Ramazon g‘animatdir
Ramazon – jannat eshiklari ochiladigan, do‘zax eshiklari yopiladigan, shaytonlar zanjirlanadigan, Alloh solih bandalarini o‘tdan ozod etadigan ulug‘ oy. Bu oy ibodatsiz, toatsiz, kunu soatlari havoda to‘zg‘igan zarradek zoye bo‘lib kirib-chiqib ketmasin. Bu oyda ibodatni tavbadan boshlash maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Tavbadan boshlashga maslahat berish bilan biror kishini aybdorsiz demaymiz. Chunki yo‘lning avvali ham, nihoyasi ham tavbadir. Tavba – Alloh subhanahu va taolo tomonga intilayotgan kishining birinchi o‘rindagi amalidir. Demak, tavba ko‘pchilik o‘ylaganidek, faqat osiy va xato qiluvchilarning iltijo qilishidan iborat emas. Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
“Ey odamlar! Allohga tavba qilinglar. Chunki men Unga bir kunda yuz bor tavba qilaman”[1], dedilar. Alloh bandalarini tavbaga buyurganda ularga iymon nomi bilan nido qilib dedi:
“Barchalaringiz Allohga tavba qilinglar, ey mo‘minlar! Shoyadki (shunda) najot topsangizlar”[2].
Barchamiz gunohkor bandalarmiz. Alloh subhanahu taolo gunohlarni ko‘p kechiruvchi zot. Kunduzda gunoh qilgan tavba qilsin deb kechasi qo‘lini uzatadi, kechada gunoh qilgan tavba etsin uchun kunduzi qo‘lini cho‘zadi. Tavba qiluvchilarning tavbasidan, osiy va gunohkorlarning pushaymonidan mamnun bo‘ladi. Shuning uchun Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytganlaridek, “Alloh subhanahu tavba qilmoq uchun Mag‘rib tomondan eni yetmish yillik bo‘lgan eshik qilib qo‘ydi. Uni to quyosh Mag‘ribdan chiqqungacha bekitmaydi”[3]. Tavba oson va yengil ishdir. Unda mashaqqat va harakat ko‘rsatish yo‘q. Tavba tiyilish va pushaymondan iborat. Gunoh ishlardan tiyilish, bularning o‘tmishda qilganiga pushaymon, kelgusida ularga qaytmaslikka qaror qilish bo‘ladi.
O‘tgan gunohlarga pushaymon bo‘lish, kelgusida gunohlarni tark qilish, siz uchun umringizni qadrlash va o‘tmish bilan kelgusi vaqt o‘rtasida hozir turgan vaqtingizni isloh qilishni vojib qiladi. Chunki vaqtni zoye qilib qo‘yish najotni bekor qilgandek bo‘ladi. Agar uni yuqorida zikr qilingan narsalar bilan saqlab qolinsa najot topiladi, rohat, ne’mat va lazzatga erishiladi. Inson o‘zining vujudligini fahmlay olishi zarur. Safar ozig‘ini tayyorlash va yurish uchun hozirlik ko‘rish bilan band bo‘lishi lozim. Amal mavsumi bo‘lgan ramazon oyida savobga erishish uchun harakat qilish, vaqtni boy bermaslik kerak. Har bir kishi o‘z zamoni va vaqtining qadru qiymatini bilmog‘i zarurdir. Undan birgina lahzasini ham bekorga o‘tkazmasin.
Allohga ibodat qilishda ulug‘larimizning ahvollaridan xabardor bo‘lib qo‘yishimiz zarar qilmaydi. Ularni yodga olsak, shoyadki, bizda oliyhimmatlik va ibodatga moyillik paydo bo‘lsa:
Mug‘iyra roziyallohu anhu bunday deydilar: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam kechasi namozda shunchalik uzoq turardilarki, hatto oyoqlari shishib ketar edi. Odamlar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga: Alloh taolo sizning o‘tgan va kelgusi xatolaringizni mag‘firat qilgan-ku, nega o‘zingizni bunchalar qiynaysiz?” deyishganida, u zot: “Alloh taoloning shu mehribonchiligiga shukr qiluvchi banda bo‘lmaymanmi?» derdilar»[4].
Abu Bakr roziyallohu anhu, xossatan namozda va Qur’on qiroat qilganda ko‘p yig‘laguvchi kishi edilar.
Umar roziyallohu anhuning yuzida yig‘ining ko‘pligidan ikki qora chiziq paydo bo‘lgan edi.
Usmon roziyallohu anhu Qur’onni namozda uzoq o‘qirdi.
