitoblar chop etish, masjidlarga gilam solish, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni go‘zal siyratlarini targ‘ib qilish uchun mavlid o‘qish singari din asoslariga zid bo‘lmagan amallar bid’ati hasana bo‘ladi. Unga amal qilish joiz va u zalolatga boshlamaydi.
Bid’ati sayyia esa, shar’iy asosga ega bo‘lmagan biror amal yoki e’tiqodni joriy etishdir. Bunday bid’at ayni zalolat bo‘lib, u shariatimizda rad etilgan. Quyidagi hadisi sharif ham shunga dalolat qiladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ
“Kim bizning bu dinimizda unda bo‘lmagan yangi narsani kiritsa, rad qilinadi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, hadisda ko‘zlangan maqsad dinning asosiy manbalari bo‘lmish Kitob, sunnat va ijmoga xilof bo‘lgan ishlarni paydo qilish bo‘lsa, bas, u rad qilingandir. Ammo dunyoviy hayotning ravnaqiga xizmat qiladigan, insonlarga manfaat beradigan ishlarni paydo qilish, garchi Kitobu sunnatda asosi mavjud bo‘lmasa-da, zinhor bid’at deyilmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
