Ro‘za va qalb xotirjamligi
Ro‘zani bizlarga farz qilgan Alloh taologa hamdu sanolar bo‘lsin. Ramazon tunlarini bedor o‘tkazishni sunnat qilgan zot Muhammad mustafo (sollallohu alayhi va sallam)ga salavot va salomlar bo‘lsin.
Bugungi taraqqiyot yetib bo‘lmas darajada rivojlanayotgan bir davrda, barcha ko‘proq mol-dunyo to‘plash va hojatdan ortiqcha hashamatli imoratlar qurishga berilib ketmoqda. Ba’zilar yaxshi yashash va farovon hayot kechirish eng oliy maqsad deb o‘ylaydilar. Undan boshqa mehr-oqibat, ta’lim-tarbiya, xulq-odob, qarindosh-urug‘chilik, qo‘ni-qo‘shnichilik, ajr-savob, yaxshilik, ezgulik kabi qalbni xotirjam qilib, dilni xushnud qiladigan insoniyatning ma’naviy hayoti ular uchun ikkinchi darajalidir. Zero inson hayotida eng oliy ne’mat qalb xotirjamligidir. Ba’zi kimsalar xotirjam yashash da’vosida kunni tunga ulab, kunlari tinmay, tunlari uxlamay, bir chaqa foydani deb yoru do‘sti, qon-qarindoshi hatto aka-ukalaridan aloqani uzib, molu-dunyo yig‘moqdalar. Aslida xotirjamlik shundami? Ming mashaqqatlar va hayot tashvishlarini ro‘kach qilib, bola-chaqa bahonasida to‘plangan boylik va mol-dunyo bir zum xotirjamlik berolmayotgani hammaga ma’lum. Bugun rivojlangan mamlakatlarda aksar odamlar baland imoratlar va ko‘p mol-dunyoga egalar, lekin ularda xotirjamlik yo‘q. Ular birozgina xotirjam bo‘lish, uxlab xordiq chiqarish, orom olish uchun turli xil dori vositalaridan foydalanishlari hech kimga sir emas. Bekamu ko‘st yashash, faravon hayot kechirish, oson pul topish ilinjida tinch va osuda yurtini tashlab o‘zga yurtlarga ketayotganlar ham oramizda yo‘q emas. Natijada xotirjam faravon hayotga erishish qolib, sog‘-salomat o‘z vatanlariga qaytishlari so‘roq ostida qolmoqda. Mol-dunyoning ko‘pligi, uylarni hashamatli bo‘lishi insonni moddiy ehtiyojini qondiradi. Xotirjamlik esa, inson ma’naviyatiga bog‘liqdir.
Xo‘sh xotirjamlik nimada? Xotirjamlik qayerda? Kim xotirjam? Inson nima qilsa, qalbi xotirjam, dili xushnud, ichki dunyosi farah va sururga to‘lib, jismi rohatlanadi? Bu savollarga javobni muqaddas dinimizdan, Qur’oni karim oyatlari va hadisi shariflardan topish mumkin.
Ramazon rahmat va mag‘firat oyidir. Ramazonda mo‘min-musulmonlarning qalblari xotirjam bo‘ladi, ruhlari taskin topadi, jismlari rohatlanadi. “Nima uchun shunday?” degan savol tug‘ilishi tabiiy hol. Chunki bu oyda isyonkor jinlar va shaytonlar zanjirband qilinadi, ro‘za tutiladi, Qur’oni karim xatm qilinadi. Bu oyda Alloh taoloning kalomi – Qur’oni karim xatm qilinadi. Alloh taoloninig rahmati, mag‘firati va mo‘minlarga bo‘lgan fazli, jannatninig vasfi, ajr-savoblarninig va’dasi haqidagi Qur’on oyatlarini eshitgan mo‘minlarning qalbiga sukunat-xotirjamlik kirib, rahmati buyuk Zotga muhabbatlari ziyoda bo‘ladi. Alloh taolo bu haqda shunday marhamat qiladi:
“Ular imon keltirgan va qalblari Allohning zikri bilan orom oladigan zotlardir. Ogoh bo‘lingizki, Allohni zikr etish bilan qalblar orom olur (va taskin topur)” (Ra’d, 28).