Ali roziyallohu anhu mehrobida yig‘lar, hatto soqoli ko‘z yoshlar bilan ho‘l bo‘lib ketardi. U: “Ey dunyo! Mendan boshqani alda, seni qaytishi yo‘q bo‘lgan uch taloq qo‘ydim”[5], der edi.
Qatoda Qur’onni doimo har haftada, Ramazonda har uch kunda xatm qilardi.
Sufyon Savriy qo‘rqqanidan yig‘lardi.
Said ibn Musayyib masjidni lozim tutgan kishi edi. Qirq yil muddat davomida jamoat bilan bir namoz ham u kishidan o‘tib ketmagan.
Ramazon oyi fursatdir. Alloh bilan savdo qiladigan oydir. Shunday ekan, solih amallarga, yaxshiliklarga, toatga shoshilaylik, Alloh tomonidan ko‘p foyda va ulkan savoblarga erishamiz.
Ramazon ish boshlovchilar yeng shimarib kirishadigan, taqvodorlar o‘z tayyorgarligini ko‘radigan, hushyor insonlar qo‘lga kiritadigan eng ulug‘ fursatdir. U qalbi salomat, a’zolari to‘g‘ri, vaqtini zararli va foydasiz ishlarda zoye qilmaydigan kishi uchun gunohlar kechirilish oyidir. Quyida bu oy fursatlarini g‘animat bilishga, ularni solih amallar bilan obod etishga yordam beradigan ba’zi ishlarni havola qilamiz:
Ro‘za odat emas, ibodatdir. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kimki ramazonda iymon va ehtisob bilan ro‘za tutsa o‘tgan gunohi kechirilur”[6], dedilar. “Iymon bilan”ning ma’nosi – Allohga va U ro‘za tutgan kishilarga tayyorlab qo‘ygan narsalarga ishonib, degani, “ehtisob bilan”ning ma’nosi – Allohning savobini izlab demakdir. Ya’ni, uni ro‘za tutishga riyo, ovoza qilish, molu obro‘ talabi undamagan.
Ramazon shukri vojib bo‘lgan ne’mat. Alloh umringizni uzaytirib bu ulug‘ oyga yetib keldingiz va Alloh sizni bu ajru savoblarni kasb etishga muyassar qilib qo‘ydi. Bu shukr qilish lozim bo‘lgan eng katta ne’mat va buni berganiga Allohga hamdu sano aytish vojib.
Uyqu va uyqusizlik. Ramazon sanoqli kunlar va kuzatiladigan kechalardir. Kirib keladi, qarabsizki ketishga shay turibdi. Shuning uchun bu oyda toat-ibodatga jiddu jahd qiling. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Ramazon kirib, gunohlari kechirilmasdan chiqib ketgan kishining burni yerga ishqalansin”, dedilar[7].
Qur’on tilovati. Ramazon Qur’on oyidir. Bu oyda Qur’on tilovatiga g‘ayrat qiling. Shoshmasdan tartil, tadabbur va xushu’ bilan o‘qing. Imkoningiz boricha tilovat hukmlariga rioya eting.
Qiyomul-layl (kechani qoim qilish). Qiyomul-layl asosan taroveh namozi bilan bo‘ladi. Bu namozga rag‘bat qilib, imom bilan to‘liq o‘qimoq lozim. Chunki Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kimki imomi bilan u ketguniga qadar tursa, unga kechani qoim qilgani yoziladi”[8], deganlar.
Sadaqa. Ramazon oyidagi sadaqa boshqa oylardagidan ko‘ra fazilatlidir. Nabiy sollallohu alayhi vasallam ramazon kirsa saxovatlari oshib ketar edi. Shunday ekan, bu oyda o‘zingizda ehsonu sadaqaga shoshiling.
Ro‘zadorlarni iftorlantirish. Ro‘zadorlarni iftor qildirishga, miskin va kambag‘allarni taomlantirishga qiziqish kerak. Chunki Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kimki ro‘zadorga iftor qilib bersa, unga ro‘zadorning ajridek savob bo‘ladi. Bu bilan ro‘zadorning ajridan hech bir narsa kam bo‘lmas”[9], deganlar.
Shuningdek, g‘animat bo‘lgan amallar sirasiga masjidni lozim tutish, iloji bo‘lsa ramazonda umra qilish, ramazonning oxirgi o‘n kunida g‘ayratni yanada oshirish, Qadr kechasidagi ibodatlar, zikr, duo va boshqa toat-ibodatlarni qoim qilish kiradi.
Bu g‘animat damlardan foydalanib qolshimizga Parvardigorimiz ko‘mak berishini so‘rab qolamiz!
Rashidbek ERNAZAROV,
Xorazm viloyati Bog‘ot tumani bosh imom-xatibi
“EHSON” TUSHUNCHASI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Tasavvuf masalasi ham salafiylar tomonidan qattiq tanqidga olingan va ko‘r-ko‘rona rad etiladigan mavzulardan biridir. Tasavvuf, tariqat, suluk, shayx, murid va shu kabi atamalarni eshitishlari bilan mavzuni inkor qilishga tushib ketadilar. Lekin aslida ham shundaymi?
Ming yillardan beri Islomning ruhi bo‘lib kelgan va Islom ummati og‘ishmay amal qilib kelayotgan bu mavzu rad etilishi kerakmi?!
Tasavvuf – bu Allohni tanish va nafsni poklashni o‘rgatadigan va shu yo‘ldagi harakatlarni ifodalaydigan, ularni anglatadigan va bu holatlarga erishish uchun nima qilish kerakligini tushuntiradigan bir ilmdir. Tasavvuf islomiy ilmlarning eng sharaflisidir. Bu ilmning sharafi, mavzusining sharafi bilandir.
Modomiki, tasavvufning maqsadi, mavzusi ma’rifatulloh – Allohni bilish-tanish ekan, u o‘z-o‘zidan islomiy ilmlarning eng sharaflisi bo‘ladi. Tasavvuf bizga nima qilsak, Alloh bizni sevadi? Nima qilsak, qalbimizda bo‘lishini istaganimiz “Alloh sevgisi” hosil bo‘ladi, kabi savollarga javob beradi va bu maqomga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.
Tasavvufga ulamolar tomonidan ko‘plab ta’riflar berilgan. Shayx Ibrohim ibn Muvallid Roqqiy rahmatullohi alayh o‘zining kitoblarida bu ta’riflarni yuzdan oshig‘ini jamlagan.
Shayx Muhammad ibn Ali Qassob rahimahulloh: “Tasavvuf bu – saodat asrida sharafli qavmning eng oliyjanob kishisidan sodir bo‘lgan eng go‘zal xulqlardir”, degan.
Shayx Abu Muhammad Jaririy rahimahulloh: “Tasavvuf – har bir go‘zal xulqni olish va har bir yomon xulqni tark qilishdir”, dedi.
Shayx Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh: “Tasavvuf – go‘zal xulq bilan bir ma’noda bo‘lib, kimning xulqi senikidan go‘zal bo‘lsa, tasavvufi ham go‘zaldir”, degan.
Shayx Abu Hafs Naysoburiy rahimahulloh: “Tasavvuf – uning barchasi odobdir. U har bir vaqt, har bir hol va har bir maqomning odobidir”, degan.
Tasavvuf ba’zi kishilar: “Bu narsa hijriy uchinchi asrdan keyin paydo bo‘lgan bid’at, avvalgi davrda bo‘lmagan. Qur’oni karim va hadisi sharifda “Tasavvuf” so‘zi biror marta zikr qilinmagan”, deb da’vo qilayotganidek keyin paydo bo‘lib qolgan bid’at ilm emas, balki u barcha shar’iy ilmlar qatori Islomning avvalidan mavjuddir.
Qur’oni karimda va hadisi shariflarda “Tasavvuf” so‘zini biror marta kelmagani uni islomiy ilm emasligiga dalil bo‘lmaydi. Chunki boshqa islomiy ilmlarning ham nomlari Qur’on va hadisda zikr qilinmagan. Agar Qur’on va hadisda zikr qilinmagan narsalarni inkor qilsak, juda ko‘plab narsalardan voz kechishimizga to‘g‘ri keladi.
Tasavvuf Islomning avvalgi asrlaridan beri mavjud bo‘lib, u ham boshqa islomiy ilmlar qatori Qur’on va sunnatdan olingan. Bunga Qur’on, hadis va tobeinlarning so‘zlarida dalillar bor. Avval aytganimizdek tasavvufning asosiy vazifasi insonning nafsini tarbiyalash, gunohlardan poklash va botiniy amallarini tartibga solishdir.
Alloh taolo An’om surasining 120-oyatida bunday marhamat qilgan:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Va oshkora hamda maxfiy gunohlarni tark qilinglar!”.
Alloma Alouddin Ali ibn Muhammad Bag‘dodiy rahimahulloh bu oyati karimani tafsir qilib: “Oshkora gunohdan tashqi a’zolar bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan. Maxfiy gunohdan qalb bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan” degan.
Zohiriy a’zolar bilan qilinadigan gunohlarni tark qilishni va unga beriladigan jazolarni fiqh fani o‘rgatsa, qalb kasalliklarini davolashni aynan tasavvuf o‘rgatadi. Boshqa oyati karimada shunday deyiladi:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Batahqiq, kim u(nafs)ni poklasa, yutuqqa erishdi” (Shams surasi, 9-oyat).