Imom Muqotil ushbu oyat tafsirida: “Allohning zikridan Qur’oni karim iroda qilingan”, deydi. Inson qalbiga orom baxsh etib, sukunat va xotirjamlik berdigan buyuk omil Alloh zikridir. Alloh taoloni eslab, tafakkur qilgan, bergan ne’matlariga shukrona tarzida ibodat va Qur’oni karim tilovati bilan mashg‘ul bo‘lgan banda qalbiga ilohiy xotirjamlik va orom berilishi oyati karimada zikr qilinmoqda. Bugungi kunda mustaqillik sharofati bilan yurtimiz masjidlarida xatmi Qur’onlar bo‘lmoqda, unda Kalomullohni eshitib, barcha qalblar xotirjam, dillar orom olmoqda, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Ramazon oyida shunday xayrli ish bo‘lgani uchun ham u boshqa oylardan fazilatlidir.
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qlinadi: “Payg‘ambarimiz Muhammad (sollallohu alayhi va sallam): “Kim bir mo‘minning dunyodagi mashaqqati, g‘am-tashvishini aritsa, Alloh taolo qiyomat kuni uni g‘am-tashvishdan xalos qiladi. Kim qiynalgan odamning og‘irini yengil qilsa, Alloh taolo uni dunyo va oxiratdagi og‘irini yengil qiladi. Kim mo‘minning aybini yopsa, Alloh taolo uni dunyo va oxiratdagi aybini berkitadi. Inson o‘z birodaroga yordam berarkan, Alloh taolo ham u bandasiga yordamchidir. Kim ilm izlab bir yo‘ldan yursa, Alloh taolo u uchun jannatga bo‘lgan yo‘lni yengil va oson qilib qo‘yadi. Qaysi bir qavm Alloh taoloninig uylaridan birida jam bo‘lib, Alloh taoloning Kitobini o‘qisalar yoki o‘zaro dars qilsalar, ularga tinchlik va xotirjamlik tushib, rahmat qamrab oladi. Farishtalar ularni o‘rab oladilar. Alloh taolo ularni o‘z dargohidagilar oldida zikr qiladi”, dedilar” (Imom Muslim rivoyati).
Hadisi sharifda Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) qalb xotirjamligiga yetishish omillarini sanab o‘tdilar. Haqiqiy xotirjamlikkka erishmoqchi bo‘lganlar Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) sunnatlariga amal qilsin. Mo‘min-musulmonga yordam qilish, og‘irini yengil qilish, aybini yopish Alloh taoloning kalomini o‘qishdek qalbga orom baxsh etadi. Kelinglar xotirjamlik va oromni Alloh taolo buyurganidek, Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) ta’lim berganlaridek qidiraylik.
Inson Ramazonda ro‘za tutib, bir necha soatlar och qoladi. Natijada jismi ma’lum miqdorda ochlik sababidan zaiflashadi. Jismdagi zaiflik insonni turli-tuman narsalarga yo‘rg‘alash, dunyoning arzimagan matosiga yugurib-yelish kabilardan to‘sadi. Inson yeb-ichish bilan bir qatorda ma’naviy jihatdan ham mukammal ro‘za tutib, g‘iybat, ko‘z zinosi, chaqimchilik, hayosiz so‘zlar, baxillik va hasad kabi illatlardan saqlansa, u haqiqiy xotirjamlikka erishib, qalbi surur va farahga limmo-lim to‘ladi.
Alloh taolo ushbu Ramazon oyida qalblarimizga xotirjamlik, orom, surur va farahni mukammal qilib bersin. Ushbu xotirjamlikni yil davomida bizlarga hamroh qilsin hamda ikki dunyo soadatiga erishtirsin.
Bahriddin PARPIYEV
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