Darhaqiqat, inson oxiratda yutuqqa erishishi uchun, jahannam olovidan omonda bo‘lishi uchun bu dunyoda kufrdan, shirkdan, nifoqdan va turli gunoh va qalb kasalliklaridan o‘zini poklashi kerak.
Alloh taolo bu oyati karimalarda bandalarini kufr, shirk va gunohlardan o‘zlarini poklashga buyurmoqda. Mana shu poklashni o‘rgatadigan fanni “Tasavvuf” deb nomlash insonlar orasida urf bo‘lgan.
Shuningdek, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida tasavvuf ehson deb nomlangan. “Jabroil hadisi” deb nomlangan mashhur hadisi sharifda “ehson” ayni tasavvuf ekani namoyon bo‘ldi.
Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Birdan ustimizda oppoq kiyimli, sochlari qop-qora odam paydo bo‘ldi. Unda safarning asari ko‘rinmas edi. Uni birortamiz tanimas ham edik. U kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning to‘g‘rilariga o‘tirdi. Ikki tizzasini u zotning ikki tizzalariga tiradi. Ikki kaftini sonlari ustiga qo‘ydi va: “Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar ber”, dedi.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Islom “Laa ilaaha illallohu Muhammadur Rasululloh”, deb shahodat keltirmog‘ing, namozni to‘kis ado qilmog‘ing, zakot bermog‘ing, Ramazon ro‘zasini tutmog‘ing, agar yo‘liga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi u. Biz undan ajablandik. O‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.
“Menga iymon haqida xabar ber”, dedi.
“Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirmog‘ing, yaxshiyu yomon qadarga iymon keltirmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi.
“Menga ehson haqida xabar ber”, dedi u.
“Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
“Menga Soat (qiyomat)dan xabar ber”, dedi.
“So‘raluvchi bu haqda so‘rovchidan bilimliroq emas”, dedilar.
“Uning alomatlaridan xabar ber”, dedi.
“Cho‘ri o‘z xojasini tug‘ishi, yalangoyoq, yalang‘och, kambag‘al cho‘ponlarning bino qurishda bir-birlaridan o‘zishga urinishlarini ko‘rmog‘ing», dedilar. So‘ngra u (qaytib) ketdi. Bas, birmuncha vaqt o‘tkazdim. So‘ngra u zot menga:
“Ey Umar, so‘rovchi kimligini bildingmi?” dedilar.
“Alloh va Uning Rasuli biluvchidir”, dedim.
“Albatta, u Jabroildir. Sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi”, dedilar».
Ushbu hadisi sharifda dinning asllari iymon, Islom, ehson, zohiriy va botiniy amallarni isloh qilish va oxirat kuni haqida va bularning barchasi din ekanligini xabari berilmoqda.
Hadisi sharifda zikr qilingan “Islom”ni fiqh ilmi o‘rgatadi. “Iymon” qismini aqoid ilmi o‘rgatadi. Bizning mavzumizga bevosita bog‘liq bo‘lgan “ehson” qismini esa tasavvuf ilmi o‘rgatadi va bu hadisi sharifda bunga amaliy namuna ham bor.
Jabroil alayhissalom: “Menga ehson haqida xabar ber”, deganlarida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
Tasavvufning asosiy maqsadlaridan biri ham banda qilayotgan har bir ibodatida, amalida Alloh uni ko‘rib turganini va bu amaliga qiyomat kuni albatta savol-javob bo‘lishini qalban his qildirishdir.
“Tasavvuf” so‘zi Islomning dastlabki asrida ishlatilmagan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda “so‘fiy” so‘zi ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.
Ulamolar mutavotir hadisning qanday bo‘lishi va shartlarini bayon qilib aytadilarki “Mutavotir hadis – uning sanadidagi har bir tabaqada juda ko‘p roviy rivoyat qilgan. Ana shu roviylarning barchasi rivoyat qilingan hadisni o‘zgartirishga kelishib olishlari mumkinligini aql inkor etadi”.
Shunday ekan, tasavvuf ilmi ham ikkinchi asrdan (tobeinlar asridan) to shu kungacha minglab shariatimiz peshvolari orqali ham naqlan, ham amalan mutavotir holatda bizgacha yetib kelgan. Shuning o‘zi ham tasavvuf ilmining shar’iy ilm ekaniga yetarli dalil bo‘ladi.
Mashhur muhaddis olim, Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviy rahimahulloh: “Suhbatlarimiz va ta’lim-tarbiyamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga sahih va mashhur sanad bilan yetib borgan tariqat odobidir”, degan.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
